Prof. Dr. Pal Nikolli/

Dokumenti bashkëngjitur paraqet një pasqyrim statistiko-demografik me rëndësi të jashtëzakonshme historike për rajonin e Shkodrës në prag të ndryshimeve të mëdha gjeopolitike në Ballkan. Të dhënat bazohen në regjistrimin zyrtar të vitit 1912, viti i fundit i sundimit osman në Shqipëri, dhe janë botuar më pas në Stamboll në vitin 1933 nga Shtypshkronja Ushtarake (Askerî Matbaa) nën titullin “Mbrojtja e Shkodrës” (İşkodra Müdafaası), me autorë A. Nafiz dhe Kiramettin. Tabela analizon specifikisht popullsinë e fshatrave të lidhur drejtpërdrejt me Kazanë Qendrore të Shkodrës, duke përjashtuar zonat e thella malore (Cibal Hariç), duke u fokusuar kështu te popullsia rurale e ultësirës dhe vetë qyteti.

​I. Peizazhi gjeografik dhe administrativ.

​Nga pikëpamja hapësinore, tabela dëshmon strukturën e “nën – Shkodrës” dhe zonave fushore e liqenore që rrethonin qendrën e madhe urbane. Edhe pse toponimet janë të shkruara në turqishten osmane (me alfabet latin), ato identifikojnë qartë fshatrat e njohur të këtij rajoni si Vraka, Dobraçi, Zuesi (Zuos), Darragjati (Derigyat), Gajtani, Rrenci (Rensi), Kuçi, Vukatani, Jubani (Yubani), Ganjolla, Rogami, Sheldia (Şeldinya), Oblika, Bërdica (Brdıça), Boksi, Dragoçi, Mesi, Myselimi (Müsellim), Shiroka (Şiroka) dhe Zogaj. Përjashtimi i maleve tregon se ky regjistrim synonte të dokumentonte zonën më të qëndrueshme ekonomike dhe më të lidhur me tregun urban, e cila shtrihej përgjatë lumenjve Buna e Drin dhe liqenit të Shkodrës.

​II. Struktura demografike sipas besimit dhe gjinisë

​Në shkallë rajoni, popullsia totale e regjistruar arrinte në 33,300 banorë. Nga kjo shifër, qyteti i Shkodrës (İşkodra merkez Kazası) mbante peshën kryesore me 24,409 banorë (ose rreth 73.3%), ndërsa brezi rural përbëhej nga 8,891 banorë (26.7%).

​Sa i përket përkatësisë fetare, rajoni shfaqte një shumicë myslimane prej 21,795 banorësh (65.45%) dhe një komunitet të rëndësishëm të krishterë (kryesisht katolikë, me përjashtim të ortodoksëve të Vrakës) prej 11,505 banorësh (34.55%). Raporti gjinor në rang të përgjithshëm shfaqet relativisht i balancuar, por me një prirje të lehtë të mbizotërimit të meshkujve (17,225 meshkuj kundrejt 16,065 femrave), gjë që në regjistrimet e asaj kohe shpesh reflektonte praninë e garnizoneve ushtarake ose nën-regjistrimin e grave në zonat më konservatore rurale.

​III. Segregacioni fetaro-hapësinor dhe polarizimi i fshatit

​Një nga tiparet më interesante që zbulon teksti i tabelës është ndarja e prerë gjeografike e fshatrave mbi baza konfesionale. Zonat rurale rrallëherë ishin të përziera; ato anonin pothuajse plotësisht drejt njërit besim:

– Fshatra krejtësisht ose dërrmueshëm të krishterë: Vraka (861 të krishterë, 2 myslimanë), Sheldia (414 të krishterë, 0 myslimanë), Rrenci (205 të krishterë), Gajtani (80 të krishterë) dhe Darragjati (173 të krishterë).

– ​Fshatra krejtësisht ose dërrmueshëm myslimanë: Dobraçi dhe Golemi (568 myslimanë), Oblika e Poshtme dhe e Sipërme (977 myslimanë), Boksi (559 myslimanë), Zogaj (537 myslimanë) dhe Zuesi (228 myslimanë).

– Zonat e përziera urbane dhe rurale: Vetë qyteti i Shkodrës funksiononte si një mozaik ku bashkëjetonin të dyja palët (16,363 myslimanë dhe 8,046 të krishterë). Në mjedisin rural, vetëm pak fshatra shfaqnin një përzierje të barabartë, si Bërdica e Poshtme (364 të krishterë dhe 326 myslimanë) dhe Karakaya (281 të krishterë dhe 267 myslimanë).

