---

---

Nga Aurenc Bebja*, Francë – 31 Maj 2026

“The Daily Telegraph (Sidnej)” ka botuar, të dielën e 13 prillit 1941, në faqen n°7, rrëfimin e veçantë asokohe të një dentisti serb për Mbretin Zog, të cilin, Aurenc Bebja, nëpërmjet blogut të tij “Dars (Klos), Mat – Albania”, e ka sjellë për publikun shqiptar :

Dikur i mbushi dhëmbët Mbretit

Një dentist serb, i cili kuroi Mbretin Zog, mbretin në ekzil të Shqipërisë, në një dhomë hoteli 15 vjet më parë, sot drejton një hotel privat në Sidnej.

Ai është z. Branislav Andrejevitch (që e quan veten z. B. Anderson), menaxher i Hotelit Privat Subway, në rrugën Randle, pranë Stacionit Qendror Hekurudhor.

Në vitin 1926, kur ushtronte profesionin në Beograd, ai u thirr për të vizituar Ahmet Beg Zogun, Presidentin e Republikës Shqiptare, në Tiranë, kryeqytet.

Deri në vitin 1928, Ahmet Beg Zogu nuk ishte shpallur Mbret.

“Në atë kohë pothuajse nuk kishte fare dentistë në Shqipëri”, tha dje z. Andrejevitch.

“E trajtova Zogun për një muaj në dhomën time të hotelit dhe i bëra pesë mbushje prej ari. Ai kishte dhëmbë të mirë.”

Z. Andrejevitch lindi në Beograd, kryeqytetin jugosllav, dhe u trajnua si dentist në Berlin ;

Babai i tij, një kompozitor serb, u martua me një vajzë nga Sidneji, zonjushën Evelyn Bulley, kur ai bëri një turne në Australi në vitin 1883 me një grup austriak.

Historia e Ballkanit ka dëshmuar vazhdimisht se paqja e ndërtuar mbi heshtjen e padrejtësive mbetet e brishtë, ndërsa stabiliteti i qëndrueshëm mund të ndërtohet vetëm mbi bazën e barazisë reale, bashkëpunimit të sinqertë dhe respektimit të dinjitetit politik të të gjitha komuniteteve. Zëri i studentëve shqiptarë përfaqëson jo vetëm një protestë brezash, por edhe një thirrje për reflektim demokratik dhe një paralajmërim moral mbi të ardhmen evropiane të Maqedonisë së Veriut. Mënyra se si ky zë do të dëgjohet dhe do të trajtohet nga institucionet vendore, elitat politike dhe bashkësia ndërkombëtare mund të ndikojë jo vetëm në fatin e një lëvizjeje studentore, por edhe në drejtimin strategjik të shtetit në vitet që vijnë

Nga Prof.dr Skender Asani

Në momentet vendimtare të historisë politike, shoqëritë demokratike rrallë transformohen vetëm përmes institucioneve formale të pushtetit. Shpeshherë, katalizatorët më të rëndësishëm të ndryshimit lindin në hapësira ku kultivohet mendimi kritik, ndërgjegjësimi qytetar dhe aftësia e brezave të rinj për të artikuluar shqetësimet, aspiratat dhe vizionet e tyre për të ardhmen. Universitetet kanë shërbyer tradicionalisht jo vetëm si qendra të dijes, por edhe si mekanizma të hershëm të identifikimit të krizave demokratike, ndërsa lëvizjet studentore kanë qenë tregues të ndjeshëm të tensioneve që krijohen në marrëdhënien ndërmjet shtetit, shoqërisë dhe qytetarëve.

Protestat e studentëve shqiptarë të vitit 2026 në Maqedoninë e Veriut duhet të kuptohen pikërisht në këtë kontekst më të gjerë. Ato nuk paraqesin thjesht një reagim ndaj çështjeve universitare apo administrative, por manifestojnë një vetëdije qytetare që tejkalon kufijtë e kampusit universitar dhe prek çështje themelore që lidhen me funksionalitetin e shtetit, cilësinë e demokracisë dhe realizimin e barazisë ndëretnike. Kjo lëvizje është shndërruar në një test publik për drejtimin strategjik të vendit dhe për integritetin e modelit multietnik që ka garantuar stabilitetin e tij gjatë dy dekadave të fundit.

Këto zhvillime po ndodhin në një moment veçanërisht delikat për Maqedoninë e Veriut. Procesi i integrimit evropian përballet me pengesa të shumta, duke filluar nga kontesti me Bullgarinë deri te debatet mbi ndryshimet kushtetuese, ndërkohë që po shtohen shqetësimet lidhur me një zbehje graduale të parimeve që orientuan procesin e shtetndërtimit pas vitit 2001. Në qarqet akademike, diplomatike dhe politike po shtrohet një pyetje thelbësore: a mund të ruhet kredibiliteti i integrimit evropian nëse në të njëjtën kohë dobësohet marrëveshja e brendshme politike mbi të cilën mbështetet bashkëjetesa ndëretnike?

