Romeo Merko/

Shqipëria është bërë sot një nga skenat më interesante të debatit mbi kufijtë e pushtetit personal dhe rezistencën qytetare ndaj autokracisë. Për herë të parë pas shumë vitesh, një brez i ri po del në shesh jo nën flamurin e një ideologjie, por nën flamurin e Shqipërisë. Nuk ka të majtë e të djathtë. Nuk ka luftë klasash. Ka një kërkesë të thjeshtë: të dëgjohet zëri i qytetarëve.

Historia na mëson se pushtetet e përqendruara rreth një njeriu kanë një dobësi të përbashkët: me kalimin e kohës fillojnë të besojnë se janë më të rëndësishme se vetë shoqëria. Kjo është arsyeja pse figura e Neronit vazhdon të mbetet aktuale edhe pas dy mijë vjetësh. Legjenda thotë se ndërsa Roma digjej, ai ishte më i interesuar për spektaklin sesa për flakët. Pavarësisht debatit historik mbi vërtetësinë e ngjarjes, Neroni ka mbetur simbol i një pushteti që humbet kontaktin me realitetin dhe fillon të përçmojë shqetësimet e njerëzve.

Por Neroni nuk mbahet mend vetëm për zjarrin e Romës. Ai mbahet mend edhe për obsesionin me spektaklin dhe për prirjen për të parë armiq kudo. Në amfiteatrot romake kërkonte duartrokitje të pafundme dhe adhurim të pakushtëzuar, ndërsa çdo kundërshtim interpretohej si komplot kundër perandorit. Në mënyrë të ngjashme, reagimi i pushtetit ndaj protestave të sotme shpesh duket sikur kërkon të gjejë fajtorë imagjinarë përballë pakënaqësisë reale.

Në vend që të shihen si qytetarë me shqetësime legjitime, protestuesit paraqiten si “delirantë”, “honxho-bonxho”, njerëz të manipuluar nga blogerë, influencerë apo rrjete sociale. Sikur mijëra të rinj të mos kenë mendimin e tyre, por të jenë thjesht produkt i algoritmeve dhe videove të TikTok-ut.

Paradoksi është se ky brez, i akuzuar si i edukuar nga rrjetet sociale, po demonstron pikërisht të kundërtën. Ai po largohet nga ekrani dhe po del në shesh. Po kalon nga pëlqimi virtual te angazhimi real qytetar. Protestat e zhvilluara në Tiranë janë shoqëruar me pankarta gjithnjë e më kreative, me humor, ironi dhe mesazhe të drejtpërdrejta politike.

Në duart e protestuesve janë parë slogane si: “Rama në burg, Berisha në burg”, “Shqipëria u zgjua”, “Nuk shijon kafja kur vidhet e ardhmja”, por edhe mesazhe më thumbuese si “O Sali, o fosil, ik me Ramën në azil” apo “Edi Rama, kokë bërthama, ik se nuk të shkon Tirana”. Këto pankarta tregojnë se pakënaqësia nuk drejtohet vetëm ndaj një partie apo një figure politike, por ndaj një sistemi që shumë qytetarë e perceptojnë si të konsumuar.

Sa më shumë pushteti përpiqet t’i reduktojë protestuesit në karikatura apo etiketime, aq më shumë forcohet bindja se kemi të bëjmë me një fenomen të vërtetë shoqëror. Historia politike është plot me raste kur arroganca e pushtetit ka prodhuar efektin e kundërt. Kur qytetarëve u thuhet se nuk ekzistojnë, ata dalin në shesh për të provuar të kundërtën.

Në këtë kuptim, ajo që po ndodh sot në Shqipëri është një përplasje mes dy vizioneve të ndryshme. Nga njëra anë është ideja se gjithçka mund të kontrollohet nga një qendër e vetme vendimmarrjeje. Nga ana tjetër janë qytetarët, veçanërisht të rinjtë, që po refuzojnë të mbeten spektatorë të jetës publike.

Ajo që e bën të veçantë këtë lëvizje është mungesa e ideologjisë tradicionale. Këta të rinj nuk po marshojnë për socializëm apo konservatorizëm. Ata po marshojnë sepse shohin një Shqipëri që humbet çdo vit energjinë e saj më të madhe njerëzore përmes emigrimit, korrupsionit dhe mungesës së perspektivës. Për ta, atdhedashuria nuk është slogan politik, por shqetësim real për fatin e vendit.

Shumë prej tyre janë fëmijët e protestave të dikurshme, të lëvizjeve studentore dhe të brezave që panë shpresat e tyre të konsumoheshin gjatë tranzicionit. Sot ata po rikthehen në shesh me bindjen se demokracia nuk mund të funksionojë pa pjesëmarrje dhe pa dëgjimin e zërit të qytetarëve.