​IV. Vlera dokumentare dhe historike

​Ky tekst statistikor mbart një vlerë të jashtëzakonshme monumentale pasi ngrin në kohë fotografinë demografike të Shkodrës pikërisht përpara Rrethimit dramatik të Shkodrës (1912-1913) nga ushtritë ballkanike. Ai dokumenton një shoqëri komplekse rurale dhe urbane, ku strukturat tradicionale osmane bashkëjetonin me realitetin etnik shqiptar, duke shërbyer sot si një dëshmi e patjetërsueshme për historianët, gjeografët dhe studiuesit e Ballkanit fillimshekulli.

Prof. Dr. Pal Nikolli/

Pas tridhjetë vitesh tranzicion, vendi po përjeton transformimin më të madh territorial që nga krijimi i shtetit modern. Male, brigje, qendra urbane dhe zona natyrore po ndryshojnë me një shpejtësi të jashtëzakonshme. Por pas imazheve të një Shqipërie moderne, me kulla të larta dhe projekte luksoze, fshihet një pyetje e dhimbshme: a po ndërtojmë një vend për qytetarët shqiptarë, apo një territor për interesat e kapitalit të madh?

Debati i hapur nga The Albanian Files nuk është thjesht një debat mbi arkitekturën. Është një debat mbi modelin e pushtetit, mbi mënyrën se si merret vendimi dhe mbi të ardhmen e territorit kombëtar.

Arkitektura ka qenë gjithmonë gjuhë e pushtetit. Perandoritë, regjimet dhe qeveritë kanë përdorur ndërtesat monumentale për të shfaqur forcë, ambicie dhe kontroll. Por në demokraci, qyteti nuk duhet të jetë skenografia e një pushteti; ai duhet të jetë hapësira e përbashkët e qytetarëve.

Sot në Shqipëri po ndërtohet një realitet ku kullat luksoze dhe projektet spektakolare shfaqen si simbol i progresit, ndërsa mijëra qytetarë përballen me një realitet krejt tjetër: paga të ulëta, pensione të pamjaftueshme, spitale me probleme, arsim në vështirësi dhe një eksod të vazhdueshëm të të rinjve.

Një vend nuk matet me lartësinë e ndërtesave të tij, por me mirëqenien e njerëzve që jetojnë në të.

Problemi nuk është ndërtimi. Shqipëria ka nevojë për investime dhe modernizim. Problemi është një model zhvillimi ku toka, hapësira publike dhe pasuritë natyrore rrezikojnë të trajtohen si mall tregu, ndërsa interesi publik mbetet në plan të dytë.

Kur vendimet për transformimin e qyteteve dhe territoreve merren pa debat të gjerë shoqëror, pa transparencë të plotë dhe pa pjesëmarrjen e komuniteteve, atëherë demokracia reduktohet në një formalitet. Qytetarët nuk mund të jenë vetëm spektatorë të ndryshimeve që prekin përgjithmonë jetën e tyre.

Një nga problemet më të mëdha të modelit aktual është përqendrimi i zhvillimit në pasuritë e paluajtshme dhe turizmin luksoz, ndërkohë që Shqipëria ende nuk ka zgjidhur problemet bazë të zhvillimit. Një resort me pesë yje nuk mund të jetë më i rëndësishëm se një spital funksional. Një kullë luksoze nuk mund të ketë përparësi ndaj një shkolle moderne. Një projekt privat nuk mund të vendoset mbi interesin afatgjatë të mjedisit.

Territori është pasuria e brezave. Ai nuk është pronë e një qeverie të radhës, e një kompanie apo e një grupi të privilegjuar. Bregdeti, parqet kombëtare, zonat e mbrojtura dhe peizazhet historike janë pjesë e identitetit kombëtar.

Nëse humbasim natyrën, humbasim një pjesë të Shqipërisë. Nëse humbasim transparencën, humbasim një pjesë të demokracisë.

Një tjetër shqetësim është dobësimi i rolit të profesionistëve shqiptarë. Shqipëria ka arkitektë, urbanistë, inxhinierë dhe studiues me aftësi të jashtëzakonshme. Hapja ndaj botës është e domosdoshme, por një komb nuk mund të ndërtojë të ardhmen duke i lënë krijuesit e vet në rolin e spektatorëve.

Një vend që nuk krijon kulturën e tij të zhvillimit rrezikon të bëhet vetëm terren eksperimentimi për të tjerët.