Diskursi publik i nxitur nga deklaratat dhe strategjitë politike të qeverisë aktuale ka fituar një rëndësi që tejkalon ciklin e zakonshëm politik. Çështja nuk lidhet vetëm me përmbajtjen e qëndrimeve individuale, por me perceptimin se gradualisht po konsolidohet një paradigmë politike që zhvendos fokusin nga filozofia gjithëpërfshirëse e kompromisit demokratik drejt një konceptimi më përjashtues të identitetit shtetëror. Përvoja historike e Ballkanit dëshmon se tensionet më të mëdha nuk lindin domosdoshmërisht nga përplasjet e hapura, por nga krijimi gradual i kushteve psikologjike dhe institucionale që dobësojnë diversitetin dhe cenojnë ndjenjën e partneritetit të barabartë ndërmjet komuniteteve.

Pikërisht këtu shfaqet rëndësia politike dhe historike e protestave studentore. Ato artikulojnë shqetësimin se kontrata ndëretnike e ndërtuar mbi Marrëveshjen Kornizë të Ohrit po përballet me sfida serioze. Studentët nuk protestojnë vetëm kundër një qeverie apo elite politike; ata riafirmojnë një parim themelor të demokracisë moderne: se stabiliteti afatgjatë nuk mbështetet mbi dominimin numerik të shumicës, por mbi përfshirjen reale, dinjitetin dhe barazinë e të gjitha komuniteteve që përbëjnë shtetin.

Marrëveshja Kornizë e Ohrit përfaqëson shumë më tepër sesa një dokument që i dha fund konfliktit të vitit 2001. Ajo ishte një marrëveshje themelore mbi vetë natyrën e shtetit, një kontratë politike që e përcaktoi Maqedoninë e Veriut si projekt të përbashkët të komuniteteve të saj përbërëse. Për më shumë se dy dekada, kjo marrëveshje u promovua nga bashkësia ndërkombëtare si një nga modelet më të suksesshme të reformës pas konfliktit në Evropën Juglindore. Megjithatë, hendeku ndërmjet standardeve normative dhe zbatimit institucional vazhdon të mbetet një sfidë serioze. Zbatimi selektiv i parimeve të barazisë, mungesa e progresit substancial dhe relativizimi i vazhdueshëm i shqetësimeve shqiptare kanë prodhuar një zhgënjim të thellë që tashmë po artikulohet hapur nga një brez i ri.

Në këtë kuadër, protestat studentore nuk përfaqësojnë një shpërthim spontan pakënaqësie, por shfaqjen e një vetëdijeje të re kolektive që kërkon rishqyrtimin e raportit ndërmjet integrimit evropian dhe drejtësisë së brendshme. Mesazhi i tyre është i qartë: anëtarësimi në Bashkimin Evropian nuk mund të reduktohet në përmbushjen e kritereve teknike apo në zgjidhjen e kontesteve bilaterale, nëse njëkohësisht nuk garantohet funksionimi real i demokracisë konsensuale dhe respektimi i parimeve themelore të rendit kushtetues të vendit.

Një dimension i rëndësishëm i kësaj lëvizjeje lidhet me rikthimin në diskursin publik të trashëgimisë intelektuale dhe morale të Adem Demaçit. Gjatë viteve tetëdhjetë dhe nëntëdhjetë, Demaçi u shndërrua në simbolin më të fuqishëm të identitetit kombëtar shqiptar dhe mobilizimit studentor, duke frymëzuar një brez të tërë të rinjsh që përmes arsimit, kulturës dhe angazhimit qytetar artikuluan idealet e lirisë, barazisë dhe dinjitetit kombëtar. Figura e tij tejkaloi kufijtë e politikës së përditshme dhe u shndërrua në një standard moral të rezistencës demokratike shqiptare.

Në kontekstin e vitit 2026, po shfaqet një dimension i ri i mobilizimit qytetar që mund të përkufizohet si diplomacia e ideve. Në këtë kuadër, aktiviteti publik dhe diplomatik i ambasadorit Denion Meidani ka tërhequr vëmendje të konsiderueshme si një shembull i instrumenteve bashkëkohore të diplomacisë publike. Përmes promovimit të dialogut multikulturor, bashkëpunimit intelektual, ndërgjegjësimit historik dhe vlerave demokratike, ai ka kontribuar në krijimin e një hapësire më të gjerë reflektimi shoqëror mbi çështjet që prekin të ardhmen e vendit. Për një pjesë të opinionit publik, emri i tij është shndërruar në sinonim të klimës intelektuale dhe qytetare që parapriu dhe shoqëroi protestat studentore të vitit 2026. Nëse Adem Demaçi mishëroi frymën mobilizuese të studentëve shqiptarë në fundin e shekullit XX, Denion Meidani po perceptohet gjithnjë e më shumë si një figurë simbolike e ringjalljes së ndërgjegjes qytetare në fillim të çerekut të dytë të shekullit XXI. Edhe pse veprojnë në role dhe kontekste historike të ndryshme, të dy bashkohen në një mision të përbashkët: ngritjen e vetëdijes kolektive dhe orientimin e debatit publik drejt vlerave të demokracisë, dialogut dhe përgjegjësisë shoqërore.