Ashtu si Neroni nuk arrinte të kuptonte se zemërimi i Romës nuk ishte vepër e armiqve imagjinarë, por pasojë e krizave reale të kohës së tij, edhe sot rreziku më i madh për çdo pushtet është të ngatërrojë kritikën me komplotin dhe revoltën qytetare me manipulimin. Historia tregon se kur një udhëheqës fillon të shpikë armiq në kokën e vet, zakonisht ka filluar të humbasë kontaktin me realitetin.

Thuhet se Neroni kishte bërë të vetën thënien e famshme: “Oderint, dum metuant.”

“Le të më urrejnë, mjafton të më kenë frikë.”

Edhe pse fraza vjen fillimisht nga dramaturgu latin Lucius Accius, ajo është lidhur për shekuj me figurën e Neronit dhe me logjikën e pushteteve që mbështeten më shumë te frika sesa te besimi.

Nëse ka një mësim që vjen nga historia e Neronit, ai është i thjeshtë: pushteti nuk dobësohet sepse njerëzit protestojnë. Pushteti dobësohet kur ndalon së dëgjuari. Kur tallja zë vendin e dialogut, propaganda zë vendin e reflektimit dhe qytetarët shihen si problem e jo si zgjidhje, atëherë fillon shkëputja mes qeverisjes dhe shoqërisë.

Historianët rrëfejnë se fjalët e fundit të Neronit ishin: “Qualis artifex pereo!”

“Çfarë artisti po humbet me vdekjen time!”

Edhe në çastin e fundit, ai nuk mendonte për Romën, por për veten. Kjo është tragjedia e çdo pushteti personal: kur uni i udhëheqësit bëhet më i madh se shteti, më i madh se shoqëria dhe më i madh se vetë realiteti.

Prandaj beteja e sotme nuk është vetëm për një qeveri apo për një opozitë. Është një debat më i thellë mbi të ardhmen e demokracisë shqiptare: nëse vendi do të vazhdojë të sillet rreth vullnetit të një individi apo do të rikthehet te parimi themelor se sovrani i vërtetë është qytetari. Dhe pikërisht për këtë arsye, brezi i ri që ka thyer tabunë e heshtjes mund të jetë zhvillimi më domethënës politik i Shqipërisë në dekadat e fundit.

Këto ditë padyshim që do të hyjnë si ditë të lavdishme në historinë e re të Shqipërisë, dhe kjo falë rinisë së Atdheut tim, e cila po bën krenar çdo shqiptar kudo që jeton e punon nëpër botë.

Padyshim që rinia e bukur e Atdheut tim janë bijtë dhe bijat e atyre që realizuan 90-ën, ëndrrat e mëdha të tradhtuara, por kurrë të harruara, pasi këto ditë po tregojnë se ato ditë të lavdishme të 90-ës po përkujtohen në mënyrën më të bukur të mundshme, duke i treguar botës një nivel qytetarie që me siguri e karakterizon kombet më të qytetëruara të botës dhe që po pasqyrohet nga mediat më prestigjioze ndërkombëtare.

Nuk besoj se ka shqiptar që e fajëson rininë e 90-ës se na e vodhën lëvizjen studentore dhe, bashkë me të, edhe të ardhmen e secilit prej nesh, si dhe të ardhmen e krejt shqiptarëve, duke e çuar vendin në prag të luftës civile të vitit 1997.

E bëra këtë hyrje jo sepse u bëmë xhelozë për rininë e mrekullueshme të Atdheut tonë, pasi prindërit vetëm dëshirojnë që bijtë e tyre të bëhen më të mirë se ata vetë. Por historia, fatkeqësisht apo fatmirësisht, po përsëritet.

Ekzaktësisht ata që po i bëjnë karshillëk rinisë së bukur shqiptare janë pikërisht ata që na vodhën ëndrrat dhe lirinë në vitin 1990. Ata sot janë sundimtarët dhe grabitësit e Atdheut tonë, dhe një pjesë të madhe prej nesh na degdisën rrugëve të botës me një çantë në shpinë.

Gjithashtu, ata janë sot në politikë, shtet e pushtet, dhe për 36 vjet kanë grumbulluar pasuri të mëdha nga djersa dhe prona e shqiptarëve, madje edhe e të gjithë atyre shqiptarëve që prej kohësh janë larguar nga Atdheu.

