Alfons Grishaj/

Jemi kombi me ADN-në më të veçantë në botë. Me një reliev mahnitës, pothuajse përrallor. Rivierë, ku mali puthet me detin, duke të surprizuar me gjire mahnitëse; peizazh bregdetar dhe reliev të ulët që pak kush i gëzon në botë. Kemi kështjella 2400–2600-vjeçare, si ajo e Gajtanit, Rozafës, Antipatres, Krujës etj., të cilat mund t’i krahasoja me kështjellën e Alepos apo me Mikenën, por jo me privilegjin e Rozafës, e cila është e rrethuar nga dy lumenj që rrjedhin natyrshëm, si jeta dhe humori klasik shkodran.

Kemi gjuhën tonë shqipe, një nga gjuhët më të vjetra në botë, pas armenishtes dhe greqishtes. Kohë më parë, qytetërimi ynë ishte në pararojë në krahasim me pjesën tjetër të fiseve europiane që jetonin në pyje, kasolle dhe shpella, ndërsa shqiptarët jetonin në shtëpi guri dhe kështjella. Tani Europa e ka pranuar qytetërimin e vjetër shqiptar, por jo qytetërimin e shartuar me hibride barbare, i cili reflektoi dhunshëm në psikologjinë e jetës sonë. Me dhjetëra fise barbare pushtuan, plaçkitën, dogjën e përdhunuan. Fisi osman ishte më i gjati, duke u ndjekur nga fisi sllavo-serb, i cili njihet si më i dhunshmi dhe më i padinjitetshmi. Sepse edhe kur e ke armikun përballë, duhet ta vlerësosh si kundërshtar, në bazë të specifikave dhe rrethanave. Për shembull, Sulejmani i Madh ishte një kundërshtar që do të ishte për nder ta kishe përballë.

Duke mos harruar asnjëherë Saladin Ejubin (Salahuddin Ayyubi), i cili, kur mundi kryqëzatat, u kujdes për popullin kristian, duke i ushqyer dhe shoqëruar deri te portat kristiane. Dhe kur portat kristiane u mbyllën për popullin e vet, Saladini u siguroi tokë e strehë, duke treguar një gjest të lartë humanizmi.Ai nuk i dhunoi, por tregoi moralin e një burri shteti. Shpirtmadhësia e tij mbeti në histori si legjendë.Popujt kristianë që u akomoduan në tokat arabe e pranuan realitetin dhe, me kohë, u asimiluan në kulturën e vendit.

Po si ndodhi me serbët që u pranuan në tokat shqiptare, që u ngulën dhe u përhapën si grami? Sapo u rritën pak, jo vetëm që nuk e pranuan kulturën tonë, por u kthyen në lukuni çakajsh, duke gjuajtur hapësirat e minibanuara, duke vrarë e shkatërruar, duke u rritur dhe fuqizuar. Në këto rrethana, populli autokton, në tokat e trashëguara, kaloi në plan të dytë, ndërsa ardhacakët krijuan emrin e tyre në Europë, duke rrezikuar seriozisht identitetin shqiptar.

Përse ?

Sipas subkoshiencës sime dhe ndërgjegjes historike: Shqiptarët janë populli më tolerant në botë, me një mikpritje enigmatike, që nuk dihet nga u erdhi kjo dhuratë mistike. Mikpritje që shpeshherë ua humbi busullën, duke ngatërruar armikun me mikun dhe mikun me armikun…Gjithashtu, në momente dramatike, mbeten armiqtë më të pathyeshëm ndaj atyre që guxuan të nëpërkëmbin atdheun, dinjitetin, kulturën dhe flamurin. Por kjo nuk ishte konsistente dhe permanente për të konsoliduar mjaftueshëm rrugën e së ardhmes. Qëllimi turk, duke ndërtuar bajraqe dhe vilajete, eliminoi fiset dhe principatat, të cilat e kishin mbajtur gjallë identitetin shqiptar. Prandaj, koha më e artë e shqiptarizmës ishte dhe mbeti nën udhëheqjen e principatës Kastriote. Sipas subkoshiencës sime, ne shqiptarët vuajmë nga ksenomania (e kam përsëritur disa herë), gjë që u krijoi hapësirë kundërshtarëve të shfrytëzonin këtë dobësi…

Një minus është edhe diplomacia jonë, e cila nuk ka qenë asnjëherë në gjendje t’u paraprijë ngjarjeve historike dhe të jetë bindëse në takimet diplomatike.Marrim, si shembull, rastin e Abdyl Frashërit dhe Mehmet Ali Vrionit në takimin me Bismarkun, i cili, pasi dëgjoi ankesat dhe kërkesat e tyre, i pyeti: “Ku i keni veprat e shkruara për historinë tuaj, historinë për Epirin?”

Delegatët, jo diplomatët, mbetën… duke u justifikuar se, nën thundrën osmane, gjuha shqipe ishte e ndaluar (ndër të tjera… gjëja më e shëmtuar që bënë turqit me shqiptarët) dhe se kjo i kishte penguar të shkruanin historinë shqiptare, historinë e popullit të tyre. Atëherë Bismarku iu kthye me cinizëm, jo me këshillë, siç shkruajnë disa:“Shkoni dhe blini disa kilogramë bojë dhe shkruani historinë e popullit tuaj, pastaj trokisni në portat e Europës!” Dokument i cituar nga prof. Kristo Frashëri. Mbetet një çudi se si njerëz të mençur si Abdyl Frashëri nuk e paraqitën “Historinë e Skënderbeut”, shkruar nga Marin Barleti dhe e përkthyer gjatë shekujve XVI–XVIII në disa gjuhë të Europës, përfshirë gjermanishten, italishten, frëngjishten, spanjishten, portugalishten etj.

