Hisen Berisha/

Gjykata rrëzon dekretin e Presidentes. Por në thelb, ajo godet vetë autoritetin kushtetues që e ka të drejtën funksionale për të garantuar rendin kushtetues. Kam deklaruar vazhdimisht se, kur cenohet integriteti kushtetues dhe sovraniteti politik i shtetit të Kosovës, veçanërisht siç është rasti përmes marrëveshjeve të Brukselit dhe Ohrit të arritura me negociata dhe pranuara nga Kurti në shkurt, mars dhe tetor 2024, në kuadër të planit franko-gjerman, aneksit të Ohrit dhe statutit të BE për asociacionin, Gjykata Kushtetuese është dhe duhet të mbetet gardiani i funksionimit kushtetues të shtetit.

Me vendimin e saj, lidhur me bllokimin e zgjedhjes së Presidentit të Kosovës, ajo ka bërë të kundërtën, sepse ka shkelur mbi parimin bazë të kushtetutshmërisë, madje edhe mbi koherencën e vendimeve të veta.

Në emër të kujt?

Sepse fleksibiliteti politik dhe balanca institucionale nuk mund të ndërtohen duke deformuar tekstin e Kushtetutës. Kushtetuta nuk është tekst politik që interpretohet sipas nevojës së momentit, ajo është normë detyruese, e cila në këtë rast flet qartë, me një precizion pothuaj kirurgjikal juridik. Çështja është e thjeshtë në thelb dhe e maturueshme brenda argumentit juridik që e rrëzon vendimin.

A kishte të drejtë Presidentja të shpërndajë Kuvendin pasi nuk u zgjodh Presidenti brenda afatit kushtetues? Përgjigjja buron drejtpërdrejt nga Kushtetuta dhe jurisprudenca e vetë Gjykatës. Nenet 86 dhe 87 përcaktojnë qartë se:

– procedura duhet të fillojë 60 ditë para përfundimit të mandatit.

– Presidenti duhet të zgjidhet jo më vonë se 30 ditë para përfundimit të mandatit të tij.

Ndërkohë, vendimi KO29/11 i Gjykatës Kushtetuese e ka saktësuar standardin themelor, se pa kuorum prej 2/3 (80 deputetë), dhe pa dërgimin e dy kandidaturave në kuvend, procedura nuk mund të zhvillohet.

Kjo nuk është çështje interpretimi politik, është standard kushtetues i konsoliduar.

Në rastin konkret:

– procedura ishte hapur në kohë

– kandidatët ekzistonin

– por kuorumi mungoi

Si rezultat, votimi ishte i pamundur.

Dhe më e rëndësishmja është se afati 30 ditor kishte skaduar.

Në këtë moment, Kushtetuta nuk lë hapësirë për improvizim sepse

aktivizohet Neni 82 apo shpërndarja e Kuvendit.

Pra, jo vetëm që Presidentja kishte të drejtë, ajo kishte detyrim kushtetues për të vepruar.

Çfarë bëri Gjykata Kushtetuese në ketë rrethanë?

Duke e rrëzuar këtë dekret, Gjykata Kushtetuese nuk ka bërë thjesht një interpretim ndryshe.

Ajo ka krijuar një standard të ri, jashtë Kushtetutës dhe në kundërshtim me praktikën e vet.

Kjo është pika ku lind problemi real, sepse, kur gjykata që duhet të garantojë Kushtetutën, fillon ta relativizojë atë, atëherë kriza nuk është më politike por është kushtetuese.

Tani kur Gjykate oscilon nga një pretencë juridike më shumë në interpretime politike, kujt i shërben ky vendim?

Pyetja që lind natyrshëm është se çfarë po ndodh realisht?

A është kapur edhe mekanizmi i fundit i mbrojtjes së shtetit?

A po shndërrohet Gjykata Kushtetuese në instrument balancimi politik?

Vendimi i fundit nuk është i izoluar.