Protestat studentore pasqyrojnë gjithashtu krizën e përfaqësimit që ka përshkuar një segment të rëndësishëm të jetës politike shqiptare gjatë dekadave të fundit. Pavarësisht pjesëmarrjes së vazhdueshme në institucionet shtetërore, një pjesë e konsiderueshme e opinionit publik vazhdon të shprehë pakënaqësi lidhur me ritmin dhe rezultatet e realizimit të objektivave strategjike kombëtare. Në këtë kuptim, protestat paraqesin një kritikë morale ndaj modelit tradicional të përfaqësimit politik dhe një kërkesë për rikthimin e politikës në funksion të interesit të përbashkët afatgjatë dhe vizionit strategjik.

Këto zhvillime përcjellin një mesazh të rëndësishëm edhe për bashkësinë ndërkombëtare. Përqendrimi ekskluziv në dimensionin bilateral të sfidave evropiane të Maqedonisë së Veriut rrezikon të errësojë një çështje themelore: ruajtjen e besimit të komuniteteve në arkitekturën kushtetuese multietnike të shtetit. Përvojat ndërkombëtare dëshmojnë se stabiliteti nuk kërcënohet vetëm nga konfliktet e jashtme, por edhe nga erozioni gradual i besimit në drejtësinë dhe paanshmërinë e sistemit demokratik. Kur qytetarët binden se standardet e barazisë mund të shtyhen pafundësisht në emër të prioriteteve të tjera strategjike, krijohen kushtet për pakënaqësi kolektive dhe krizë të legjitimitetit institucional.

Në këtë prizëm, zgjerimi gradual i mobilizimit qytetar përtej kufijve shtetërorë fiton një rëndësi të veçantë politike dhe simbolike. Pas protestave në Shkup, reagimeve publike në Tiranë dhe paralajmërimit të mobilizimeve të ngjashme në Prishtinë, po forcohet bindja se epilogu më i rëndësishëm i kësaj lëvizjeje duhet të artikulohet në vetë qendrën e vendimmarrjes evropiane. Për këtë arsye, vëmendje e shtuar po i kushtohet mundësisë që ky mobilizim qytetar të kulmojë me një protestë paqësore para Parlamentit Evropian në mesin e muajit qershor, në kohën kur pritet të diskutohet raporti për Maqedoninë e Veriut i përgatitur nga eurodeputeti Thomas Waitz. Në qarqet politike dhe diplomatike evropiane ekziston pritja që debati rreth këtij raporti të jetë ndër diskutimet më të rëndësishme për Maqedoninë e Veriut gjatë viteve të fundit, ndërsa rezoluta që mund të dalë prej tij të ndikojë drejtpërdrejt në vlerësimet evropiane mbi gjendjen e demokracisë, funksionimin e shtetit të së drejtës, marrëdhëniet ndëretnike dhe perspektivën integruese të vendit. Prania e studentëve dhe qytetarëve shqiptarë para institucioneve evropiane do të përfaqësonte jo vetëm një akt simbolik solidariteti, por edhe një formë legjitime të pjesëmarrjes demokratike, përmes së cilës shqetësimet e tyre mbi barazinë substanciale, zbatimin e kontratës ndëretnike dhe të ardhmen e modelit multietnik do të artikuloheshin në një moment kritik kur po formësohen qëndrimet strategjike për të ardhmen e vendit.

Protestat studentore shqiptare të vitit 2026 duhet të interpretohen si një mekanizëm demokratik paralajmërues dhe jo si faktor destabilizues. Ato rikujtojnë se Evropa nuk është thjesht një projekt teknik integrimi, por para së gjithash një filozofi politike e bazuar mbi pluralizmin, kompromisin demokratik, sundimin e ligjit dhe mbrojtjen efektive të komuniteteve. Nëse këto parime nuk realizohen plotësisht në praktikën e brendshme, procesi integrues rrezikon të humbasë potencialin e tij transformues.

Rëndësia historike e kësaj lëvizjeje qëndron në aftësinë e saj për të lidhur kujtesën historike me vizionin për të ardhmen. Ajo dëshmon se brezi i ri nuk është i gatshëm të pranojë një demokraci formale pa barazi reale dhe as një proces integrimi evropian pa drejtësi institucionale. Në kushtet e sfidave aktuale, pyetja themelore nuk lidhet vetëm me zgjidhjen e konflikteve diplomatike apo krizave të përditshme politike. Çështja vendimtare është nëse do të ruhet marrëveshja morale dhe kushtetuese që garanton bashkëjetesën në Maqedoninë e Veriut.

Historia e Ballkanit ka dëshmuar vazhdimisht se paqja e ndërtuar mbi heshtjen e padrejtësive mbetet e brishtë, ndërsa stabiliteti i qëndrueshëm mund të ndërtohet vetëm mbi bazën e barazisë reale, bashkëpunimit të sinqertë dhe respektimit të dinjitetit politik të të gjitha komuniteteve. Zëri i studentëve shqiptarë përfaqëson jo vetëm një protestë brezash, por edhe një thirrje për reflektim demokratik dhe një paralajmërim moral mbi të ardhmen evropiane të Maqedonisë së Veriut. Mënyra se si ky zë do të dëgjohet dhe do të trajtohet nga institucionet vendore, elitat politike dhe bashkësia ndërkombëtare mund të ndikojë jo vetëm në fatin e një lëvizjeje studentore, por edhe në drejtimin strategjik të shtetit në vitet që vijnë.