Dhe pikërisht sot, veprat e Barletit, si “Historia e Skënderbeut” dhe “Rrethimi i Shkodrës”, mbeten pesha kryesore e fillimit të historiografisë shqiptare, pa harruar Segonin e Biçikenin. Sigurisht, në atë kohë nuk e kishin luksin e dijeve të sotme, por asokohe fama e Barletit kishte pushtuar Europën…Mendoj se mungesa e aftësisë diplomatike krijon boshllëqe të pariparueshme. Dëshira është krejt një kahje tjetër nga përgatitja për realizimin e një objektivi, e cila, përveç vullnetit e përshpirtmërisë, kërkon plotësimin e një sërë detyrash praktiko-didaktiko-politike.

Kështu, “delegatët” tanë të brishtë shkonin në takime si vjelës pa krrabë e shportë, se për kosh nuk bëhej fjalë. Ndërsa diplomatët e Serbisë dhe Greqisë shkonin me çanta bosh dhe dilnin prej takimeve me çanta të mbushura me gjakun e tokave tona. Ata shkonin si aktorë diplomatë, ndërsa ne shkonim si luftëtarë…Si në rastin e Isa Boletinit në takimin me Eduard Grey-n, i cili, pas takimit, i pat thënë me të qeshur: “Gjeneral, nesër gazetat do të shkruajnë se ju u çarmatosët në Londër”. Sapo mbaroi fjalën ministri Grey, Isa nxori koburen tjetër, duke iu përgjigjur: “Jo besa, as në Londër jo!” Për mendimin tim, diplomacia është “art farkëtarësh”, ku diplomatët mbeten gjithnjë në garë se kush e farkëton shpatën më të fortë dhe më të mprehtë… fiton. Sepse fjala është si shpata: kur e përdor, ose të vret, ose të plagos, ose të kurorëzon! Po si ka mundësi që një popull kaq i zgjuar dhe trim, i cili nxori 34 perandorë në kohën e Romës, 24 kryeministra dhe 36 ministra (vezirë) në Turqi, themeluesin e Egjiptit modern, Muhamed Ali Pashën, dhe figura të tjera që erdhën më pas… nuk u përpoq asnjëherë për të bërë shtet shqiptar?

Vetëm atëherë, kur Perandoria Otomane po jepte shpirt, u shkëput një plak i urtë (pa hyrë në historinë e dyshimtë, kundra dhe pro) nga balta, për të ringritur kombin më të vjetër të Europës, që ishte bitisur prej asaj perandorie, ku vetë Ismail Qemali dhe 24 kryeministra e 36 vezirë kishin punuar bindshëm për ta mbajtur gjallë? Këtu më ngacmon një anekdotë shkodrane, të cilën do ta ilustroj më pas me histori. Dy burra i kishin shpëtuar djalin pashait. Pashai i ftoi për t’i falënderuar për aktin burrëror. Ata shkuan te pashai, i cili i priti me buzë në gaz, duke u treguar me dorë minderët ku të akomodoheshin. Pasi i falënderoi për aktin e kryer, i pyeti se çfarë dhuratash donin prej tij. Njëri nga burrat i kërkoi dy lopë prej race, ngaqë kishte bahçen e madhe. Ndërsa tjetri i tha pashait se kërkesën do t’ia thoshte në vesh…Pashai e pranoi dhe i afroi veshin për ta dëgjuar”. Trimi” i tha: “Kërkesa ime është: mos ia jep lopët këtij!” Kjo anekdotë i paraprin psikologjisë së dyshimtë ksenomane të popullit tim.

Historia e Ballaban Pashës, të cilin e përmend për keq edhe autori James M. Ludllow në romanin e tij historik “Konstandini dhe Morsinia”, si dhe historia vetë, na sjellin elemente të dhimbshme të kësaj psikologjie. Thjesht po e ilustroj kalimthi historinë e tre vëllezërve, Kostandini, Jonima dhe Mehilli, me babain e tyre, Milloshin. Babai i tyre ishte një burrë që i shërbeu me besnikëri Gjon Kastriotit, pastaj Skënderbeut, i cili u mundua t’i rriste fëmijët me një edukatë luftarake dhe burrërore. Kjo familje, pas represionit turk, u nda. Milloshi dhe Kostandini u fshehën në pyll… Mehilli u zu rob dhe u edukua nën shkollën turke. Ai i ngjiti shkallët një nga një, derisa u bë Ballaban Pasha. Mehill Ballabani u bë udhëheqësi i ekspeditave më të ndyra ndëshkuese kundër shqiptarëve, madje duke helmuar puset e ujit të popullit të cilit i përkiste. Kurse vëllai tjetër, Konstandini, dhe babai i tij, Milloshi, luftonin në krah të Skënderbeut.

Ballaban Pasha u vra gjatë rrethimit të dytë të Krujës.Pas vdekjes së Kastriotit, shqiptarët, me një kujtesë të vakët, i ngritën Ballaban Pashës një tyrbe në Petrelë…

Përse?

Për kombet e qytetëruara, ky akt nuk do të kishte asnjë lloj kuptimi, përveçse një akti politiko-fetar që i shërbente pushtuesit.Sepse turqit, shërbëtorët e vrarë që i shërbenin perandorisë i quanin, “Sultanin kahramani” = Hero i Sulltanit, apo “shahit”!