Ai vjen pas një serie vendimesh që prekin drejtpërdrejt çështje të ndjeshme shtetërore, përfshirë trajtimin e dokumentacionit të strukturave paralele serbe, duke prekur edhe detyrimet që burojnë nga procesi i normalizimit të raporteve Kosovë – Serbi në kuadër të dialogut të asistuar ndërkombëtarisht.

Në këtë kontekst, nuk mund të injorohet dimensioni ndërkombëtar.

Roli i shteteve të QUINT, veçanërisht Francës dhe Gjermanisë, dhe dyshimi i ndikimit të tyre në proceset vendimmarrëse, përmes pranisë ndërkombëtare në Gjykatë, ngre pikëpyetje serioze për motivet reale të këtij vendimi.

Paradoksi i Kurtit është i qartë, i njëjti lider që ndërtoi kapital politik mbi retorikë anti-perëndimore dhe antiamerikane, sot kërkon legjitimitet pikërisht nga ato qendra vendimmarrëse që dikur i kundërshtonte.

Dikur në konfrontim, sot në kompromis.

Dikur në refuzim, sot në implementim.

Dhe ky transformim nuk është ideologjik, është kalkulim për mbijetesë politike.

Në këtë lojë pushteti, raporti me Presidenten ndryshon në mënyrë drastike.

Për aq kohë sa ishte e dobishme politikisht, ajo ishte aleate.

Në momentin që u shndërrua në faktor që mund të cenojë supremacinë politike, fillon distancimi dhe eliminimi politik.

Ky nuk është më debat institucional, është luftë për kontroll.

Ky vendim nuk është vetëm një çështje juridike.

Është një moment që teston vetë themelet e rendit kushtetues në Kosovë.

Sepse nëse Kushtetuta mund të anashkalohet për nevoja politike, atëherë nuk kemi më interpretim, kemi deformim.

Dhe kur deformimi vjen nga institucioni që duhet ta mbrojë atë, atëherë rreziku nuk është vetëm për një vendim apo një mandat, por për vetë shtetin.

Dr. Sadri Ramabaja/

Ky recension shqyrton veprën e Gëzim Mekulit “Fjalimet që përgjakën Ballkanin – Analizë retorike e fjalimeve të Slobodan Milosheviqit” si një kontribut të rëndësishëm në studimet mbi diskursin politik dhe propagandën nacionaliste në hapësirën e ish-Jugosllavisë. Duke analizuar retorikën e Slobodan Milosheviqit, autori synon të zbulojë mekanizmat gjuhësorë dhe simbolikë përmes të cilëve u mobilizua aparati i dhunës dhe populli serb për dhunë politike ndaj shqiptarëve dhe u legjitimuan projektet hegjemoniste serbe. Libri vendoset në ndërthurje të shkencave politike, studimeve të komunikimit dhe analizës kritike të diskursit (Fairclough, 1995; van Dijk, 1998).

1. Hyrje dhe kontekstualizim

Vepra trajton një nga figurat më të debatueshme të fund-shekullit XX në Ballkan, Slobodan Milosheviq, duke e zhvendosur analizën nga dimensioni historik drejt një leximi të strukturuar retorik. Në këtë kuptim, libri nuk është vetëm një rikujtim i ngjarjeve që çuan në shpërbërjen e Jugosllavisë, por një përpjekje për të kuptuar se si gjuha mund të shndërrohet në instrument pushteti dhe mobilizimi kolektiv (Judah, 2000; Malcolm, 1998).

Fundja vet Milosheviqi përmes fjalimeve të tij që janë objekt trajtimi në këtë libër, konkretisht atij të mbajtur në qershor të vitit 1989, kishte paralajmruar për betejat që e prisnin popullin serb – “Përsëri jemi në beteja, dhe para betejash. Ato nuk janë të armatosura, megjithëse as të tillat ende nuk përjashtohen”. [Mekuli: 20222]

2. Qasja metodologjike

Mekuli mbështetet në një qasje të afërt me analizën kritike të diskursit, duke identifikuar strukturat narrative, përdorimin e metaforave historike dhe ndërtimin e “palës tjetër”, “tjetrit” si armik ekzistencial—një qasje e përputhshme me literaturën klasike në këtë fushë (Fairclough, 1995; Wodak, 2009).

