Prof.dr. Pal Nikolli/
Çfarë zhvillimi është ky që ndërton gjithnjë e më shumë dhe na lë gjithnjë e më pak vend për të jetuar? Çfarë modernizimi është ky që ngre kulla, ndërsa pakëson hapësirat që e bëjnë qytetin të jetueshëm? Dhe çfarë “smart city” mund të jetë një Tiranë ku teknologjia shtohet, por hapësira për njerëzit zvogëlohet?
Këto nuk janë pyetje nostalgjie. Janë pyetje për modelin e zhvillimit të qytetit. Sepse një qytet nuk matet vetëm me sa ndërtesa ngrihen, sa metra katrorë ndërtohen apo sa investime regjistrohen. Matet edhe me atë që qytetarët fitojnë në jetën e përditshme: gjelbërim, ajër, hije, trotuare, parqe, sheshe dhe hapësira ku mund të qëndrojnë pa qenë të detyruar të konsumojnë.
Nëse ndërtojmë më shumë, por jetojmë më keq, atëherë duhet të pyesim nëse kemi zhvillim apo thjesht dendësim ndërtimi.
I. TIRANA NUK ËSHTË NJË PARCELË NDËRTIMI
Në Tiranë, hapësira e lirë rrezikon të shihet gjithnjë e më shumë si hapësirë që pret të zhvillohet. Një shesh mund të rikonceptohet. Një hapësirë e gjelbër mund të “modernizohet”. Një truall publik mund të kthehet në projekt.
Por një hapësirë publike nuk është tokë bosh. Ajo ka vlerë pikërisht sepse nuk është ndërtuar.
Parku, sheshi dhe gjelbërimi janë pjesë e infrastrukturës së qytetit, njësoj si rrugët dhe sistemet e transportit. Ato prodhojnë hije, ajër, mundësi rekreacioni, ndërveprim social dhe cilësi jete.
Prandaj pyetja nuk duhet të jetë vetëm: “Sa vlen kjo tokë nëse ndërtohet?” Duhet të jetë edhe: “Sa vlen për qytetin nëse nuk ndërtohet?” Ky është ndryshimi midis një parcele dhe një hapësire publike.
II. PARKU RINIA: NJË TEST PËR MODELlN E QYTETIT
Debati për Parkun Rinia nuk është thjesht debat për disa pemë apo disa metra katrorë. Është një test për mënyrën se si e konceptojmë Tiranën.
Një park qendror ka një funksion që një kullë, hotel apo kompleks zyrash nuk mund ta zëvendësojë. Është një nga hapësirat ku qytetari mund të qëndrojë pa paguar, ku fëmija mund të luajë, ku i moshuari mund të ulet dhe ku njerëzit mund të takohen pa qenë konsumatorë.
Kjo është vlerë publike. Dhe vlera publike nuk mund të llogaritet vetëm me çmimin e truallit. Mund të ndërtohet një ndërtesë e re. Mund të krijohet një hapësirë e re e gjelbër. Por nuk mund të rikrijohet menjëherë historia sociale e një hapësire që ka qenë pjesë e jetës së qytetit për dekada. Pemët mund të mbillen përsëri. Koha jo. Kujtesa jo.
III. PROBLEMI NUK ËSHTË NDËRTIMI. ËSHTË MODELl I ZHVILLIMIT
Tirana ka nevojë për zhvillim. Ka nevojë për investime, banesa, transport, ekonomi dhe infrastrukturë moderne. Problemi fillon kur zhvillimi matet kryesisht me atë që mund të ndërtohet.
Një qytet mund të ndërtojë më shumë dhe, në të njëjtën kohë, të humbasë cilësinë e jetës. Nëse një projekt shton ndërtesa, por shton edhe trafikun; nëse rrit sipërfaqen e ndërtuar, por pakëson gjelbërimin; nëse rrit aktivitetin ekonomik, por redukton hapësirën publike, atëherë përfitimet dhe kostot duhet të llogariten bashkë.
Nuk mjafton të pyesim sa fiton projekti. Duhet të pyesim edhe sa kushton qytetit.
IV. KUSH E PAGUAN KOSTON?
Kur humbet një hapësirë publike, kostoja shpërndahet te të gjithë.
Kush paguan për më pak hije dhe më shumë nxehtësi? Kush paguan për trafikun shtesë? Kush paguan për humbjen e gjelbërimit? Kush paguan për mungesën e vendeve ku fëmijët mund të luajnë? Kush paguan për humbjen e hapësirave ku njerëzit mund të takohen pa konsumuar?
Këto kosto rrallë shfaqen në tabelën e një investimi, por ato shfaqen në jetën e qytetit. Fitimi i një projekti mund të jetë privat; kostoja urbane mund të jetë publike.