Ka mjerim më të madh se ky? Përse shqiptarët, me memorien e dobët, e nderuan tyrben e këtij tradhtari dhe e mbajten deri në vitin 1967, kur ai ishte një renegat i panderë, sepse turqit ia patën përdhunuar dhe nënën (Elena) para se ta vrisnin… ndërsa ai asnjëherë nuk mendoi t’ua kthente reston atyre, por u shërbeu si qen besnik. Këto lloj rastesh të kohës së shkuar nuk kanë asnjë ndryshim nga tradhtarët e sotëm shqiptarë, që i shërbyen me besnikëri Serbisë, para dhe gjatë luftës së popullit tonë kundër makinës naziste serbe. Serbët janë mjeshtra të manipulimit dhe prostitucionit politik. Ata gënjyen Europën për shekuj, por nuk mundën të gënjenin pragmatizmin amerikan, i cili i mësoi Serbisë se si i shkurtohen këmbët gënjeshtarit ardhacak që mundohet të bëhet padron në vend të huaj. Propaganda fetare nuk shkon te amerikanët, edhe pse religjioni islam është 1% në Amerikë. Prandaj Amerika përkrahu diplomacinë e Ibrahim Rugovës dhe, nëpërmjet tij, edhe UÇK-në…Përkrahja reflektoi në Angli dhe Europë.

Falë diplomacisë së Rugovës, i cili kishte kuptuar se Europa donte prova qytetërimi, donte vizion; donte të dinte se Dardania s’kishte lidhje me xhihadin dhe xhihadistët, s’kishte lidhje me ekstremizmin fetar dhe se shqiptarët nuk ishin njerëz me bisht, siç i propagandonin serbët, të cilët u binin këmbanave prej vitesh. Bash Karl Marksi propagandonte popullin arnaut si të paqytetëruar dhe grabitqar. Ai, more ai… që komunizmi shqiptar nuk hante bukë e nuk pinte ujë pa e përmendur! Bash Marksi këshillonte që qeveritë fqinje duhej t’i mbanin shqiptarët nën kontroll të rreptë ushtarak, pra nën thundrën e pushtimit. Rugova e fshiu mjegullën që kishte molepsur Europën, duke i hapur rrugë UÇK-së për “rehabilitim”, e cila u pranua nga bashkësia perëndimore si grupim luftëtarësh për liri. Richard Holbrooke u takua me presidentin Millosheviq në Beograd, më 22–23 mars 1999, për t’i dhënë ultimatum Serbisë. Millosheviqi nuk pranoi.

Më 24 mars, NATO filloi bombardimet. Rruga e luftimeve qe e ashpër. UÇK-ja u afirmua, ndërsa Aleanca Atlantike bëri detyrën. Gjatë kësaj periudhe, thonë se udhëheqësit e UÇK-së bënë shumë “gabime”, duke dhënë urdhra për të vrarë të pafajshëm, përfshirë këtu edhe mbi 150 shqiptarë, ku Gjykata Ndërkombëtare arrestoi disa nga udhëheqësit e UÇK-së dhe i dënoi për krime lufte: Hashim Thaçin, Kadri Veselin, Rexhep Selimin dhe Jakup Krasniqin.

Përse?

Krimet e luftës serbe duhet të kenë një shkak, një “zanafillë” …prandaj armiqtë e kombit tonë tjerren një web mercenarësh ballabanistë, gjoja për të balancuar arsyen e paarsyseshme iliegjitime të gjenocidit ndaj poppullit shqiptar. Ka turp më të madh se ky? Sot në shekullin XXI , nuk turp më të madh për drejtësinë e degraduar e cila shkermoqet në prehrin serb! Por  heronjtë e lirisë kur ngrihen në luftë është shumë e vështirë të rrëzohen në paqe! Pandaj populli shqiptar  e ka te nevojshme të mbush sheshet e Europes dhe botës për të kerkuar lirimin e heronjëve të vet! Loja nuk vlen zjarrin…e sidomos me një popull që ka vujtur në shekuj për ta fituar lirinë e vet! Serbia është në festë, fërkon duart dhe thotë: “Shikoni sa gjakprishur janë shqiptarët! Ata vrasin njëri-tjetrin… jo më neve që jemi në ‘atdheun tonë, që mbrojmë familjet tona?”

Ndërsa Vuçiqi thotë: “Prisni! Akoma nuk ka vend për kënaqësi!”Se çfarë pret Vuçiqi, vetëm Ballabanët dhe dëshmitarët e dinë, të cilët harrojnë mijëra gra të përdhunuara, mijëra të vrarë, gra e fëmijë…Unë e di që shqiptarët kanë kushtetutën më të vjetër në Europë: “Kanuni i Lekë Dukagjinit”. Kanuni thotë: “Gjaku shlyhet vetëm me gjak!” Krye për krye. Megjithëse unë mendoj ndryshe: kur momenti nuk të kurthëron, marrja e gjakut në ftohtësi është krim. Pra, gjakmarrja mbetet një kapitull i hapur, me nenet e veta.Nëse dikush të ka vrarë pa faj, qoftë kryeministër, udhëheqës lufte apo kushdo tjetër, gjaku duhet kërkuar atij dhe jo familjes. Në këtë rast, familja e madhe është Dardania dhe e dëmtuara mbetet ajo.Atëherë, nëse familjet akuzuese janë të pastra, pa damkën e tradhtisë… përse bëjnë pis gjithë gjakun e derdhur për liri?