Analiza e fjalimeve të mbajtura në Gazimestan (1989) dhe Beograd [1999] shërben si rast paradigmatik, ku retorika e Slobodan Milosheviqit ndërthur mitin historik me mobilizimin politik. Siç vëren Gëzim Mekuli, këto fjalime “rikonstruktojnë të kaluarën si një vijimësi të pandërprerë të kërcënimit ndaj kombit serb”,[Mekuli: 2022] duke e shndërruar historinë në një instrument të drejtpërdrejtë të veprimit politik.

Në këtë diskurs, beteja e Kosovës nuk paraqitet thjesht si një ngjarje historike, por si një metaforë mobilizuese, ku e kaluara dhe e tashmja bashkohen në një narrativë të vetme. Mekuli thekson se “retorika e Milosheviqit nuk synon vetëm të kujtojë historinë, por ta riaktivizojë atë si obligim politik për të tashmen”, [Mekuli: 2022] duke prodhuar një ndjenjë urgjence kolektive.

Kjo përputhet me argumentin teorik se diskursi nacionalist prodhon realitete simbolike që paraprijnë dhe legjitimojnë veprimin politik (van Dijk, 1998). Në këtë kuptim, gjuha nuk është vetëm reflektim i realitetit, por një mekanizëm për ta ndërtuar atë.

3. Analiza e përmbajtjes dhe gjetjet kryesore

Një nga meritat kryesore të librit është trajtimi i retorikës si strukturë operative e pushtetit. Mekuli argumenton se diskursi i Milosheviqit:

prodhoi një realitet simbolik që e paraqiste konfliktin si të pashmangshëm;

normalizoi dhunën përmes narrativave të viktimizimit;

instrumentalizoi historinë për qëllime politike.

Këto gjetje janë në përputhje me analizat mbi nacionalizmin serb dhe shkatërrimin e alternativave politike në Serbi (Gordy, 1999), si dhe me studimet mbi ndërtimin diskursiv të dhunës në luftrat që kulmuan në masakra në Bosnjë dhe Kosovë (Campbell, 1998).

Dokumentet e Tribunalit Ndërkombëtar Penal për ish-Jugosllavinë (ICTY) dhe raportet e Human Rights Watch (1999) e mbështesin në mënyrë empirike tezën se retorika politike ka qenë e lidhur ngushtë me praktikat e dhunës në terren. Në aktakuzën kundër Slobodan Milosheviqit, theksohet se elitat politike dhe mediatike “krijuan dhe përhapën një klimë frike dhe urrejtjeje”, e cila kontribuoi në legjitimimin e veprimeve represive ndaj popullsive joserbe (ICTY, 2001).

Në mënyrë të ngjashme, raporti Sipas Urdhrave: Krime Lufte në Kosovë [Under Orders: War Crimes in Kosovo] i Human Rights Watch vëren se “fushata e forcave serbe në Kosovë u shoqërua nga një diskurs politik që i paraqiste shqiptarët si kërcënim për shtetin”, duke krijuar një kornizë justifikuese për përdorimin sistematik të dhunës (Human Rights Watch, 1999).

Këto burime sugjerojnë se retorika nacionaliste nuk ka qenë thjesht një element shoqërues i konfliktit, por një komponent strukturor i tij, duke ndihmuar në krijimin e kushteve psikologjike dhe politike për zbatimin e politikave represive në terren. Në këtë kuptim, gjuha dhe dhuna shfaqen si dy dimensione të ndërlidhura të së njëjtës strategji politike.