Shkup, 01 qershor 2026

Dom Nikollë Kaçorri ndërroi jetë më 29 maj 1917. Ai lindi në Krej të Lurës në vitin 1862 dhe u formua në institucione arsimore europiane. Ai përfundoi Kolegjin Urban në Romë dhe më pas kreu studimet në teologji, filozofi dhe shkenca politike në Universitetin e Zyrihut.

Pas kthimit në atdhe në vitin 1893, ai u angazhua në veprimtari fetare dhe atdhetare, duke luajtur një rol të rëndësishëm në organizimin e lëvizjes kombëtare në fillim të shekullit XX. Gjatë viteve 1905 – 1907, kontribuoi në drejtimin e kryengritjes së armatosur në Kurbin dhe në konsolidimin e veprimtarisë patriotike në veri të vendit.

Dom Nikollë Kaçorri ka dhënë një kontribut të çmuar në proceset e standardizimit kulturor dhe arsimor shqiptar me kontributin dhe pjesëmarrjen e tij në vitin 1908 në Kongresin e Manastirit dhe në vitin 1909 në Kongresin e Elbasanit.

Pas shpalljes së Pavarësisë së Shqipërisë në vitin 1912, ai shërbeu si zëvendëskryeministri i parë në qeverinë e Ismail Qemalit, duke u bërë një nga figurat kyçe të shtetit të ri shqiptar.

Gjithashtu, Dom Nikollë Kaçorri shquhet për mbledhjen dhe dokumentimin e folklorit shqiptar, duke kontribuar në ruajtjen e trashëgimisë gojore dhe shpirtërore të popullit shqiptar. Një dëshmi e vyer e këtij kontributi është botimi i veprës “Canti Albanesi Popolari”.

Ai ishte një personalitet i shquar i Kishës Katolike, sekretar i Arqipeshkëvisë së Durrësit me qendër asokohe në Delmnisht të Kurbinit, ku shërbeu për njëzet vjet, duke administruar edhe kishat dhe famullitë e Kthellës, Selitës dhe Lurës.

Dom Nikollë Kaçorri mbetet një figurë e rrallë që ndërthurte besimin, kulturën dhe atdhetarinë, duke lënë gjurmë të pashlyeshme në historinë e kombit shqiptar.

www.akad.gov.al

Nga Rafael Floqi/

Ka diçka të çuditshme në mënyrën se si Shqipëria diskuton për detin e saj. Sa herë që në Athinë del një ministër grek dhe flet me ton perandorak për “marrëveshjen”, në Tiranë bie një heshtje ceremoniale, pothuaj liturgjike, sikur të ishte ndezur ora e zisë kombëtare të diplomacisë shqiptare. Dhe në qendër të kësaj skene shfaqet herë pas here figura e Nikos Dendias, i cili flet për detin shqiptar me sigurinë e një pronari që po mat gardhin e oborrit të vet madje me petkun e ministrit të Mbrojtjes.

Ndërsa pala greke negocion me hartë, koordinata, strategji dhe arrogancë shtetërore, pala shqiptare negocion me buzëqeshje protokollare, darka diplomatike dhe deklarata që ngjajnë si statuset e një kursi motivimi: “marrëdhëniet mes dy vendeve janë në nivel të shkëlqyer”. Çuditërisht, sa më “të shkëlqyera” bëhen marrëdhëniet, aq më shumë Shqipëria duket sikur humbet zë.

Pyetja është përse ky takim tani, pikërisht kur Shqipërisë po i hapen dritare shprese për në BE, dhe kur Greqia e merr Kryesinë e Radhës së BE-së?

Problemi nuk është se Greqia mbron interesat e saj. Kjo është detyra e çdo shteti serioz. Problemi është se Shqipëria sillet sikur mbrojtja e interesit kombëtar është një sjellje primitive, nacionaliste, e pahijshme për epokën e integrimit europian. Në Athinë patriotizmi quhet diplomaci. Në Tiranë diplomacia shpesh duket si dorëzim me kollare.

Sa herë që përmendet çështja e detit, qytetarët shqiptarë nuk dëgjojnë argumente, transparencë apo debat parlamentar. Ata dëgjojnë vetëm një refren të mjegullt: “çështja do të zgjidhet në mënyrë europiane”. Kjo është bërë formula magjike për të mos shpjeguar asgjë. Askush nuk pyet më: Çfarë po negociohet? Çfarë fitojmë? Çfarë humbasim? Kush i vendosi vijat? Kush i kontrollon ekspertët? Kush mban përgjegjësi?

Në vend të përgjigjeve kemi heshtje. Një heshtje që rëndon më shumë se vetë deti.

Dhe heshtja nuk është neutrale. Heshtja është gjithmonë në favor të më të fortit. Në këtë rast, në favor të atij që vjen me projekt, presion diplomatik dhe strategji afatgjatë. Greqia nuk ka ndryshuar kurrë në objektivin e saj: maksimalizimin e hapësirës detare dhe juridike në Jon. Ndërsa Shqipëria ka ndryshuar vetëm ministrat, zëdhënësit dhe sloganet.