Dikush nga ata do të më thotë mua: “Mos fol përçart e mos na bëj leksione, se nuk të vrau kush njerëzit e familjes?” Këtë sentencë e kuptoj pothuajse si ata, mbase edhe më mirë se ata. Sepse komunistët nuk ishin në luftë me të huajt që të bënin gabime, por ishin të udhëhequr nga paranoja e instinkteve imagjinare…Prandaj u vranë dhe u përsekutuan me mijëra vetë në Shqipëri. Familja ime ishte një ndër ato familje që pësoi dhunën dhe përndjekjen e regjimit barbar komunist.Pra, ishte gjak shqiptari që na dhunoi.Komunistët na plaçkitën, burgosën, na shanë, na u shpifën. Pas rënies së tyre, edhe mund të isha hakmarrë egërsisht, por gjithnjë kam menduar se falja është hyjnore në krahasim me vulgun e ndëshkimit; pra, falja shëron përsëritjen negative.

Në luftën për liri nuk shikohet gjaku i familjes tënde, por vuajtjet e popullit tënd që përpëlitet, sikur edhe ato të një populli tjetër që lufton për ekzistencë. Kur fushëbeteja bëhet e rreptë, nuk flitet më për logjikë, sepse lufta nuk ka ndërgjegje. Rregullat dhe konventat shkelen me të dyja këmbët. Lufta për mbijetesë, nderi dhe turpi, nënshtrimi dhe fitorja mbeten armiq për vdekje! Nuk ka asnjë ekuacion tjetër! Definicione filozofike dhe diplomatike, po! Por opsione të tilla zënë vend gjithnjë pas luftërave të përgjakshme, kur dëmi është bërë. Aktualisht, mendoj se ne shqiptarët kemi nxjerrë mësime nga historia, por ende kemi hapësira për t’i riparë dhe mbushur.

Në shekullin XXI nuk është më faji i dikujt atje tutje… por i yni: Nëse ne ende pranojmë pushtuesin si çlirimtar, çnderimin si rregull loje, nënshtrimin si penelatë telajoje, dhunën psikologjike si terapi shoku, shkeljen e historisë si krunde të pasitshme, lajmin e dhimbshëm si zbavitje ordinere, dramën si lojë humori, jetën personale si lajm mendjelehtë, politikën si zemrek ore, dashurinë si sfilatë mode, gazetarinë si kënetë mushkonjash, heroizmin si koncept idiotërish etj., atëherë, nëse këto nuk korrigjohen, kjo tregon se kemi mbetur në kalldrëmin e shekujve të shkuar.

Në këtë kontekst, mendoj se ADN-ja jonë e mistershme, e cila është krejt e veçantë nga ajo e popujve të tjerë të botës, duhet korrigjuar nga Zoti. Dikush mund të pyesë: PËRSE? Mendoj se Zoti lodhet me falsitetin e programuar nga “përsetë” e pasinqerta, të cilat ngjajnë me luksin e një tragjedie të paralajmëruar, kur epilogu shpirtëror ka humbur rrugën dhe qëllimin për në destinacion.

Rafael Floqi/

Pse pikërisht tani propozohet kufizimi i arrestit me burg për disa vepra penale? A është kjo një reformë në shërbim të drejtësisë apo një ndryshim që mund të ndikojë edhe në çështjet e korrupsionit? Në politikë, ndonjëherë koha kur ndryshohet një ligj është po aq e rëndësishme sa vetë përmbajtja e tij. Kur bëhet fjalë për Kodin e Procedurës Penale, çdo ndryshim kërkon kujdes të veçantë, sepse prek drejtpërdrejt marrëdhënien ndërmjet shtetit, drejtësisë dhe qytetarit. Propozimi për të kufizuar përdorimin e masës së arrestit me burg për vepra penale që parashikojnë dënime deri në pesë vjet ngre një debat të domosdoshëm. Në parim, kufizimi i paraburgimit është një objektiv legjitim. Askush nuk duhet të qëndrojë në burg pa një vendim përfundimtar gjykate, nëse qëllimet e procedimit mund të sigurohen me masa më të lehta.

Por problemi nuk qëndron vetëm te parimi. Ai qëndron te mënyra si është hartuar propozimi, te përjashtimet që parashikohen dhe, mbi të gjitha, te mungesa e një shpjegimi bindës për domosdoshmërinë e ndryshimit pikërisht në këtë moment. Korrupsioni, si një problem i rëndësishëm shoqëror në Shqipëri, duhej të merrej shprehimisht në konsideratë gjatë përcaktimit të përjashtimeve nga kufizimi i arrestit me burg.

Kjo vërejtje hap një debat më të gjerë: a po hartohet legjislacioni penal duke vlerësuar pasojat për të gjithë qytetarët, apo po anashkalohen efektet që ndryshimet mund të kenë mbi hetimin e korrupsionit?

Pse tani?

Kjo është pyetja që duhet të marrë përgjigje përpara se ndryshimet të miratohen. Nëse qëllimi është zvogëlimi i paraburgimit, atëherë publiku duhet të njihet me statistikat, analizën e mbipopullimit të burgjeve dhe vlerësimin e alternativave procedurale. Nëse synimi është përafrimi me standardet evropiane, duhet të shpjegohet se cilat standarde kërkojnë ndërhyrje dhe përse formula e propozuar është zgjedhur për t’i zbatuar ato. Dhe nëse ndryshimet prekin edhe veprat penale të korrupsionit, atëherë duhet të bëhet publike analiza e ndikimit që mund të kenë mbi hetimet dhe proceset gjyqësore.

Përndryshe, mungesa e transparencës krijon terren për dyshime, edhe kur një reformë mund të ketë objektiva të ligjshëm. Kur korrupsioni takohet me garancinë pasurore. Në prezantimin e 30 shtatorit, qeveria e paraqiti paketën si një reformë që synon forcimin e lirive individuale dhe kontrollin gjyqësor. Ndër të tjera, ajo parashikon që prokurori të argumentojë periodikisht nevojën për vazhdimin e paraburgimit dhe që gjykata të shqyrtojë masat më të lehta përpara arrestit me burg. Këto janë objektiva që meritojnë shqyrtim serioz. Megjithatë, debati bëhet më i ndërlikuar kur në diskutim hyn garancia pasurore.