Për këtë arsye, pakënaqësia qytetare që po shfaqet sot nuk duhet interpretuar thjesht si një reagim ndaj një projekti apo ndaj një qeverie. Ajo është shprehje e një shqetësimi më të thellë: ndjesisë se qytetarët po humbasin kontrollin mbi vendin e tyre.

Brezi i ri nuk kërkon vetëm ndryshim politik. Ai kërkon një mënyrë tjetër të të menduarit për Shqipërinë. Kërkon një shtet ku ligji të mos ketë përjashtime, ku pasuria publike të mbrohet dhe ku zhvillimi të mos jetë privilegj i pak njerëzve.

Historia do të gjykojë jo vetëm atë që kemi ndërtuar, por edhe atë që kemi shkatërruar.

Ndoshta pyetja më e rëndësishme për Shqipërinë sot nuk është: sa e lartë do të jetë kulla e radhës?

Pyetja është: sa e fortë do të jetë shoqëria që do të jetojë nën hijen e saj?

Sepse një komb nuk ndërtohet me beton. Një komb ndërtohet me besim, drejtësi dhe dinjitet.

Dhe Shqipëria nuk duhet të jetë një projekt i mbyllur në zyrat e pushtetit. Ajo duhet të jetë projekti i përbashkët i njerëzve të saj.

Marsela Neni/

Autokracitë moderne nuk ndërtohen gjithmonë me tanke, burgje apo grushte shteti. Ato ndërtohen edhe me drejtorë. Kur çdo institucion drejtohet nga një njeri i zgjedhur për “aftësitë” për të bashkëpunuar dhe për t’u bindur ndaj pushtetit dhe jo për aftësinë profesionale, lind ajo që mund të quhet drejtorokraci, sundimi i një rrjeti drejtuesish që i detyrohen jo ligjit, por liderit.

Modeli i ngritur si nga Rama dhe nga Berisha, sipas kritikëve, ngjan me një seri matrioshkash ruse.

Në qendër është kryeministri, brenda tij ministrat, pastaj drejtorët e përgjithshëm, drejtuesit e agjencive, drejtorët rajonalë, deri te drejtori i një shkolle, spitali, teatri apo zyre vendore. Secili kopjon modelin e atij që ka sipër: kërkon bindje, jo debat, kërkon besnikëri, jo meritë, kërkon nënshtrim dhe jo mendim të lirë.

Në arsim, drejtuesit shpesh perceptohen si administratorë të pushtetit më shumë sesa të dijes.

Në kulturë, institucionet publike janë shndërruar në skena propagande, ku financimi dhe promovimi varen nga afërsia me qeverinë.

Në shëndetësi, hierarkia administrative shpesh mbizotëron mbi autonominë profesionale.

Në ekonomi e turizëm, emërimet politike në agjenci dhe ndërmarrje publike krijojnë varësi që pengojnë konkurrencën dhe profesionalizmin.

Pasoja më e rëndë nuk është vetëm politizimi i administratës, por shndërrimi i shtetit në një mekanizëm ku askush nuk merr përgjegjësi, sepse të gjithë presin urdhrin nga lart.

Kështu, drejtori nuk i shërben më qytetarit, por eprorit, kurse institucioni nuk i shërben më ligjit, por pushtetit.

Një shtet i mbështetur mbi matrioshka funksionon vetëm sa kohë që figura në majë mbetet në këmbë.

Por demokracia ndërtohet ndryshe: mbi institucione të pavarura, meritokraci dhe drejtues që kanë guximin t’i thonë “jo” pushtetit kur ai shkel interesin publik. Pikërisht aty ndahet administrimi i një shteti demokratik nga drejtorokracia e një sistemi autokratik.

P.s. foto e bërë nga IA.

Nga Roland Qafoku/

Xhelal Koprënckës i mjaftonte në jetën e tij vetëm ajo firmë e rëndë e hedhur më 28 nëtor të vitit 1912 për ta futur emrin e vetë në historinë e artë të Shqipërisë. 1 nga 40 firmëtarët e Aktit Themeltar të Shtetit Shqiptar, 1 nga 83 delegatët e Kuvendit të Vlorës dhe 1 nga 18 senatorët të zgjedhur në atë Kuvend, ai la për brezat pasardhës një shtet që e gëzuan, gëzojmë dhe e gëzojnë breza të tërë. Dhe të mendosh që ishte i vemti përfaqësues i Skraparit në atë Kuvend po aq sa Shkodra që kishte të vetmin firmëtar, Luigj Gurakuqin. Por dimensioni i Xhelal Koprënckës nuk ishte vetëm ai akt dhe dita e shenjtë e 28 nëntorit. I mirëarsimuar në “Robert College” në Stamboll dhe i diplomuar në Akademinë Ushtarake po në Stamboll, niveli i formimit të tij gjeneral ishte “high class”. Është e panjohur fare që Xhelal Koprëncka, përveçse ushtarak ishte edhe një poet. Në gazetën “Korça” të 20 marsit 1909 botohet një vjershtë e tij me nënshkrimin “Çelal Koprëncka”. (Kortezi e mikut tim Niko Kotherja). Shkronja Ç në vend të XH ndoshta lidhet me mungesën e saj në teknikën e shtypshkronjës.