E bëra këtë histori të shkurtër të lëvizjes studentore në lidhje me protestat madhështore të ditëve të sotme për të treguar jo vetëm lidhjen e gjakut dhe të idealeve, por kryesisht për t’i thënë rinisë së mrekullueshme të Atdheut tim se nuk guxon të përsërisë gabimin e etërve tuaj, që ju besuam atyre monstrave dhe me naivitetin tonë ua lamë në kurriz brezit tuaj ende të papjekur mjaftueshëm, siç na dukej neve, por që po tregoni çdo ditë që kalon se jeni shumë më lart sesa ne ju kemi menduar para dy javësh.

Ju lutem, mësoni nga gabimet tona dhe mos u besoni, e mos pranoni në radhët tuaja këto mostra apo klonet e tyre, pavarësisht moshës që mund të kenë.

Baballarët e këtyre mostrave ishin përgatitur se 90-ta do të vinte dhe realizuan atë që e kemi parë përgjatë 36 viteve të fundit: nuk lanë gjë pa vjedhur e shitur vetëm për interesat e tyre sunduese. Ata realizuan atë që në vendin më të bukur dhe më të pasur të botës për njësi sipërfaqeje të mbillej varfëria më e madhe në Evropë, nëpërmjet sundimit të tyre, krimit dhe korrupsionit, duke shpopulluar Atdheun — atë që nuk e kanë bërë as pushtuesit shekullorë.

Rinia e bukur e protestave madhështore në rrugët e Tiranës, qëndroni të bashkuar pavarësisht diferencave tuaja të natyrshme deri në përmbysjen përfundimtare të politikës dhe pushtetit më të korruptuar të Evropës.

Jetën e keni përpara dhe do të keni kohë të shpalosni idetë dhe vizionin tuaj, padyshim të ndritshëm si rrezja e diellit, ashtu si vetë fytyrat tuaja.

Përmbysni këtë klasë politike kriminale dhe të korruptuar, pastaj suksesin e keni të garantuar, pasi Shqipëria është vendi më i bukur dhe më i pasur në botë për njësi sipërfaqeje, tamam si ajo historia e bajlozit që kishte zënë burimin.

Më lejoni, ju lutem, t’ju njoftoj se nga informacioni i drejtpërdrejtë nga White House, institucionet amerikane janë pranë jush dhe do të mbështesin e garantojnë institucionet tuaja demokratike në shërbim të Shqipërisë, shqiptarëve dhe aleancës strategjike me Shtetet e Bashkuara.

Zoti e bekoftë dhe e ndihmoftë rininë e mrekullueshme të Atdheut tim.

AJET DELAJ

New York

Kristaq BALLI/

Gjatë gjurmimeve për jetën dhe veprimtarinë artistike fotografike të Gjon Milit kam ndeshur së fundmi edhe në një libër të rrallë, të panjohur, për të cilin nuk është shkruar ndonjëherë në shtypin e huaj apo atë shqiptar.

Ky libër katalog, me dimensione 29,5 cm x 21cm dhe me 122 faqe, me letër të përshtatshme fotografike, ka në brendinë e tij 81 fotografi të dimensioneve të mëdha e të një printimi ekstracilësor nga prodhimtaria fotografike e zgjedhur e Gjon Milit, me tematikë e teknika të ndryshme, kryesisht stroboskopike, pa ngjyra dhe të kontrasteve të thella bardh’ e zi. Ai përmban, gjithashtu edhe 4 shkrime prezantuese një parathënie, një pasthënie dhe një intervistë të Gjon Milit, si dhe disa kujtime mbi Gjon Milin të shkruara nga artistë të shquar amerikanë e japonezë . Të gjitha shkrimet e librit janë në gjuhën japoneze dhe absolutisht të një vlerësimi superior dhe eternal për figurën artistike dhe humane botërore të Gjon Milit.

Ballina e librit është e bardhë, minimaliste në gjuhën angleze “ The Photographer Gjon Mili” (Fotogfrafi Gjon Mili), edhe prapshtina po ashtu me stampën e vogël ngjyrë gri në qendër “nikkor club”. Libri ka një mbështjellje me këmishë plastike të hollë transparente.

Ndërkohë titulli i librit në japonisht (f. 3) është “Gjon Mili- Ky Fotograf i Madh”. Katalogu është botuar në Mars të vitit 1982. Por vepra merr vlera të veçanta historike e kulturore, pasi ai është botim special i “Nikkor Club”1), më specifikisht i serisë së botimeve të tij ekskluzive “Librat e Nikkon Salon” në Tokio, Japoni. Ky botim mban numurin 8 të kësaj serie botimesh.