Një qytetar me të ardhura modeste dhe një zyrtar që dyshohet se ka përfituar shuma të mëdha nga korrupsioni nuk kanë domosdoshmërisht të njëjtën aftësi për të përmbushur një garanci financiare.

Pikërisht këtu qëndron shqetësimi i ngritur: një garanci që për qytetarin e zakonshëm mund të përbëjë pengesë serioze, për një person me pasuri të konsiderueshme mund të jetë lehtësisht e përballueshme.

Por ekziston edhe ana tjetër e problemit. Paraburgimi nuk mund të shndërrohet në një dënim paraprak, qoftë edhe për korrupsionin. Akuza nuk është provë fajësie dhe as statusi i të dyshuarit nuk mund të përcaktojë automatikisht masën e sigurimit. Prandaj, çështja nuk është thjesht nëse korrupsioni duhet përjashtuar nga masat alternative. Pyetja është nëse mekanizmat e propozuar garantojnë që askush të mos pengojë hetimin, të ndikojë mbi dëshmitarët apo t’i shmanget drejtësisë.

Një reformë e madhe kërkon një debat të madh

Sipas raportimeve të publikuara më 30 shtator, drafti prek rreth 105 nene të Kodit të Procedurës Penale dhe periudha e konsultimit publik është parashikuar të zgjasë deri më 28 tetor. Një ndërhyrje e kësaj përmase nuk duhet trajtuar si një ndryshim i zakonshëm teknik.

Kthupi ka ngritur edhe një çështje tjetër: në vend të ndërhyrjeve të shumta në një kod ekzistues, a do të ishte më e përshtatshme hartimi i një kodi të ri, të harmonizuar me legjislacionin tjetër procedural?

Ky argument meriton vëmendje. Ligjet procedurale përbëjnë një sistem të ndërlidhur. Ndryshimi i një dispozite mund të ndikojë mbi kompetencat e prokurorit, vendimmarrjen e gjykatës dhe të drejtat e palëve.

Për më tepër, reforma duhet të shqyrtohet edhe për efektet që mund të ketë mbi çështjet në proces. Duhet sqaruar se cilat dispozita do të zbatohen menjëherë, si do të trajtohen masat ekzistuese të sigurimit dhe cilat do të jenë pasojat për procedimet që po zhvillohen.

Pa këtë analizë, debati publik rrezikon të përqendrohet te deklaratat politike dhe jo te përmbajtja e ligjit.

Drejtësi për qytetarin apo lehtësim për të pushtetshmin?

Në fund, diskutimi kthehet te një parim themelor: barazia përpara ligjit. Një reformë procedurale duhet të mbrojë njëlloj qytetarin e zakonshëm dhe zyrtarin publik. Ajo nuk duhet të përdoret as për të ndëshkuar paraprakisht të dyshuarit, as për të krijuar privilegje të tërthorta për ata që disponojnë pushtet dhe pasuri.

Qeveria ka paraqitur argumentin se paketa synon të vendosë lirinë në qendër të procedimit penal. Kritikët, ndërkohë, kërkojnë garanci më të qarta për trajtimin e veprave të korrupsionit. Të dyja çështjet kërkojnë përgjigje konkrete dhe jo vetëm deklarata. Në këtë kontekst, pyetja pse tani nuk duhet të mbetet një insinuatë politike. Ajo duhet të marrë përgjigje përmes dokumenteve, statistikave, konsultimit publik dhe një analize të plotë të pasojave juridike.

Sepse problemi nuk është nëse një person i dyshuar për korrupsion duhet të qëndrojë medoemos në burg. Problemi është nëse ndryshimi i ligjit garanton që ai nuk do të ketë mundësi t’i shmanget drejtësisë.

Një reformë e besueshme nuk matet me numrin e neneve që ndryshon, por me garancitë që krijon për qytetarin dhe me transparencën e procesit që e prodhon. Dhe pikërisht për këtë, përpara se të ndryshojë Kodi i Procedurës Penale, publiku ka të drejtë të kërkojë një përgjigje të argumentuar: përse kjo reformë, në këtë formë dhe në këtë moment?

Instituti “Lumo Skendo”/

Lindi në Janinë më 25 mars 1880. I ati, Abdyli, ishte në Prizren, në krye të Lidhjes Shqiptare të Prizrenit, kur lindi Mid’hati. Abdyli, Naimi dhe Samiu u morën direkt me edukimin e tij. Në vitin 1897 themeloi biblotekën “Lumo Skëndo” dhe mori pjesë aktive në botimin e “Kalendarit Kombtar” bashkë me Kristo Luarasin. Shkrimet e para me temë rilindëse i botoi qysh në moshën 16 vjeç, madje puna e parë ishte për Skënderbeun.Pas studimeve, punoi në admistratëm osmane në Stamboll dhe mandej në Selanik, ku themeloi Klubin shqiptar dhe gazetën “Lirija” (1908).

Mid’hati u zgjodh kryetar i Kongesit të Manastirit, (1908) që hartoi një program kombëtar prej 18 pikash dhe vendosi alfabetin krejtësisht latin të gjuhës shqipe.

Ai qe nismëtar i thirrjes së Kongresit arsimor të Elbasanit( 1909) për çeljen dhe administrimin e shkollave shqipe dhe të Normales për mësues.