Ironia më e madhe është se politika shqiptare sillet sikur populli nuk kupton. Sikur deti është një abstraksion teknik që mund të fshihet pas disa termave juridikë në anglisht. Por qytetarët e kuptojnë shumë mirë një gjë: sa herë që shteti nuk flet qartë për territorin, zakonisht ka diçka që nuk shkon.

Në çdo vend normal, një debat për kufijtë detarë do të ishte temë kombëtare. Do të kishte universitete, ekspertë të pavarur, komisione parlamentare, media investigative. Në Shqipëri kemi vetëm disa dalje televizive me tone qetësuese dhe pastaj një mur heshtjeje, ku çdo kritik etiketohet menjëherë si “anti-europian”, “nacionalist folklorik” ose “prorus”, sipas modës së ditës.

Ndërkohë Nikos Dendias vazhdon të shfaqet si një administrator i durueshëm i interesit grek. Ai flet hapur. Pohon rrënjët e tij nga Himara .Kërkon hapur. Lobon hapur. Nuk turpërohet nga interesat e vendit të tij. Dhe ndoshta ky është dallimi më i madh mes Athinës dhe Tiranës: njëra palë beson tek shteti i vet, pala tjetër tek propaganda e vet.

Ndërkohë sipas të gjitha gjasave kemi të bëjmë me një lëvizje të rëndësishme politike ndërmjet dy vendeve, drejt një hapi të ri të marrëdhënieve, për të cilat deri tani ka vetëm hipoteza.

Megjithatë, një sinjal natyrisht simbolik, kanë dhënë qoftë kryeministri shqiptar, qoftë ministri grek i Mbrojtjes.

“Kryeministria – Me Ministrin grek të Mbrojtjes, Nikos Dendias, një mik i çmuar dhe një mbështetës i palëkundur i partneritetit strategjik mes Shqipërisë e Greqisë”, shkroi Edi Rama në rrjetet sociale.

Një kod i qartë që lexohet si një diskutim pikërisht mbi “partneritetin strategjik mes Shqipërisë dhe Greqisë” me një nga partizanët e saj në Athinë. Rama është kushuri me Dendias, pohoi ai që një herë ishte sebepi i sherrit, Fredi Bejleri.

Ta zëmë se nuk ka lidhje me detin. Ta zëmë se gjithë kjo dashuri diplomatike greke për Shqipërinë nuk ka fare aromë jodi, hartash detare, koordinatash apo vijash imagjinare mbi Jon. Ta zëmë se ministrat buzëqeshin thjesht nga dashuria ballkanike dhe jo nga ndonjë interes i lashtë gjeostrategjik. Mirë. Po atëherë lind një pyetje naive: çfarë po kërkojnë me kaq ngulm prej dy vitesh?

Mos vallë vetëm rinovimin e “Traktatit të Miqësisë dhe Bashkëpunimit”? Ah, sa romantike tingëllon! Një traktat miqësie mes dy vendeve që teorikisht janë ende në gjendje lufte që prej vitit 1940. Një absurditet që vetëm Ballkani mund ta prodhojë: në mëngjes të buzëqeshin si partnerë europianë, në drekë të të japin leksione paternaliste dhe në darkë të ruajnë në sirtar ligjin e luftës si relike të dobishme për ditë me shi.

Sepse Greqia e ka këtë talent të rrallë diplomatik: të sillet si kujdestar i Shqipërisë, si një xhaxha i pasur që i ledhaton flokët nipit të varfër, por që mban gjithmonë çelësin e kasafortës në xhep. “Ne ju duam shumë”, thonë, “por duhet të silleni mirë.” Dhe “sjellja mirë” zakonisht përkthehet: mos kundërshtoni për detin, për minoritetin, për pronat, për çamët, për varrezat, për tekstet historike dhe, nëse është e mundur, kërkoni falje edhe për motin kur fryn era nga veriu.

Në emër të “miqësisë”, Athina kërkon një marrëdhënie ku Shqipëria duhet të jetë gjithmonë pala mirënjohëse, ndërsa Greqia pala civilizuese. Një lloj protektorati emocional me flamur europian. Dhe sa herë Tirana ngre kokën pak më lart se zakonisht, del ndonjë ministër grek që kujton me delikatesë se “çështjet e hapura” ekzistojnë ende.

Por pyetja mbetet therëse: si mund të ketë miqësi reale kur ligjërisht ekziston ende hija e luftës? Çfarë lloj partneriteti është ky, ku njëra palë mban ende në raft një dekret lufte, ndërsa flet për fqinjësi të mirë? Është pak a shumë si të ftosh dikë për darkë, por të mbash pushkën pas dere “për çdo rast”.

Dhe pastaj kërkojnë besim. Sinqeritet. Bashkëpunim strategjik. Natyrisht! Sepse grekët, sipas narrativës zyrtare, janë gjithmonë të shqetësuar vetëm për stabilitetin, demokracinë dhe prosperitetin shqiptar. Asnjëherë për ndikim. Asnjëherë për kontroll. Asnjëherë për zgjerim të interesave të tyre në rajon. Jo, jo. Të gjitha këto janë thjesht paranoja shqiptare. Ashtu siç “rastësisht” çdo negociatë për miqësi shfaqet sa herë afrohet ndonjë debat për detin.