Në nënkapitullin 7.5 [Analiza e fjalimit në Beograd] Mekuli vlerëson se, megjithëse ai nuk ka peshën e fjalimit të mbajtur në Gazimestan, sidoqoftë, edhe ai, “përbën një ngjarje unike politike dhe historike” për vet ndikimin që pati. [Mekuli, 2022:107]

4. Rëndësia për studimet bashkëkohore

Libri tejkalon rastin specifik të Slobodan Milosheviqit dhe ofron një model për të kuptuar lidhjen midis gjuhës, pushtetit dhe dhunës. Në një epokë të rikthimit të diskurseve populiste dhe nacionaliste, ky studim mbetet aktual dhe i domosdoshëm (Wodak, 2009).

Në këtë kontekst, është e mundur të tërhiqen paralele analitike me retorikën e Adolf Hitlerit, jo në kuptimin e barazimit historik, por në aspektin e strukturave diskursive. Të dy liderët përdorën gjuhën si instrument për të ndërtuar një narrativë të viktimizimit kolektiv, ku kombi paraqitet si subjekt i një padrejtësie historike që kërkon korrigjim.

Si në rastin e Hitlerit, ashtu edhe tek Milosheviqi, identifikohet një strategji e qartë e ndërtimit të “tjetrit” si armik ekzistencial, duke përdorur stereotipe, mitologji historike dhe emocione kolektive për të mobilizuar mbështetje politike. Në të dy rastet, diskursi nuk kufizohet në përshkrimin e realitetit, por synon ta riformësojë atë duke krijuar një ndjenjë urgjence dhe domosdoshmërie për veprim.

Një tjetër element i përbashkët është instrumentalizimi i historisë: tek Adolf Hitleri përmes mitologjisë së humbjes dhe poshtërimit kombëtar pas Luftës së Parë Botërore, ndërsa tek Slobodan Milosheviqi përmes rikthimit simbolik te beteja e Kosovës dhe narrativa e viktimizimit serb. Në të dy rastet, historia shndërrohet në burim legjitimiteti për politika përjashtuese dhe, në fund, për përdorimin e dhunës.

Megjithatë, dallimet kontekstuale mbeten thelbësore dhe nuk duhet të neglizhohen: kushtet ndërkombëtare, shkalla e institucionalizimit të pushtetit dhe përmasat e krimeve ndryshojnë ndjeshëm. Prandaj, krahasimi duhet të kuptohet si një analizë e mekanizmave të diskursit politik, jo si ekuivalencë historike.

4.1 Rëndësia në jetën akademike në Kosovë dhe hapësirën shqiptare

Në kontekstin e Kosovës dhe më gjerë në hapësirën shqiptare, vepra e Gëzim Mekulit merr një dimension të veçantë. Ajo nuk është vetëm një analizë e një periudhe historike, por një instrument kritik për vetëdijësimin akademik dhe shoqëror mbi rolin e diskursit në prodhimin e realiteteve politike.

Në universitete si ato në Prishtinë dhe Tiranë, ku studimet mbi median, komunikimin dhe shkencat politike janë në proces konsolidimi, ky libër mund të shërbejë si një tekst themelor për analizën e propagandës dhe manipulimit diskursiv. Ai ndihmon në tejkalimin e qasjeve deskriptive, duke i orientuar studentët drejt një leximi kritik dhe analitik të gjuhës politike.

4.2 Pse duhet të jetë pjesë e kurikulës universitare?

a) Formimi i mendimit kritik në gazetari

Në një mjedis mediatik të ngarkuar me narrativë politike dhe ndikime të jashtme, studentët e gazetarisë kanë nevojë për mjete analitike për të identifikuar manipulimin diskursiv. Libri ofron pikërisht këtë: një kornizë për të kuptuar se si gjuha përdoret për të ndërtuar “të vërteta” politike.

b) Kuptimi i marrëdhënies midis medias dhe pushtetit

Duke analizuar retorikën e një lideri si Slobodan Milosheviq, studenti kupton më qartë se media nuk është vetëm transmetuese e informacionit, por shpesh pjesë e mekanizmave të pushtetit dhe mobilizimit.

c) Relevanca rajonale dhe historike

Ndryshe nga tekstet teorike të importuara, kjo vepër trajton një rast që ka prekur drejtpërdrejt shoqërinë shqiptare. Kjo e bën atë më të afërt dhe më të kuptueshme për studentët, duke lidhur teorinë me përvojën historike të rajonit.