Botues i revistës kulturore “Dituria”, një enciklopedi ejetës dhe monument i kulturës shqiptare(1897-1929).

Veprimtar i shquar i Pavarësisë. Pjesëmarrës në tubimin e Shkupit( tetor 1912) ku u vendos te shpallej Pavarësia e Shqpërisë.

Delegat i Pejës dhe Gjakovës, Plavës e Gucisë dhe mandej dhe i Elbasanit në Kuvendin e Vlorës (1912). Firmëtar i Pavarësisë Kombëtare dhe anëtar i qeverisë së Ismail Qemalit, ministër i Punëve të Përgjithshme.

Në vitin 1914 ministër në qeverinë e Princ Vidit.

Largohet nga Shqipëria, kur nis rebelimi haxhiqamilist, që i dogji edhe shtëpinë me gjithe dokumentet në Elbasan. Emigrant në Zvicër, Sofje, Bukuresht. Në Sofje boton veptat e para: “Letra nga një udhëtim në Zvicër”, “Hidhe shpuzë”, “Popullsia e Epirit”, “Pritmi i Shqipërisë”, si edhe gazetën në gjuhën frengjisht “L’indipendance Albanaise” ku propagandonte dhe mbronte çështjen shqiptare.

Gjatë Luftës së Parë Botërore u internua në Moldavi, në minierat e naftës dhe të vdekjes. Atje shkroi “Ditarin”, kujtimet nga Rumania.

Ministër pa protofol ne qeverinë e Turhan Pashës (1918). Delegat i qeverisë në Konferencën e Paqes në Paris (1919), njëherësh delegat i “Vatrës” SHBA në atë konferencë, i Komitetit “Mbrojtja e Kosovës” dhe i shqiptarëve te Turqisë.

Në Lozanë dhe Gjenevë, qendra të propagandës dhe botimeve të kombeve, Mid’hati botoi në vitin 1919-një sërë veprash të rëndësishme historike në gjuhën frëngjisht si “Rilindja shqiptare”, “Shqiptarë e sllavë”, “Shqiptarët në vend të tyre dhe jashtë atdheut”, “Rivendikimet shqiptare”, “Çështja e Epirit”, si edhe qindra artikuj, promemorie, letra, ese, memorandume drejtuar Konferencës së Paqes, qeverive të Fuqive të Mëdha dhe personaloiteteve politike e kulturore të Europës si edhe shkrime botuar ne gazetat dhe revistat më prestigjioze të Europës.

Gjithashtu, i dërgoi Presidentit Uilson të SHBA një mesazh për ta njohur me çështjen shqiptare dhe nje aneks-promemorie të shoqëruar me gjashtë harta etnografike, që ndikuan tek Presidenti Uilson për mbrojtjen e çështjes së rrezikuar shqiptare, në prag të coptimit.

Kryetari delegacionit shqiptar në Konferemncën e Paqes në Paris (1920-1922) dhe në Lidhjen e kombeve, ku mbrojti si askush tjetër çështjen shqipare.

Në vitin 1923 emërohet Ministër Fuqiplotë i Shqipërisë në Greqi, ku u shqua për regullimin e marëdhenieve shtetërore me Greqinë, mbylljen e Sillogjeve antishqiptare dhe mbrojtjen e çëshjes çame, ndalimin e shkëmbimit të shqiptarëve si turq në Turqi(1923-1925) dhe kundërshtimin e kolonizomit të Çamërisë me kolonë grekë.

Dha dorëheqjen si ambasador në vitin 1925, kur politika e shtetit shqiptar nuk përputhej më me parimet e tij, pikërisht kur Shën Naumi dhe Vermoshi iu dhanë Jugosllavisë nga Zogu, me protestën “Asgjë të japim nga trupi i mëmëdheut tonë”.

Në vitet 1925-1939 u mor me punë kulturore dhe studimore, themeloi librarinë “Lumo Skendo në Tiranë” dhe botoi një sërë veprash të rëndësishme si “Plagët tona”, “Gruaja”, “Udhëtarët e huajnë Shqipëri”, “Liga e Prizrenit”, “Përshtypjet e udhëtimit””, “Bibliografitë” etj

Më 8 prill 1939 hodhi themelet e organizatës nacionaliste “Balli Kombëtar” si një alternativë antifashiste me program “Nacionalizma shqiptare, 1939. Në vitin 1942 publikoi progamin e Ballit Kombëtar “Dekalogu”, një program nacionalist për një Shqipëri etnike dhe demokratike dhe socialdemokrat nga pikpamja sociale.

Gjatë Luftës së Parë Botërore udhëhoqi luften e nacionalisteve kunder pushtuesve nazifashistë dhe paqen ndermjet shqiptarëve. Ishte organizatori kryesor i Kuvendit të Mukjes (3-4 gusht 1943) dhe i Marrëveshjes së Mukjes per një luftë të përbashkët kundër okupatorëve, në krah të Aleatëve të mëdhej Antifashistë. Pas prishjes së Marrëveshjes së Mukjes nga komunistët dhe emisarët jugosllavë, ai u përpoq të ndalte Luften civile (1943-1945) dhe u përball me terrorizmin komunist.

Emigroi nga Shqipëria pas pushtimit komunist te saj (nëntor 1944) për ta vazhduar luftën kundër regjimit komunist me mjete demoktatike me ndihmen e vendeve Perëndimore. Në emigracion organizoi qëndresën, por edhe edukimin e shkollimin emigrantëve politikë shqiptarë (në kampet Gramo, Santa Fara, Regio Emilia, etj) me konferencat, kurset, shkollën “Besnik Çano”, mësimin e gjuhëve të huaja dhe botimin e revistës”Flamuri”).