Kur flasim për fotografinë duhet të përmendim se Japonia në vitet 70-80 të shekullit të kaluar ( ashtu si edhe sot) ishte një nga qendrat kryesore të fotografisë botërore. Nikkor Club është një shoqatë ndërkombëtare e krijuar më 1953 për entusiastët e fotografisë dhe profesionistët që përdornin lente NIKKOR me lidhje historike me Tokion, të bazuara edhe në historinë e korporatës Nikon. Ndërkohë që klubi lehtësonte shkëmbimin global, Muzeu Nikon që ndodhej pranë zyrave qendrore (Shinagawa) shërbente si një vendtakim për të parë kamera, lente e pajisje të gjithanshme fotografike, por edhe për konkurse, sesione fotografimi kolektive dhe botime revistash e albumesh (Photo books, annuals), ekspozita, etj. Ajo përfshinte fotografë të njohur japonezë dhe ndërkombëtarë (psh. nga revista LIFE dhe Magnum Photos). Këtu do ta gjejmë edhe origjinën e katalogut të Gjon Milit.

Dihet tashmë se Gjon Mili ishte një prej figurave qendrore të fotografisë botërore, jo vetëm në aspektin artistik dhe talentin e tij gjenuin, por edhe në zbatimin krijues shkencor të nivelit të lartë e origjinal të krijimtarisë së tij, që bazohej në profesionin e tij si inxhinier ndriçimi, produkt ekselent i universitetit të famshëm MIT (Instituti Teknologjik i Massachusets). Kështu që, lidhja dhe bashkëpunimi me kompaninë Nikon (Nikkor) në fushën e pajisjeve fotografike, kamerave, ato të ndriçimit, filmat dhe eksperimentimin e teknologjive avangarde të Japonisë, edhe në kuadrin e përfshirjes së tij si fotograf (e fotoreporter) në një prej revistave amerikane më të rëndësishme të kohës në ShBA, pra revistën “LIFE”, e obligonin atë të ishte në kontakt e lidhje valencash me firmën e njohur japoneze. “Nikon”.

Në kuadrin e këtij bashkëpunimi të gjerë ndërkombëtar vepronte edhe Shoqata “Nikkor” e cila përfshinte si anëtarë në gjirin e saj të personaliteteve artistike shkencorë edhe duke kryer aktivitete të ndryshme në favor të tyre. Nuk e dimë saktësisht nëse Gjon Mili ka qenë anëtar i këtij klubi, sidoqoftë prezenca e tij me famën artistike e autoritetin e lartë shkencor duhet të ketë mbetur e gjithëpranishme. Këto duhet të kenë qenë arsyet pse, kundrejt tij, Nikkor Club i ka kushtuar botimin e katalogut cilësor me një numur të madh të fotografive të tij të zgjedhura.

Duhet të spjegojmë, gjithashtu se botimi i veprave të tilla nga Nikkor Club (Nikon Salon) realizohej me tirazh jo dhe aq të madh e, veç të tjerash, ju dhuroheshin anëtarëve të klubit. Katalogu i Gjon Milit mban numurin 8 qysh nga themelimi i klubit (pra në rreth 50 vjet). Një dilemë tjetër është fakti nëse ky katalog ka qenë shoqërues apo pasqyrues i ndonjë ekspozite homonime, por kërkimet tona të thelluara pranë Nikon Salon nuk na dhanë ndonjë rezultat pozitiv, pasi një ekspozitë, zakonisht nuk shoqërohej me një guidë të këtij niveli superior, por edhe për faktin se një ekspozitë me punimet e katalogut përbënte një ndërmarrje shumë të kushtueshme për një shoqatë artistësh e teknicienësh.

Nga një këndvështrim tjetër, konstatojmë se gjatë kohës kur është përgatitur dhe botuar libri (1982), Gjon Mili jetonte vitet e fundit të jetës dhe, pas një aksidenti rrugor, ishte edhe i sëmurë nga pneumonia, pra ai nuk ka qenë në Japoni për ceremoninë e librit. Megjithatë, një vështrim i kujdesshëm tregon se katalogu është kompozuar e kuruar sipas ideve të tij, ashtu si ai ka vepruar edhe për veprat të tjera që bënë jehonë të gjerë.2)