Gazeta “Korça” ishte jo vetëm gazeta e parë e botuar në Shqipëri më 15 dhjetor 1908, por ajo u bë edhe gazeta kryesore në vend. Vetëm 3 muaj pas themelimit, ajo publikoi vjershën e Xhelal Koprënckës dhe kjo ka një domethënie po të mendosh se botues i saj ishte gazetari i njohur Sami Pojani dhe autorë të shkriemeve ishin Mihal Grameno, Hil Mosi dhe shumë emra të tjerë të penës.

Korpëncka ia kushtoi vjershën Korçës, është me dy strofa dhe secila ka nga katër vargje. Ky krijim e është se stilit të Rilindjes dhe Koprëncka ka përdorur fjalë të zgjedhura dhe tejet të ëmbla me një dashuri speciale për qytetin e Korçës. Përse për Korçën? Sepse lidhja e tij me atë qytet ishte tepër e veçantë. Xhelal Koprëncka kishte kryer shkollën fillore atje dhe kishte jetuar disa vjet në fëmijëri. Mbi të gjitha Korça ishte një lloj kryeqyteti për Skraparin fqinj. Sa e sa herë Xhelal Koprëncka ishte vënë në ndihmë për mbrojtjen e atij qyteti nga andartët grekë. Për ironi, edhe vrasja e tij më 21 tetor 1919 ndodhi teksa ishte duke shkuar me detachmentin e vet drejt “kryeqytetit” për ta mbrojtur po nga andartët grekë. Lexojeni dhe shijojeni këtë vjershë të shkruar 117 vjet më parë nga firmëtari Xhelal bej Koprëncka.

Korça lule-lulëzoj

Fletën Korça fort të bukur

Që të gjithë nga gëzoj

Për nga hera qoftë e lumtur

Ti mo fletë e bukur je

Mezi të ka Shqipëria

Se tregim të mirë ke

Më të faltë Perëndia

Nga Rafael Floqi/

Ka lindur një zhanër i ri gazetarie në Shqipëri. Nuk quhet gazetari investigative, as gazetari terreni. Quhet gazetaria e motit politik. Është gazetaria e pritjes. Gazetaria që nuk shkon në protestë për të parë çfarë ndodh, por për të pritur momentin kur protesta mbaron. Gazetaria që nuk e ndjek ngjarjen, por fundin e saj. Formula është bërë aq e përsosur, sa mund të përdoret si manual. Kamerat mbërrijnë në shesh shumë përpara protestuesve. Filmojnë asfaltin, stolat bosh, ndonjë kalimtar të rastësishëm dhe ndonjë polic që pret fillimin e shërbimit. Pastaj, kur sheshi mbushet, kamerat zhduken si me magji. Sikur dikush të ketë fikur butonin e transmetimit. Dhe vetëm kur protesta mbaron, ose kur bie një shi veror që i detyron njerëzit të largohen përkohësisht, operatorët rikthehen me një mision të vetëm: të gjejnë fotografinë e sheshit bosh.

Titulli është gati për edicionin qendror: “Protesta u shua.”

Po të zbatohej kjo logjikë në sport, finalja e Kupës së Botës do të transmetohej vetëm para se tifozët të hynin në stadium dhe pasi të gjithë të ishin larguar. Goli nuk do të kishte rëndësi. Rëndësi do të kishte fotografia e tribunave bosh. Ajo që të habit nuk është vetëm sjellja e televizionit publik. Në një sistem normal, televizioni shtetëror mund të ketë prirjen të pasqyrojë këndvështrimin e qeverisë. Por çudia shqiptare është se një pjesë e mirë e televizioneve private, të financuara nga oligarkë, nuk sillen si media konkurruese. Sillen si degë të së njëjtës redaksi. Njëri publikon kronikën, të tjerët e riprodhojnë. Ndryshon logoja, por jo përmbajtja. Ndryshon spikeri, por jo këndvështrimi. Nëse do t’u hiqje logot, publiku do ta kishte të vështirë të dallonte se cili kanal po flet.