Në fund, duket sikur Shqipërisë i kërkohet të sillet si fqinj modern europian, ndërsa Greqisë i lejohet luksi të mbajë ende në xhep fantazmat juridike të Luftës së Dytë Botërore. Dhe kur dikush e vë në dukje këtë absurditet, përgjigjja zakonisht është një buzëqeshje diplomatike dhe një leksion për “bashkëpunimin rajonal”.

Dhe ndoshta pyetja më shqetësuese nuk është çfarë kërkon Greqia. Ajo dihet. Pyetja është: pse Shqipëria ka kaq frikë të flasë për atë që është e saj?

Pala greke, pavarësisht pretendimeve që ai i konsideron të padrejta, paraqitet e bashkuar dhe e qartë në objektivat e saj, ndërsa pala shqiptare duket e fragmentuar, pa koordinim dhe në pozita inferiore.

Në Greqi, kur bëhet fjalë për interesin kombëtar, politikanët bashkohen – Tsipras me Mitsotakis – me një synim të përbashkët: që ndarja e detit të favorizojë sa më shumë Athinën. Gjykata e Hamburgut funksionon ndryshe, pasi lejon edhe ankime shtesë. Haga, nga ana tjetër, i dëgjon palët mbi bazën e ankimeve të paraqitura dhe kufizohet në pak pyetje, ndërsa zgjidhja në fund mbetet më shumë politike sesa juridike.Pikërisht për këtë arsye, dërgimi i çështjes në Hagë ishte një gabim politik, si nga pala shqiptare, ashtu edhe nga Greqia .

Deti nuk është vetëm ujë. Deti është sovranitet, ekonomi, energji, gjeopolitikë, peshkim, korridore strategjike. Kush kontrollon detin, kontrollon të ardhmen. Prandaj shtetet serioze nuk negociojnë me mjegull.

Ballkani, fundja, është i vetmi vend ku mund të jesh njëkohësisht mik, partner, aleat në NATO… dhe armik de jure.

Çdo pushtet e do qytetërimin kur qytetërimi i shërben si dekor. E do gjuhën e tij të lartë, ceremonitë, flamujt, fotografitë, sallat, miqtë ndërkombëtarë, dokumentet e trasha, datat që mund të varen në mur si kujtim fitoreje. Dekori nuk e gjykon pushtetin. I jep ndriçim. I rregullon pamjen. Ia mbulon rrudhat. Ia bën fytyrën më të qetë para publikut. Pushteti e do dekorin sepse dekori nuk kërkon të vërtetë.

Pasqyra është tjetër gjë. Pasqyra nuk i jep pushtetit një fytyrë më të mirë. Ia kthen fytyrën që ka. Nuk e pyet sa bukur flet për ligjin, por si sillet kur ligji i afrohet. Nuk e pyet sa shpesh përmend Europën, por çfarë bën kur Europa kërkon kufij mbi pushtetin. Nuk e pyet sa shumë e do qytetarin në fjalim, por sa i vogël ndihet qytetari kur hyn në zyrë, kur shkon në gjykatë, kur kërkon të dëgjohet, kur voton, kur përballet me administratën, kur sheh se disa dyer hapen për të fortin dhe mbyllen për të drejtin.

Dekori e ndihmon pushtetin të duket. Pasqyra e detyron shtetin të shihet. Më 26 maj, Shqipëria nuk mori një kurorë europiane. Mori një pasqyrë. Ky dallim vendos gjithë kuptimin e asaj date. Çdo hap i Shqipërisë drejt Bashkimit Europian është lajm i mirë për vendin. Një popull i lodhur nga tranzicioni, i plagosur nga korrupsioni, i zbrazur nga ikjet dhe i vonuar në shumë stacione të historisë së vet moderne ka të drejtë të gëzohet kur dera europiane hapet edhe një hap më shumë.

Konferenca e tetë e Anëtarësimit me Shqipërinë, më 26 maj 2026, konfirmoi përmbushjen e standardeve të ndërmjetme për grupin themelor dhe vendosi standardet mbyllëse për fushat ku shteti provohet në themel, institucionet demokratike, administratën publike, shtetin e së drejtës dhe kriteret ekonomike. Pikërisht sepse ky është lajm i mirë për Shqipërinë, nuk duhet t’i lihet propagandës. Europa nuk është dekor për pushtetin. Është pasqyrë për Republikën. Dhe një qytetërim nuk bëhet i vërtetë kur përmendet nga pushteti, por kur e kufizon pushtetin në emër të njeriut.

Kur përdoret si dekor, Europa bëhet gjuhë e jashtme mbi një rend të brendshëm të vjetër. Bëhet fotografi, shenjë, trofe, fjali e bukur në podium, dritë e huazuar mbi një dhomë ku marrëdhënia e pushtetit me qytetarin nuk ka ndryshuar. Kur pranohet si pasqyrë, Europa bëhet më e rreptë, pyet ku ndalet drejtësia, ku fillon frika, ku fshihet paraja politike, ku ngushtohet gara, ku hesht media, ku qytetari trajtohet si spektator i një procesi që mbahet në emër të tij. Edi Rama do ta përdorë këtë datë si fotografi.