Por le të futemi tani në brendinë e katalogut : Në fillim të tij – një e papritur surprizuese. Një portret i Gjon Milit i panjohur deri sot (faqe 4). Këtë fotoportret e ka realizuar David Douglas Duncan (1916-2018), një prej fotografëve dhe foto-reporterëve më të famshëm amerikan të terrenit, fillimisht në Luftën e Dytë Botërore në Japoni (Pearl Harbour, në Betejën në Okinawa), Luftën e Koresë, etj., ku u bë i famshëm nëpërmjet veprave të tij fotografike “This is War” (Kjo Është Lufta), 1951,” I Protest!” (Protestoj!), 1968, “War Without Heroes” (Luftë pa Heronj), 1970, si dhe rreth 20 veprave të tjera fotografike, apo kutimeve të tij. Gjatë viteve 1950-1970 ai ka punuar e ka botuar gjithashtu edhe në revistën “LIFE” ku, sigurisht, është njohur dhe miqësuar me Gjon Milin. Po ashtu Duncan është njëri nga fotografët që ka fotografuar më dendur Picasson, veçanërisht në jetën personale, intime e familjare të tij dhe ka botuar disa libra për të.3) Në këto rrethana ai është takuar edhe me Gjon Milin. Figurativisht ata kanë operuar në të njëjtin ekosistem fotografik në SHBA dhe Europë.

Produkt i këtyre marrëdhënieve kolegësh është edhe fotoja që ai i ka bërë Milit. Fotoja është marrë në një çast të pavëmendshëm të Gjon Milit, ndërkohë që Duncan ka shfrytëzuar intuitën e zhdërvjellët e të sprovuar në krijimtarinë e tij për të bërë një shkrepje, duke e rrëmbyer Gjon Milin në një çast domethënës (“stop action”). Duke iu referuar krijimtarisë së Duncan dhe fotove të tjera të Gjon Milit, nuk është rastësi që kjo foto të rezultojë, për mendimin tim, portreti jozyrtar më i realizuar për Gjon Milin gjatë gjithë jetës së tij, mbetur i panjohur edhe për publikun deri në ditët tona.

Koha e realizimit të fotos, sipas mendimit tim, duhet të jetë midis fillimit dhe mesit të viteve ’70, kur ai ishte në moshë madhore, por ende vital e aktiv, me performancë të lartë prodhimtarie artistike.

Elementët vizualë fizikë dhe ato shpirtërore e emocionalë kanë kapur në mënyrë perfekte esencën unike të Gjon Milit, ashtu si e kanë përshkruar edhe me fjalë, apo art edhe personalitete të tjerë, si Zhan Pol Sartri, Arthur Miller, Picasso, Sean O’Casey, Saul Steinberg, Pablo Casals, Henri Cartier- Bresson, John Leongard, etj.

Gëmusha e flokëve është rralluar, ato janë zbardhur e zbutur, balli i është shogur, çka i japin një pamje më fisnike. Syzet e vendosura në ballë përbëjnë një detaj shumë domethënës për një njeri që punon vazhdimisht me shikimin dhe vëzhgimin, por edhe me shplodhjen për disa çaste. Pra, fotoja është shkrepur në momente pushimi, a bisede. Fytyra ka rrudha të theksuara, sidomos rreth syve dhe ballit, të cilat dëshmojnë për përvojë të gjatë jetësore dhe intelektuale. Hunda e madhe me kurriz (që një gazetar në Francë e ka quajtur ”aerodinamike”) dhe mustaqet ngjyrë platini i japin një karakter individual klasik prej malësori mesdhetar. Dora e mbështetur pranë qafës dhe qëndrimi pak i përkulur krijojnë një ndjesi të lehtë tundimi, një tension të lehtë, meditim edhe reflektim të thellë. Në të njëjtën kohë, vërehet një intensitet i brendshëm: vetullat e mbledhura lehtë, që ia zvogëlojnë edhe më sytë e përqëndruar dhe depërtues, sugjerojnë një mendje kërkuese, kurioze dhe analitike. Ky është portreti i një njeriu që jo vetëm shikon botën, por përpiqet ta kuptojë dhe ta zbërthejë atë përmes artit të tij. Veshja e parapëlqyer e tij me këmishë të errët dhe kollare të me lule e një xhaketë sportive nuk ka ndryshuar shijen e tij gjithë jetën. Mungon vetëm cigarja e përhershme në buzët e tij.