ç) Parandalimi i manipulimit dhe radikalizimit diskursiv

Njohja e mekanizmave të propagandës është një mjet mbrojtës për shoqëritë demokratike. Siç vëren Teun A. van Dijk, kontrolli i diskursit publik nënkupton edhe kontroll mbi perceptimet dhe veprimet shoqërore (van Dijk, 1998). Në këtë kuptim, analiza kritike e gjuhës—siç argumenton Norman Fairclough—është thelbësore për të kuptuar se si realitetet politike prodhohen dhe legjitimohen (Fairclough, 1995). Në këtë kuptim, libri kontribuon jo vetëm në edukim, por edhe në reziliencën demokratike.

d) Ndërlidhja ndërdisiplinore

Vepra mund të përdoret jo vetëm në gazetari, por edhe në: shkenca politike, studime të sigurisë, sociologji, komunikim dhe media…

Kjo e bën atë një tekst me vlerë të gjerë kurikulare.

5. Vlerësim kritik

Nga një perspektivë akademike, vepra dallohet për qartësinë analitike dhe rëndësinë empirike. Ajo ndërton një urë solide ndërmjet analizës së diskursit dhe studimeve të sigurisë. Si i tillë libri është një kontribut i veçantë në publicistikën tonë.

Megjithatë, disa kufizime mbeten: mungesa e një dimensioni më të gjerë krahasues; një angazhim më i thellë me literaturën bashkëkohore do ta forconte më tej argumentin teorik; krahasimi me raste të tjera të propagandës politike globale do ta rriste universalitetin analitik.

6. Përfundim

Libri “Fjalimet që përgjakën Ballkanin” përfaqëson një kontribut serioz në analizën e marrëdhënies ndërmjet gjuhës dhe pushtetit. Gëzim Mekuli demonstron se retorika nuk është thjesht reflektim i realitetit politik, por një forcë që e formëson atë. Në këtë kuptim, libri na kujton se luftërat fillojnë edhe me fjalë—dhe se dekonstruktimi kritik i tyre mbetet një domosdoshmëri për paqen dhe stabilitetin në Ballkan.

Në hapësirën akademike shqiptare, ku ende mungon një traditë e konsoliduar e analizës kritike të diskursit politik, libri i Gëzim Mekulit përfaqëson një hap të rëndësishëm përpara. Përfshirja e tij në kurrikulat universitare në Prishtinë, Tiranë, Tetovë … do të kontribuonte në formimin e një brezi studiuesish dhe gazetarësh më kritikë, më të vetëdijshëm dhe më rezistentë ndaj manipulimit diskursiv—një domosdoshmëri në një kohë kur luftërat, siç dëshmon edhe vetë libri, shpesh fillojnë me fjalë.

Referenca

1. Fairclough, N. (1995). Critical Discourse Analysis: The Critical Study of Language. London: Longman.

2. Wodak, R. (2009). The Discourse of Politics in Action: Politics as Usual. London: Palgrave Macmillan.

3. Judah, T. (2000). The Serbs: History, Myth and the Destruction of Yugoslavia. New Haven: Yale University Press.

4. Malcolm, N. (1998). Kosovo: A Short History. London: Macmillan.

5. International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia (ICTY). (2001–2006). Prosecutor v. Slobodan Milošević.

6. Human Rights Watch. (1999). Under Orders: War Crimes in Kosovo.

Kriza për zgjedhjen e presidentit nxjerr në pah kufizimet e modelit aktual kushtetues dhe hap debatin për një reformë që mund të shmangë bllokime të ngjashme në të ardhmen.