Ne vitin 1949 Mid’hat Frashëri në bashkepunim me Aleatët aglo-amerikanë themeloi ne Francë më 26 gusht 1949 Komitetin “Shqipëria e Lirë”, qeveria shqiptare ne emigracion. Qëllimi i Komitetit “Shqipëria e Lirë” ishte lirimi i Shqipërisënga diktarura komuniste dhe vendosja atje e një sistemi demokratiksipas modeleve më të përparuara perëndimore. Mid’hat Frashëri u zgjodh kryetar i komitetit dhe nga BBC në Londër shpalli programin e Komitetit, 6.09.1949. Komiteti Shqipëria e Lire” u vendos me seli në Nju York, ku nisi veprimtarinë.

Për fat të keq, vdiq paprirur më 3 tetor 1949. Vdekja e tij mbetet e dyshimtë, ndonëse u njoftua një atak kardiak. Mendohet se vdekja e M.Frasherit u shkaktua nga një ndërhyrje e Sigurimit Rus, nëpërmjet agjentit Kim Filbi, sipas vendit te qeverisë shqiptare për ta zhdukur Mid’hat Frashëtin (dok. arkivi i Ministrisë së Brendshme).

Vdekja e Mid’hat Frasherit ishte një humbje e madhe per Shqipërinë dhe kombin shqiptar, por edhe më gjerë. Ai ishte figura më e madhe e Kombit tonë, njëherësh edhe nje nga personalitetet më të shquar të Europës në atë kohë.

By Lluixhi Boccia/

Five centuries ago, communities fleeing the Ottoman advance in Albania and in the Morea settled in the mountains of southern Italy. Their descendants are still there, in some fifty towns from the Pollino to Sicily, and in many of them arbërisht is still spoken — a form of Albanian that broke away from the mainland before the Ottomans and survived on its own.

This book tells that story from the inside. The migrations and the pact with Naples; the Greek-Byzantine rite, which held the communities together when the language alone could not; the traditional costume, read as a document rather than as folklore; the songs, the loom, the kitchen; the emigration that carried these towns to New Orleans, New York, Sacramento and Buenos Aires; and, at the end, the figures for what is left, town by town.

It is written for the general reader, and it rests on documents throughout.

Photo: https://albconnection.com

Nga Fadil Ferizi/

Një lindje nuk është akt armiqësor. Një fëmijë nuk është pretendim territorial. Por kur politika e sheh ekzistencën e një populli si rrezik, edhe lindjet e tij mund të paraqiten si sulm ndaj shtetit.

Këtë mekanizëm e zbërthen historiani Ulf Brunnbauer në studimin Demographers as Desk Perpetrators? Population Experts and Serbia’s Kosovo Obsession in the 1980s and Thereafter, botuar në revistën Contemporary European History. Studimi tregon se propaganda serbe për Kosovën nuk u prodhua vetëm në zyrat e partisë, në tribunat politike apo në redaksitë e gazetave. Një pjesë e saj mori formën e dijes shkencore, u pajis me tabela, projeksione dhe autoritet akademik, pastaj hyri në gjuhën e shtetit.

Në qendër të hulumtimit është Miloš Macura, demografi më i njohur jugosllav dhe serb i kohës, anëtar i Akademisë Serbe të Shkencave dhe Arteve dhe pjesëtar i komisionit që hartoi projektmemorandumin e SANU-së të vitit 1986. Macura kishte ndërtuar institucione të rëndësishme të kërkimit demografik dhe kishte punuar edhe në Kombet e Bashkuara. Pikërisht autoriteti i tij profesional u jepte peshë të veçantë pohimeve politike për Kosovën.

Në shkrimet e tij, nataliteti i shqiptarëve nuk paraqitej thjesht si dukuri shoqërore. Ai përshkruhej si “problem”, si proces “shpërthyes” dhe si mjet i një synimi politik për rritjen e pjesës shqiptare të popullsisë dhe largimin e serbëve e malazezëve. Kështu, lidhja mes lindshmërisë, përkatësisë etnike dhe territorit u shndërrua në formulë politike: sa më shumë shqiptarë, aq më pak Serbi në Kosovë.

Këtu qëndron kalimi vendimtar nga statistika te propaganda. Statistika mund të tregojë sa njerëz lindin, largohen ose jetojnë në një territor. Ajo nuk përcakton se cili popull ka më shumë të drejtë mbi atë territor. Kur të dhënat përdoren për ta paraqitur një bashkësi si të padëshirueshme, shkenca nuk po përshkruan më realitetin. Ajo po ndihmon në krijimin e një armiku.

Brunnbauer dokumenton edhe një kthesë të fortë në qëndrimin e vetë demografëve jugosllavë. Në forumet ndërkombëtare ata kishin kundërshtuar pikëpamjen se ulja e lindshmërisë ishte kusht për zhvillim. Mbronin tezën se zhvillimi ekonomik duhej të vinte i pari dhe se ndryshimi demografik do ta ndiqte atë. Por, kur çështja u zhvendos te shqiptarët e Kosovës, kjo logjikë u përmbys. Nataliteti u shkëput nga varfëria, papunësia dhe niveli i zhvillimit dhe iu atribuua traditës patriarkale, fesë islame dhe një strategjie të supozuar nacionaliste.

Këtë politizim e nxori në pah konferenca e organizuar nga SANU në Beograd, në shkurt të vitit 1988, për politikën e ripërtëritjes së popullsisë në Serbi. Musa Limani, ekonomist dhe profesor i Universitetit të Prishtinës, ishte i vetmi shqiptar nga Kosova që paraqiti kumtesë. Dy shqiptarë të tjerë morën pjesë, por pa referim.