Ky portret i Gjon Mili është intim, por edhe fuqimisht karakterial, duke na dhënë një ndjesi të thellë introspektive dhe reflektuese për personalitetin e tij si artist dhe si njeri. Ai sheh brenda vetes. Fotoja mund të konsiderohet edhe si “portret pjekurisë” profesionale e artitistike. Kjo përbën edhe narrativën e subjektit që, edhe pse i referohet spontanitetit, ngrirjes së një çasti kalimtar, kapjes në befasi, elementët e botës së brendshme, psikologjikë, emocionalë, i sinqertë e i paanshëm para kamerës, gjestikulacionet e befta e të pastisura, por edhe gatishmëri kolegësh, që shprehin natyrshmëri e dashamirësi profesionale, modestie dhe përulësie, tipike për artistë të mëdhenj që e kanë tejkaluar nevojën për vetëafirmim. Nga ana e tij, fotografi David D. Duncan e njeh mirë personazhin, ndaj nuk është munduar shumë për të gjetur çastin vendimtar, ndoshta pas disa sprovave gjatë komunikimit të tyre. Artistët e rregjur i ndjejnë momentet kur elementët vizualë dhe emocionalë të imazhit përputhen dhe janë në rezonancë në mënyrë të përsosur, duke rrëmbyer esencën subjektit. Ky portret karakteri e paraqet Gjon Milin si një figurë reflektuese, thellësisht njerëzore—një artist që mbart në fytyrë dhe në qëndrim të gjithë përvojën, ndjeshmërinë dhe inteligjencën e tij krijuese. Andaj kjo foto, mishërim i një figure humane e intelektuale të përmbushur mbetet ikonike.

Nga pikpamja teknike fotoja duhet të jetë realizuar në një mjedis pune të Gjon Milit, (edhe pse studioja i ishte djegur). Kompozimi minimalist në një hapësirë, apo sfond të errët, ku ndriçimi dramatik dhe i përqëndruar, ka krijuar kontrast të thellë dritë-hijesh bardh’ e zi, pra një mizansenë që edhe Mili e preferonte dhe e zbatonte shumë dendur në krijimtarinë e vet. Efekti është pothuajse skulpturor: fytyra duket si e gdhendur në dritë. Kontrasti i fortë mes të bardhës së flokëve dhe sfondit të zi krijon një aureolë vizuale rreth kokës—thuajse simbolike për figurën e tij si mjeshtër i dritës. Duket sikur një fotograf portretizon një tjetër fotograf — një akt reflektimi artistik. Portreti bëhet kështu jo vetëm imazh, por edhe interpretim i një mendjeje krijuese. Dhe së fundi, vetë fakti që Mili ka zgjedhur këtë foto si prezantuese në një album të rëndësishëm ndërkombëtar të krijimtarisë së tij, tregon që kjo foto e përfaqëson atë me dinjitet të plotë figurativ.

Fundi i pjesës 1.

Dukuria e animozitetit kundër identitetit të shqiptarëve në Mal të Zi nuk është e panjohur, sepse si më parë në monizëm është e pranishme edhe në pluralizëm, ku rasti i fundit në Tuz dëshmon se disa individë të infektuar me virusin e albanofobisë, e kanë të vështirë të pranojnë realitetin etnodemografik në Tuz e tërë Malësinë.

Nail Draga

Me rastin e festave të ndryshme në çdo qytet është bërë praktikë dekorimi i tyre me flamuj nga shërbimet e qeverisjes lokale. Vendosja e flamujve si shtetëror e te pjesëtarëve të popujve që jetojnë ne ato mjedise është e rregulluar me ligje të miratuar nga Kuvendi i Malit të Zi. Por, në këtë aspekt individë të ndryshëm ne kundërshtim me etikën qytetare i kanë dhënë vetës autorizim për çështje që nuk kanë kompetencë të tyre.

Incidenti në Tuz

Pikërisht në lidhje me këtë çështje mediat informuan se në prag të festimeve për Ditën e Pavarësisë së Malit të Zi, me 21 maj, në Tuz është shënuar një incident lidhur me vendosjen e flamujve në hapësirat publike. Sipas informacioneve nga terreni, disa ditë më parë një grup individësh nga Tuzi kanë vendosur flamujt e Malit të Zi në qendër të qytetit, në hapësira publike. Ndërkaq, kur autoritetet e Komunës së Tuzit kanë tentuar të vendosin flamujt zyrtarë, ashtu siç bëhet çdo vit, përfshirë edhe flamurin shqiptar krahas atij malazez, një grup individësh ka penguar vendosjen e tyre. Në vendngjarje kishte mbërritur edhe policia.

Ngjarja ka shkaktuar reagime në opinionin publik dhe interpretime të ndryshme politike.

Ngjarje të tilla kanë nxitur debat edhe më herët në Malësi. Kjo nuk konsiderohet hera e parë që individë vendas, shqiptarë të asimiluar, shfaqin kundërshtim ndaj pranisë së flamurit shqiptar në aktivitete publike në Tuz. Çështja e tillë ndonëse mund të trajtohet e izoluar, ajo ka peshë të veçantë në raportët shoqërore në Malësi përkatësisht në Tuz, sepse kemi të bejmë me veprime të cilat irritojnë qytetarët në këtë mjedis, që mund të ndikojnë ne raportët shoqërore në këtë mjedis.