Prandaj hapësira publike duhet të trajtohet si pasuri strategjike, jo si rezervë toke që pret të monetizohet.
V. “SMART CITY” DUHET TË MATET NGA POSHTË
Një qytet mund të ketë kamera, sensorë, aplikacione dhe sisteme dixhitale dhe përsëri të mos jetë i mirë për të jetuar. Teknologjia mund ta bëjë qytetin më efikas, por nuk mund ta zëvendësojë hapësirën publike.
Një qytet inteligjent është ai që përdor teknologjinë për t’u shërbyer njerëzve, jo ai që përdor teknologjinë për të fshehur mungesën e hapësirës për njerëzit.
Testi është i thjeshtë: A mund të ecë këmbësori? A ka ku të luajë fëmija? A ka ku të ulet i moshuari? A mund të lëvizë personi me aftësi të kufizuara? A ka hapësirë qytetari që nuk ka makinë dhe nuk dëshiron të konsumojë? Nëse përgjigjja është jo, atëherë një mjet modern nuk e zgjidh problemin.
VI. KUSH VENDOS PËR QYTETIN?
Çështja e hapësirës publike është edhe çështje demokracie urbane. Kur ndryshohet destinacioni i një hapësire, kur propozohet një projekt i madh apo kur një park riformulohet, qytetarët duhet të kenë mundësi reale të ndikojnë në vendim, përpara se vendimi të jetë marrë, jo vetëm pasi projekti është përfunduar në letër.
Konsultimi publik nuk duhet të jetë procedurë formale për të legjitimuar një vendim të marrë më parë. Qytetarët nuk duhet të ftohen vetëm për të parë projektin. Duhet të kenë mundësi të ndikojnë në të. Kjo është veçanërisht e rëndësishme kur bëhet fjalë për pasuri publike dhe hapësira që nuk mund të rikrijohen lehtë.
VII. NJË QYTET NUK ËSHTË PRONË E NJË BREZI
Tirana nuk është pronë e qeverisë së radhës, e bashkisë, e investitorëve apo e brezit të sotëm. Është trashëgimi e përbashkët. Kjo do të thotë se vendimet urbane duhet të shihen edhe nga perspektiva e atyre që do të jetojnë këtu pas 20, 30 apo 50 vitesh. Ata nuk do të na pyesin vetëm sa ndërtesa ndërtuam. Do të na pyesin: Sa hapësirë u lamë atyre? Sepse ajo që ndërtohet mund të zgjerohet përsëri. Ajo që humbet përgjithmonë është shumë më e vështirë të rikthehet.
VIII. MOS E SHITNI HUMBJEN SI PËRPARIM
Ka ardhur koha të ndahet qartë zhvillimi nga betonizimi.
Jo çdo kullë është përparim. Jo çdo projekt është zhvillim. Jo çdo sipërfaqe e ndërtuar është vlerë e shtuar për qytetin.
Zhvillimi urban duhet të matet edhe me atë që ruajmë. Me pemët që mbeten. Me parqet që mbrohen. Me trotuaret që fitojnë hapësirë. Me transportin publik që funksionon. Me hapësirat ku fëmijët luajnë. Me vendet ku qytetarët mund të qëndrojnë pa paguar. Dhe mbi të gjitha, me cilësinë e jetës që mbetet pasi përfundon projekti.
Mençuria urbane nuk është vetëm të dish çfarë të ndërtosh. Është të dish edhe çfarë të mos ndërtosh.
IX. MOS E VRISNI QYTETIN DUKE E NDËRTUAR
Tirana nuk ka nevojë të ndalet së zhvilluari. Ka nevojë të mos e ngatërrojë zhvillimin me betonizimin. Ka nevojë për një parim të thjeshtë: Jo çdo hapësirë publike duhet të shndërrohet në hapësirë ndërtimi.
Parku Rinia duhet të vlerësohet jo si një pengesë ndaj zhvillimit, por si pjesë e vetë infrastrukturës së qytetit. Sepse nëse çdo kullë kërkon një pjesë të hapësirës publike, çdo projekt kërkon një pjesë të gjelbërimit dhe çdo investim justifikohet me humbjen e një pjese tjetër të qytetit, atëherë rrezikojmë të ndërtojmë një Tiranë që bëhet më e madhe në metra katrorë dhe më e vogël në hapësirën ku jetohet.
Ky është paradoksi që duhet shmangur: të ndërtojmë aq shumë sa të humbasim atë që e bën qytetin të vlefshëm.
Sepse qyteti nuk është vetëm betoni. Qyteti është hapësira mes ndërtesave. Është gjelbërimi. Është jeta publike. Është kujtesa. Dhe, mbi të gjitha, janë njerëzit. Nëse i konsumojmë këto në emër të zhvillimit, nuk po ndërtojmë një qytet më modern. Po ndërtojmë një qytet që po humbet.