Nga Cafo Boga – 25 Mars 2026

Një krizë kushtetuese në zhvillim

Në pranverën e vitit 2026, Kosova po përballet me një krizë kushtetuese që vë në provë stabilitetin e institucioneve të saj demokratike. Dështimi i Kuvendit për të zgjedhur presidentin e ri ka nxjerrë në pah një problem më të thellë: mekanizmi kushtetues që synonte të detyronte kompromisin politik mund të jetë shndërruar në burim të bllokimit institucional. Përplasja mes Presidentes Vjosa Osmani dhe Kryeministrit Albin Kurti mbi interpretimin e Kushtetutës nuk është vetëm një konflikt politik i momentit, por një sinjal se arkitektura kushtetuese e shtetit të ri mund të ketë nevojë për rishikim.

Kriza u shkaktua kur Kuvendi i Kosovës dështoi të zgjedhë një pasardhës përpara afatit kushtetues të 5 marsit, megjithëse mandati i Presidentes Osmani përfundon më 4 prill. Procesi i zgjedhjes dështoi pasi partitë opozitare bojkotuan seancën parlamentare, duke penguar arritjen e kuorumit të domosdoshëm prej 80 deputetësh për zhvillimin e votimit. Pa këtë kuorum, Kuvendi nuk ishte në gjendje të zhvillonte raundet kushtetuese të votimit për zgjedhjen e kreut të ri të shtetit.

Pas këtij dështimi, Presidentja Osmani nxori një dekret për shpërndarjen e Kuvendit dhe shpalljen e zgjedhjeve të parakohshme parlamentare. Ky veprim u kundërshtua menjëherë nga partia në pushtet Vetëvendosje, e udhëhequr nga Kryeministri Kurti, e cila argumentoi se Kushtetuta lejon një periudhë shtesë — deri në rreth 60 ditë — për të përfunduar procedurën e zgjedhjes së presidentit edhe pasi të ketë kaluar afati fillestar prej 30 ditësh para përfundimit të mandatit presidencial.

Roli i Gjykatës Kushtetuese

Mosmarrëveshja tashmë është transferuar në Gjykatën Kushtetuese të Kosovës, e cila më 9 mars nxori një urdhër të përkohshëm duke pezulluar shpërndarjen e Kuvendit deri më 31 mars, ndërkohë që shqyrton ligjshmërinë e dekretit të presidentes.

Gjatë kësaj periudhe, aktiviteti parlamentar është ngrirë praktikisht. Edhe pse Gjykata nuk ka një kompetencë të shprehur kushtetuese për të shtyrë në mënyrë të përhershme shpërndarjen e parlamentit, ajo mund të vendosë masa të përkohshme derisa të përcaktojë nëse institucionet shtetërore kanë vepruar në përputhje me Kushtetutën.

Vendimi përfundimtar i Gjykatës pritet të përcaktojë jo vetëm rezultatin e menjëhershëm politik, por edhe të sqarojë paqartësi të rëndësishme në interpretimin e dispozitave kushtetuese që lidhen me zgjedhjen e presidentit.

Një Kushtetutë e projektuar për konsensus

Kuadri kushtetues i Kosovës për zgjedhjen e presidentit konsiderohet ndër më të rreptët në Evropë. Në raundin e parë dhe të dytë të votimit, një kandidat duhet të sigurojë dy të tretat e votave — 80 vota në Kuvendin me 120 deputetë — ndërsa të paktën 80 deputetë duhet të jenë të pranishëm që votimi të jetë i vlefshëm. Nëse asnjë kandidat nuk e arrin këtë prag, zhvillohet një raund i tretë ndërmjet dy kandidatëve më të votuar, ku mjafton një shumicë e thjeshtë prej 61 votash.