Shqiptarët e asimiluar

Në sajë të rrethanave shoqërore e politike në veriun e hapësirës etnogjeografike shqiptare në të kaluarën një numër i konsideruar i shqiptarëve janë përfshi në procesin e asimilimit. Historikisht dihet se nga shek.XVII, krahina e Kuçit e cila ishte e banuar me shqiptarët katolikë filluan të asimilohen në aspektin fetar në ortodoks e më pas edhe në aspektin gjuhësor duke përfunduar me ate kombëtar. Një dukuri e tillë më pas i ka përfshi shqiptarët edhe në krahinën e Plavë-Gucisë, Rozhajës, Tutinit, Peshterit etj.

Një dukuri e tillë në këto mjedise mori përmasa të mëdha pas vitëve 1912/13 ku në sajë të ndryshimëve të pushtetit, shqiptarët e përkatësisë fetare islame u asimiluan gjuhësisht e me te edhe në aspektin kombëtar. Se si ka evoluar përkatësia kombëtare në disfavor të shqiptarëve, dëshmohet nga regjistrimi i vitit 1908/09, ku në Rozhajë në këtë vit shqiptarë ishin 86.5%, në Plavë 82.6 % dhe në Tuz 100 %. Por, nga ajo kohë situata ka ndryshuar në disfavor të shqiptarëve ku në gjithë këto qytete duke përjashtuar Tuzin, shqiptarët u asimiluan në musliman sllavishtfolës e më pas në boshnjak duke u bërë popullsi shumicë.

Por, procesi sociologjik i asimilimit të popullsisë shqiptare ka vijuar edhe pas Luftës së Dytë Botërore, në kohën e sistemit socialist ku ideologjia komuniste në mënyrë perfide ka mbeshtetur asimilimin, ku të dhënat nga regjistrimet e popullsisë dhe kontaktët e drejtpërdrejta me këtë popullsi e dëshmojnë në mënyrë transparente një konstatim të tillë.

Individët albanofob në Tuz

Nuk është befasi nëse themi se dukuria e albanofobisë në Malësi është e pranishme e ate në veçanti në Tuz, që deri më tash në opinion është manifestuar në disa raste. Si duket kemi të bëjmë me një grup të indvidëve të cilët jetojnë jashtë realitetit shoqëror, duke harruar se jemi në pluralizëm, ku të gjithë qytetarët duhet të realizojnë në praktikë të drejtat e tyre qytetare e kombëtare. Dhe të tillët janë pjesëtar të komunitetit sllavishtfolës me përkatësi fetare islame(muslimane) ndërsa për nga origjina janë shqiptarë te asimiluar. Por, rasti i paraqitjës së tyre në opinion nuk është i rastësishëm, sepse duke qenë afër pushtetit në të kaluarën, atyre iu pengon çdo e arritur e shqiptarëve në Malësi e sidomos nga konstituimi i komunës së pavarur për territorin e Malësisë me seli në Tuz.

Origjina nuk mund të mohohet

Pasi territori i Malësisë është i vogël, njihen të gjithë pothuaj në detaje nga përkatësia familjare e fisnore, është dëshmi e mjaftueshme për të përcaktuar origjinën e tyre. Ndonëse, është e drejtë e çdo individi të deklarohet sipas dëshirës se vet në aspektin kombëtar, gjuhësor e fetar, por origjina nuk mund të mohohet dhe të shlyhet me gomë, sepse argumentët janë të qendrueshme. Individët e tillë në vend që të heshtin, duke dëshmuar tolerancë dhe kulturë qytetare, ata me veprimet e tyre dëshmojnë albanofobi që paraqet çështje për hulumtim të veçantë. Dhe nuk ka si të jetë ndryshe sepse atyre iu pengon çdo gjë që ka të bëjë e identitetin shqiptarë si komuna e pavarur e Malësisë, gjuha shqipe, ëmblema e re e klubit të Deçiqit dhe së fundit edhe Flamuri shqiptar.

Përfundim

Duke marrë parasysh se në Malësi, përkatësisht në komunën e Tuzit pushtetin lokal e kanë shqiptarët përmes subjektëve të tyre politike incidentët e tilla mbesin njollë e individëve apo të sponzorëve të tyre të cilët pasi kanë humbur privilegjët nga e kaluara, tentojnë të prezantohen në opinion si shpetimtarë të shtetit. Por, të arriturat e komunës së Tuzit, janë dëshmi e punës dhe te funksionalitetit të qeverisjës lokale, në favor të gjithë qytetarëve sipas ligjeve dhe standardëve ndërkombëtare.