Kjo është mjeshtëria e tij politike, të marrë një proces kombëtar, ta vendosë në skenë personale, ta kthejë në provë të vetes dhe jo në detyrim të shtetit. Problemi nuk është se Shqipëria ecën drejt Europës. Problemi nis kur qeveria kërkon ta pronësojë Europën si sukses të saj, ndërkohë që vetë Europa kërkon të kundërtën, që shteti të mos jetë pronë e qeverisë. Këtu qëndron kontradikta e modelit Rama.

Ai e do Europën si dekor të pushtetit, ndërsa Shqipërisë i duhet Europa si kufi mbi pushtetin. Ky model nuk është vetëm shqiptar. Është një formë e njohur e pushtetit bashkëkohor, modernizim pa Republikë, gjuhë qytetërimi pa kufizim të vërtetë të pushtetit, komunikim global pa demokraci të brendshme, reformë si imazh dhe jo si çlirim. Një pushtet i tillë nuk e refuzon qytetërimin, e përdor. Nuk e sulmon Europën, e vendos pas vetes si sfond. Nuk e urren fjalën reformë, e do, sa kohë fjala nuk e detyron të humbasë privilegjin, kontrollin, portën, skenën, filtrin. Prandaj pyetja pas 26 majit nuk është nëse qeveria di ta festojë Europën. Pyetja është nëse shteti shqiptar pranon të shihet prej saj.

Pasqyra e parë është drejtësia. Në një shtet që kërkon Europën, zyrtari i lartë nuk pyet kush e mbron, pyet çfarë thotë ligji. Kur drejtësia prek një emër të lartë dhe pushteti kërkon të ndryshojë rregullat, pyetja nuk është më vetëm juridike. Pyetja është nëse reforma ishte bindje shteti apo dekor diplomatik. Rasti Balluku/SPAK e vendos Shqipërinë pikërisht para kësaj prove, pasi edhe media serioze ndërkombëtare kane raportuar aktakuzën e SPAK-ut ndaj Belinda Ballukut, pezullimin e saj, kërkesën për heqje imuniteti dhe nismën e Ramës për të kufizuar kompetencën e gjyqësorit mbi pezullimin e ministrave nën hetim.

Këtu nuk matet vetëm një dosje. Matet një kulturë shteti. Nëse drejtësia është e mirë kur godet larg, por bëhet e tepërt kur afrohet te qendra e pushtetit, atëherë nuk kemi shtet europian. Kemi pushtet që e lavdëron drejtësinë derisa drejtësia nuk i troket në derë. Një pushtet që e do qytetërimin si dekor nuk e ka problem ta lavdërojë drejtësinë në gjuhë të lartë. Problemi i tij fillon kur drejtësia bëhet pasqyrë, kur nuk pyet më kë do të ndihmojë politikisht, kur nuk e vendos emrin mbi provën, kur nuk e lejon pushtetin të shpallet europian vetëm sepse di të shqiptojë fjalët e Europës.

Pasqyra e dytë janë zgjedhjet.

Kur një proces zgjedhor quhet konkurrues, por jo i barabartë, pyetja nuk është më procedurë.

Pyetja është nëse po numërohet vullnet i lirë, apo pabarazi e prodhuar përpara votës.

Raporti përfundimtar i ODIHR-it mbi zgjedhjet parlamentare të vitit 2025 u paraqit në Tiranë më 30 mars 2026, në boshtin e tij, procesi del si konkurrues dhe i administruar profesionalisht, por edhe i rënduar nga polarizimi, mungesa e fushës së barabartë, frikësimi, keqpërdorimi i burimeve publike dhe presioni mbi punonjësit publikë.

Kjo nuk është hollësi teknike.

Është pyetje mbi Republikën.

Zgjedhjet nuk fillojnë ditën e votimit.

Ato fillojnë në ajrin ku qytetari dëgjon, sheh, frikësohet, punon, varet, shpreson, heziton, hyn ose mbetet jashtë.

Nëse media e ngushton dëgjimin, nëse paraja e errët e deformon garën, nëse administrata lëviz si trup elektoral i pushtetit, nëse patronazhi e bën qytetarin të ndihet i vëzhguar, atëherë kutia e votimit nuk e shëron padrejtësinë e fushës.

Vetëm e regjistron atë.

Reforma Zgjedhore nuk është çështje formule.

Është çështje lirie përpara formulës.

Një prag mbi një fushë të pabarabartë nuk është standard europian.

Është mënyrë e vjetër për ta bërë mbylljen të duket si rregull.

Listat mund të hapen.

Formulat mund të ndryshojnë.

Numrat mund të tingëllojnë më modernë. Por nëse qytetari nuk e dëgjon alternativën përpara se sistemi ta filtrojë, atëherë vota nuk vjen si liri e plotë, vjen si fund i vonuar i një fushe të mbyllur më herët.

Nuk ka Europë reale me drejtësi që trembet nga i forti dhe zgjedhje që e ndalin të dobëtin para se të dëgjohet.

Këtu opozitarizmi duhet të ngrihet mbi ankimin e zakonshëm.

Nuk mjafton të thuhet se Rama është i keq. Këtë mund ta thotë kushdo.

Duhet thënë diçka më e thellë, modeli Rama është forma shqiptare e një pushteti bashkëkohor që nuk e refuzon qytetërimin, e përdor për t’i shpëtuar gjykimit të tij.