Megjithatë, nëse edhe pas këtij raundi presidenti nuk zgjidhet, Kushtetuta kërkon shpërndarjen automatike të parlamentit dhe shpalljen e zgjedhjeve të reja brenda 45 ditësh.

Këto dispozita u vendosën gjatë hartimit të Kushtetutës së Kosovës pas shpalljes së pavarësisë në vitin 2008. Hartuesit synonin të shmangnin paralizën institucionale duke krijuar stimuj të fortë për kompromis politik. Arkitektura kushtetuese u ndikua ndjeshëm nga plani i paqes i propozuar nga Martti Ahtisaari, i cili theksonte ndarjen e pushtetit, mbrojtjen e pakicave dhe stabilitetin institucional në shtetin e ri të pavarur.

Si krahasohet Kosova me Evropën

Në strukturën e saj institucionale, Kosova i ngjan shumë republikave parlamentare evropiane. Në vende si Gjermania, Italia, Greqia dhe Shqipëria, presidenti zgjidhet gjithashtu në mënyrë indirekte nga parlamenti dhe ushtron kryesisht funksione ceremoniale dhe kushtetuese.

Megjithatë, Kosova dallon në ashpërsinë e mekanizmit për zgjidhjen e bllokimit institucional. Në shumicën e sistemeve parlamentare evropiane, parlamenti vazhdon votimet derisa të zgjidhet një president ose pragu i shumicës ulet gradualisht. Kushtetuta e Kosovës, përkundrazi, e përshkallëzon mosmarrëveshjen politike në një krizë institucionale duke kërkuar shpërndarjen automatike të parlamentit nëse zgjedhja dështon.

Megjithëse ky rregull synonte të detyronte kompromisin, në praktikë ai krijon edhe mundësinë që bojkotet politike të shkaktojnë paqëndrueshmëri institucionale.

Dy mënyra për zgjedhjen e presidentit

Në Evropë përdoren kryesisht dy modele për zgjedhjen e kreut të shtetit.

Në shumë republika parlamentare, presidenti zgjidhet nga parlamenti. Kjo metodë nxit kompromisin politik, e mban presidencën mbi rivalitetin e drejtpërdrejtë partiak dhe ruan balancën e pushteteve brenda sistemit parlamentar. Megjithatë, ajo mund të çojë në bllokim politik nëse partitë refuzojnë të bashkëpunojnë.

Në vende të tjera evropiane presidenti zgjidhet përmes votës së drejtpërdrejtë popullore, si në Francë, Austri, Poloni, Rumani dhe disa vende të Evropës Qendrore dhe Lindore. Zgjedhja e drejtpërdrejtë i jep presidentit legjitimitet të fortë demokratik dhe u mundëson qytetarëve të zgjidhin ngërçet politike. Megjithatë, kjo metodë mund ta politizojë më shumë presidencën dhe të krijojë tensione midis presidentit dhe qeverisë parlamentare.

Një reformë e mundshme kushtetuese

Kriza aktuale nxjerr në pah kufizimet e sistemit ekzistues kushtetues të Kosovës. Ndërsa synimi ishte të nxitej kompromisi politik, mekanizmi aktual ka krijuar gjithashtu mundësi që aktorët politikë të paralizojnë institucionet përmes bojkotit parlamentar.

Një reformë e mundshme kushtetuese do të ishte futja e një mekanizmi rezervë. Sipas këtij modeli, parlamenti do të vazhdonte të kishte rolin kryesor në zgjedhjen e presidentit. Por nëse Kuvendi dështon ta zgjedhë presidentin pas raundeve të parashikuara të votimit, procesi mund të kalojë në një zgjedhje të drejtpërdrejtë nga populli.

Një zgjidhje e tillë do të ruante karakterin parlamentar të sistemit politik të Kosovës, ndërsa do të siguronte një mënyrë demokratike për të kapërcyer bllokimet politike. Në vend që të shpërndahet parlamenti dhe të përsëriten zgjedhjet, qytetarët vetë do të mund të vendosnin për presidencën, duke forcuar legjitimitetin demokratik dhe stabilitetin institucional.