Nuk ka dilemë se të asimiluarit janë specie e veçantë me komplekset e tyre, andaj me këtë kategori të qytetarëve nuk ia vlen të trajtohen çështjet identitare. Sepse çështjet e identitetit kombëtar të shqiptarëve në Malësi si në tërë Malin e Zi, në viset e tyre autoktone janë ekskluzive të tyre e jo te të tjerëve, që janë definuar me kushtetutë e ligje, që janë në favor të barazisë qytetare e kombëtare në Mal të Zi, si mjedis specifik multinacional, multigjuhësor e multikulturor si asnjë vend tjetër në Evropën Juglindore.

In 1990, Albanian students demanded freedom of speech and freedom of the press. But the movement quickly spread throughout the country, and the next demand became political pluralism and the creation of the Democratic Party.

That movement carried with it the dream of freedom and democracy.

Yet today, more than three decades later, we must have the courage to acknowledge that Albania’s transition remains unfinished.

For this reason, history must not repeat itself in the same way.

Today’s Student Movement should not merely create another political party. It should create a permanent democratic institution capable of preserving and nurturing the Albanian dream of Freedom, Democracy, National Unity, and National Prosperity for generations to come.

ALBANIA 2035

Trust the Rules, Not the Politicians

The objective is not a transition from Party A to Party B.

The objective is a transition from a system where power is concentrated and self-protecting to a system where no party, leader, oligarch, or coalition can dominate indefinitely because the institutions themselves prevent it.

This is how durable democratic transitions succeed.

Albania 2035 must be built upon institutional guarantees.

Not:

“Trust us.”

But:

“Trust the rules.”

PILLAR ONE

Citizens Above Parties

The establishment of an Independent Electoral Reform Commission, composed of representatives from:

The Judiciary

Universities

Civil Society

The Diaspora

Professional Organizations

No parliamentary majority should have the authority to unilaterally rewrite electoral rules.

Major electoral reforms should require:

A qualified supermajority

Public consultation

Independent institutional review

PILLAR TWO

Public Assets Belong to the Nation

Any sale, concession, privatization, lease, or transfer of strategic national assets must meet the highest standards of transparency.

This includes:

Full public disclosure of all documentation

Independent valuation

Public hearings

Independent audits

Ports, airports, energy infrastructure, water resources, mining concessions, and strategic public lands are not the property of temporary governments. They belong to the nation.

PILLAR THREE

The Albanian National Global Council

A constitutional advisory institution dedicated to representing the long-term national interest.

Its membership would include representatives from:

Albania

Kosovo

North Macedonia

Montenegro

The Presheva Valley

The Albanian Diaspora

Its mission is to connect the talent, expertise, and resources of Albanians everywhere with the development of the nation.

PILLAR FOUR

Citizen Initiative

Citizens should not have to wait four years to be heard.

Therefore, the following democratic instruments should be guaranteed:

Citizen petitions

Public hearings

Citizen legislative initiatives

Consultative referenda

PILLAR FIVE

Independent Oversight

Key public institutions must be built upon:

Professionalism

Transparency

Integrity

No independent institution should depend upon the political will of the government of the day.

PILLAR SIX

Democracy Within Political Parties

One of the deepest problems of Albania’s political system is not merely how elections are conducted, but how candidates are selected.

Therefore, political parties should guarantee:

Internal democratic elections

Financial transparency

Term limits

Merit-based candidate selection

Representation of youth and the diaspora

Because:

Democracy must exist inside political parties before it can fully exist within the state itself.

PILLAR SEVEN

Continuity of National Development

The establishment of a National Development Council, composed of representatives from:

Government

Opposition

Universities

The Business Community

The Diaspora

Civil Society

Its purpose is not to govern.

Its purpose is to ensure continuity in strategic national priorities such as:

Infrastructure

Education

Energy

Technology

Economic competitiveness

Demographic policy

National projects should not begin and end whenever governments change.

THE CORE MESSAGE

The most powerful message is not:

“Replace these politicians.”

Every opposition movement in history has said that.

The message that can truly transform Albania is:

“Build institutions that limit every politician.”

Including those who are in power today.

And including those who will come tomorrow.

THE ALBANIA 2035 DECLARATION

Our objective is not to replace one elite with another.

Our objective is to build a Republic where power is constrained by law, where national assets are protected through transparency, where citizens have a direct voice in decision-making, and where no government, political party, or special interest group can place itself above the institutions of the state.

Only then can Albania’s democratic transition be considered complete.

Kolec Ndoja

Chairman of the VATRA Council

Torchbearer of Democracy