Është gazetaria e fletës së karbonit. Copy, paste dhe transmeto.

Mjafton që mesazhi të mbetet i njëjtë.

Në të njëjtën kohë, rrjetet sociale tregojnë një pamje krejt tjetër. Transmetime të drejtpërdrejta, pamje nga dronët, video nga qytetarët, fotografi nga çdo cep i sheshit. Për herë të parë në historinë shqiptare, televizioni nuk është më monopolisti i realitetit. Ai është vetëm një nga shumë burimet e informacionit. Dhe kur realiteti që sheh qytetari në telefon nuk përputhet me atë që i serviret në ekran, humbësi nuk është telefoni. Humbësi është besueshmëria e medias.

Një episod domethënës ishte publikimi në rrjetet sociale i fotografive që tregonin njerëz të mbledhur për të ndjekur një ndeshje futbolli, ndërkohë që protestat vazhdonin. Si interpretim politik, kjo mund të lexohet si një përpjekje për të relativizuar vrullin e protestës ose për të sugjeruar se interesi publik po zhvendosej diku tjetër. Por ironia është se vetë nevoja për të kërkuar këto pamje tregon diçka tjetër: se protesta ishte bërë aq e rëndësishme, sa duhej konkurruar edhe në planin simbolik.

Në fund të fundit, askush nuk përpiqet të minimizojë një ngjarje që e konsideron të parëndësishme. Nëse një protestë nuk përbën shqetësim, nuk ka nevojë për kronika që presin sheshin bosh, për foto alternative apo për narrativën e “shuarjes”. Vetë përpjekja për ta paraqitur si tullumbace që po shfryhet tregon se dikush shpreson pikërisht këtë: që vrulli të bjerë me kalimin e ditëve.

Këtu hyn metafora e flamingos. Për disa, ajo është simbol i protestës. Për të tjerë, duket se është një tullumbace rozë që pret të humbasë ajrin. Çdo ditë pa shi është zhgënjim. Çdo mbrëmje me pjesëmarrje është lajm i padëshiruar. Çdo zbrazje normale e sheshit pas përfundimit të tubimit interpretohet si fundi i lëvizjes. Sikur historia të matet me minutat e fundit të një proteste dhe jo me arsyet që i nxjerrin njerëzit në rrugë.

Ndërkohë, në shesh vazhdon të dëgjohet një thirrje e fuqishme: “Ju erdhi fundi!” Shumë e lexojnë si slogan kundër qeverisë. Por ajo ngre edhe një pyetje më të gjerë. A mos kjo thirrje është edhe një sinjal për modelin e medias që për vite me radhë zgjodhi të raportojë jo atë që ndodhte, por atë që dëshironte të kishte ndodhur?

Historia e mediave është e mbushur me raste kur ato humbën kontaktin me publikun jo sepse nuk kishin teknologji, por sepse humbën besimin. Besimi nuk ndërtohet me montazhe, as me kronika të njëanshme. Ai ndërtohet duke treguar ngjarjen ashtu siç është, jo vetëm pesë minuta para se të fillojë dhe pesë minuta pasi të ketë mbaruar.

Qeveritë ndryshojnë. Opozitat ndryshojnë. Protestat lindin dhe përfundojnë. Por kriza më e madhe për një media fillon atë ditë kur publiku vendos të mos e besojë më. Në epokën e telefonave inteligjentë, të transmetimeve “live” dhe të kamerave në çdo xhep, manipulimi i pamjes është shumë më i vështirë se dikur. Realiteti qarkullon më shpejt se kronika e montuar.

Ndoshta për këtë arsye, disa media duken më të shqetësuara nga protesta sesa vetë politika. Sepse politika mund të fitojë ose të humbasë zgjedhje. Media, nëse humbet besimin e publikut, rrezikon të humbasë arsyen e ekzistencës së saj.

Dhe atëherë pyetja që dëgjohet gjithnjë e më shpesh nuk është vetëm “a do të shuhet protesta?”, por edhe një tjetër, po aq e rëndësishme: nëse qytetarët nuk u besojnë më kronikave të gatshme dhe kërkojnë të vërtetën diku tjetër, a mos vallë ka nisur të shuhet modeli i vjetër i propagandës televizive? Nëse po, atëherë “Ju erdhi fundi!” mund të jetë një thirrje që shkon përtej politikës dhe prek vetë mënyrën se si prodhohet dhe shpërndahet informacioni në Shqipëri.