Ai kërkon modernizim pa Republikë.

Teknologji pa liri të barabartë.

Gjuhë europiane pa barazi reale të qytetarit.

Reformë si imazh, jo si çlirim.

Shtet që duket më i rregulluar nga jashtë, ndërsa brenda mban ende shumë dyer të ruajtura.

Problemi i Ramës nuk është se nuk di të hapë dyer jashtë.

Problemi është se Shqipëria që ai drejton mban ende shumë dyer të mbyllura brenda.

Prandaj 26 maji është fundi i alibisë, jo fillimi i vetëlavdërimit.

Deri dje pushteti mund të thoshte, po përpiqemi, po ndërtojmë, po reformojmë, po ecim.

Tani pasqyra është më e ftohtë.

Europa nuk pyet më vetëm sa ligje ke miratuar.

Pyet sa të vërteta lejon të funksionojnë.

A funksionon ligji kur prek ministrin?

A funksionon drejtësia kur hyn në dhomën e pushtetit?

A funksionon zgjedhja kur alternativa nuk ka ekran, para, administratë dhe mbrojtje?

A funksionon shteti kur qytetari i zakonshëm përballet me të?

Këto janë pyetje më të rënda se çdo fotografi.

Rama mund ta zotërojë fotografinë e 26 majit.

Nuk mund të zotërojë pasqyrën që vjen pas saj.

Në atë pasqyrë do të dalë nëse shteti shqiptar ka dalë nga kultura e paprekshmërisë, nëse Reforma Zgjedhore hap fushën apo vetëm rregullon portën, nëse drejtësia ka peshë reale apo mbetet zbukurim në raportet europiane, nëse media është hapësirë lirie apo instrument i disiplinimit publik, nëse qytetari është sovran apo figurant i një procesi që mbahet në emër të tij.

Integrimi nuk është pronë e qeverisë.

Është detyrim i shtetit ndaj qytetarit.

Ky nuk është qëndrim kundër Europës apo kundër hapit përpara të Shqipërisë.

Është kundër përpjekjes për ta kthyer një sukses kombëtar në pronë propagandistike të pushtetit.

Çdo forcë politike, çdo zë publik që e merr seriozisht Republikën nuk kërkon privilegj. Kërkon standard.

Nuk kërkon mëshirë për partitë e reja apo të vogla.

Kërkon që qytetari të dëgjojë çdo alternativë përpara se sistemi ta filtrojë.

Kërkon që reforma zgjedhore të mos quhet europiane vetëm sepse ndryshon formulën, por vetëm nëse hap fushën.

Kërkon që të fortët e vjetër të mos ruajnë hyrjen në emër të stabilitetit.

Rinisja Kombëtare, në kuptimin e saj më të thellë, është çasti kur një popull nuk kërkon më vetëm ndërrim pushteti, por një marrëdhënie tjetër mes njeriut, shtetit dhe së vërtetës.

Ajo fillon kur qytetari nuk pranon të jetë publik ceremonial i një Republike që flet në emër të tij, por e mban jashtë vendimit. Nuk është kërkesë për vend në skenën e vjetër, është refuzimi që vetë skena të mbetet pronë e së vjetrës.

Nuk kërkon ta zbukurojë politikën me një emër të ri apo me ndërrim duarsh e fytyrash, kërkon t’i kthejë Republikës atë që propaganda ia merr, qytetarin si burim të përfaqësimit dhe si gjykim të fundit mbi pushtetin.

Qytetari nuk është spektator i integrimit. Është arsyeja pse integrimi ka kuptim.

Nëse qytetari nuk ndjen më shumë drejtësi, më shumë liri, më shumë barazi gare, më shumë mbrojtje nga arbitrariteti, më shumë hapësirë për të zgjedhur dhe për t’u përfaqësuar, atëherë integrimi mbetet çështje dokumentesh.

Mund të ketë ceremoni, konferenca, raporte, foto, fjalime.

Por Europa reale nuk zbret në jetën e njeriut.

Një Europë që nuk zbret në jetën e qytetarit mbetet dekor.

Shqipëria nuk duhet ta ketë frikë pasqyrën europiane.

Duhet ta ketë frikë vetëm atë pjesë të vetes që do ta kthejë Europën në dekor, drejtësinë në peng, zgjedhjet në portë të ruajtur dhe qytetarin në publik ceremonial.

Pas 26 majit, pyetja nuk është më nëse Europa na hapi një fazë.

Pyetja është nëse ne do ta hapim Republikën për qytetarin.

Fotografia i shërben pushtetit për një ditë. Pasqyra i shërben Republikës çdo ditë.

Prandaj 26 maji nuk duhet të mbetet në murin e qeverisë si kujtim suksesi.

Duhet të mbetet përballë shtetit si provë.

Një vend nuk bëhet europian kur pushteti vendos Europën në mur si fotografi.

Bëhet europian kur pasqyra mbetet përballë shtetit çdo ditë, në gjykatë, në zgjedhje, në zyrë, në media, në jetën e qytetarit që nuk duhet të lutet për atë që ligji ia premton.

Atëherë Europa nuk është dekor.

Është bërë Republikë.

Arian Galdini