Limani e kundërshtoi drejtpërdrejt Macurën. Problemi kryesor i Kosovës, argumentoi ai, nuk ishte lindshmëria e lartë, por mungesa e zhvillimit ekonomik. Sjellja demografike përputhej me shkallën e zhvillimit, ndërsa rënia e natalitetit ndër shqiptarët kishte nisur tashmë. Ai kritikoi edhe gjuhën alarmiste të mediave serbe dhe e quajti qëndrimin e Macurës të papranueshëm, joshkencor dhe shovinist. Brunnbauer e plotëson dokumentacionin e konferencës me një intervistë që zhvilloi me Musa Limanin më 21 shkurt 2025.

Përplasja mes tyre nuk ishte thjesht debat mes dy ekspertësh. Ishte ndeshje mes dy mënyrave të shpjegimit të Kosovës. Njëra shihte prapambetjen ekonomike, papunësinë dhe pabarazinë. Tjetra e shndërronte shqiptarin, familjen dhe lindjen e tij në shkakun e problemit. Kur etnia bëhet përgjigje për çdo pyetje, politika lirohet nga detyrimi për të shpjeguar diskriminimin dhe dështimin ekonomik.

Tezat demografike nuk mbetën në sallat akademike. Ato u përhapën në botime profesionale, libra për publikun, media dhe dokumente politike. Sipas studimit, demografët prodhuan edhe arsyetime shkencore për heqjen e autonomisë së Kosovës më 1989 dhe 1990. Politika e shfrytëzoi autoritetin e tyre, ndërsa disa ekspertë e përdorën rëndësinë politike të çështjes së Kosovës për të forcuar pozitën dhe ndikimin e vet.

Pasoi kalimi nga gjuha te masa shtetërore. Kushtetuta jugosllave e vitit 1974 garantonte të drejtën e individit për të vendosur lirisht për lindjen e fëmijëve. Megjithatë, në pranverën e vitit 1989, Kuvendi federal miratoi një program të posaçëm për Kosovën që synonte ta sillte rritjen e popullsisë në një nivel “shoqërisht të pranueshëm” dhe kërkonte kufizimin e familjes në tre fëmijë.

Pas heqjes së autonomisë, politika u bë edhe më e drejtpërdrejtë. Ligji serb për kujdesin publik ndaj fëmijëve i vitit 1992 i zvogëlonte përfitimet nga fëmija i katërt, duke goditur në mënyrë të veçantë familjet shqiptare. Në anën tjetër, vendbanimeve me shtim negativ u lejohej të mbështetnin familjet me katër fëmijë. Programet shtetërore parashihnin banesa, parcela dhe ndihma për vendosjen e serbëve në Kosovë. Synimi i mëvonshëm ishte vendosja e 100 mijë serbëve, ndonëse numri i realizuar ishte shumë më i vogël.

Këto fakte nuk provojnë se çdo demograf hartoi represionin ose mori pjesë në krimet që pasuan. Vetë Brunnbauer e vendos këtë kufi qartë: nuk ka prova që i lidhin demografët drejtpërdrejt me dëbimet e vitit 1999. Ushtarët dhe policët serbë nuk kishin nevojë t’i lexonin traktatet demografike para se të vepronin.

Por mungesa e lidhjes penale nuk e zhduk përgjegjësinë intelektuale. Ekspertët ndihmuan në prodhimin e frikës se serbët po humbnin Kosovën përmes lindjeve shqiptare. Ata i dhanë politikës një gjuhë që dukej objektive dhe një arsyetim që dukej shkencor. Kur më 1999 forcat serbe dëbuan qindra mijëra shqiptarë, ideja se kontrolli i territorit varej nga përbërja etnike e popullsisë ishte prej kohësh pjesë e ndërgjegjes politike serbe.

Kundërargumenti duhet pranuar: demografia është e domosdoshme për planifikimin e shkollave, shëndetësisë, punësimit dhe mbrojtjes sociale. Edhe migrimi i serbëve nga Kosova duhej studiuar, ndërsa çdo rast presioni ose padrejtësie duhej hetuar. Por një shifër migrimi nuk provon vetvetiu dëbim dhe nuk mund të shndërrohet, pa prova, në “gjenocid”. Studimi shkencor mbaron aty ku të dhënat zgjidhen për t’i dhënë një populli rolin e agresorit biologjik.

Studimi i Brunnbauerit ka rëndësi të veçantë për Kosovën sepse dokumenton mekanizmin përmes të cilit propaganda fitoi pamjen e autoritetit shkencor. Ai duhet të përkthehet në shqip, të debatohet në universitete dhe të krahasohet me botimet, procesverbalet dhe dokumentet politike të kohës. Duhet të dëgjohet edhe dëshmia e Musa Limanit, i cili në mes të Beogradit kundërshtoi një tezë që po bëhej politikë shtetërore.

Kjo punë kërkon saktësi. Nuk duhet t’i shpallim të gjithë shkencëtarët serbë fajtorë dhe as ta përdorim studimin si vulë për çdo bindje tonën. Duhet të identifikojmë autorët, institucionet, formulimet, vendimet dhe pasojat. Vetëm kështu ndahet përgjegjësia e provuar nga akuza e përgjithshme.

Shkenca duhet të ndihmojë për të kuptuar si jetojnë njerëzit. Kur ajo përdoret për të shpjeguar pse një popull është rrezik vetëm nga prania dhe lindjet e tij, atëherë nuk kemi më thjesht gabim shkencor. Kemi përgatitjen morale të diskriminimit.

Asnjë tabelë statistikore nuk e bën një fëmijë armik.