Çfarë është në lojë

Megjithëse Kuvendi i Kosovës ka miratuar buxhetin e vitit 2026 dhe disa vendime të tjera të rëndësishme, përplasja kushtetuese në vazhdim rrezikon të pengojë funksionimin normal të institucioneve dhe të thellojë pasigurinë politike. Nëse nuk arrihet një kompromis ose një zgjidhje ligjore përpara përfundimit të mandatit të Presidentes Osmani më 4 prill, vendi mund të përballet me një vakum institucional.

Ngërçi aktual është më shumë se një përplasje politike ndërmjet institucioneve; ai është një provë për qëndrueshmërinë e arkitekturës kushtetuese të Kosovës. Rregullat për zgjedhjen e presidentit u projektuan për të nxitur kompromisin në një shtet të ri dhe të brishtë pas pavarësisë. Por zhvillimet e vitit 2026 tregojnë se ato mund të mundësojnë gjithashtu bojkot politik dhe paralizë institucionale.

Nëse Kosova dëshiron të shmangë kriza të përsëritura të këtij lloji, një reformë e kujdesshme kushtetuese mund të bëhet e domosdoshme. Ruajtja e karakterit parlamentar të sistemit, duke futur një mekanizëm demokratik mbrojtës — siç do të ishte zgjedhja e drejtpërdrejtë e presidentit nga qytetarët në rast se parlamenti dështon — mund të ofrojë një zgjidhje të balancuar. Në një demokraci të re, institucionet duhet jo vetëm të pasqyrojnë parimet e ndarjes së pushtetit, por edhe të kenë fleksibilitetin e nevojshëm për të parandaluar që mosmarrëveshjet politike të shndërrohen në kriza kushtetuese.

Prof. Dr. Fejzulla BERISHA

Foto: https://www.rferl.org

Ka data në histori që nuk janë thjesht shenja në kalendar, por momente themeltare që ridimensionojnë fatin e kombeve dhe vetë arkitekturën e rendit ndërkombëtar. Një ndër këto data është 24 Marsi 1999 – dita kur aleanca më e fuqishme ushtarake në botë, NATO, ndërhyri kundër regjimit represiv të Beogradit, të udhëhequr nga diktatori serb Sllobodan Millosheviq.

Në atë natë historike, qielli mbi Ballkan nuk ishte thjesht hapësirë gjeografike e një operacioni ushtarak, por u shndërrua në arenën ku u përplasën dy parime themelore të së drejtës ndërkombëtare: sovraniteti shtetëror dhe mbrojtja e të drejtave themelore të njeriut. Rezultati i kësaj përplasjeje ishte një kthesë epokale – ndërhyrja për të ndalur makinerinë shtetërore të dhunës, spastrimit etnik dhe shkatërrimit sistematik të një popullsie të pambrojtur.

Ndërhyrja e NATO-s, e njohur si Operation Allied Force, nuk ishte vetëm një operacion ushtarak, por një akt me dimension të thellë humanitar, politik dhe juridik, që ndryshoi përgjithmonë mënyrën se si komuniteti ndërkombëtar e koncepton përdorimin e forcës në funksion të mbrojtjes së civilëve.

Evoluimi i konceptit të ndërhyrjes humanitare

Pas miratimit të Kartës së Kombeve të Bashkuara në vitin 1945, rendi ndërkombëtar u ndërtua mbi dy shtylla fundamentale:parimin e sovranitetit të shteteve, dhendalimin e përdorimit të forcës në marrëdhëniet ndërkombëtare.

Megjithatë, praktika historike e gjysmës së dytë të shekullit XX dëshmoi se sovraniteti shpesh instrumentalizohej nga regjime autoritare si mburojë për të kryer krime masive ndaj popullsisë së vet.

Në këtë kontekst, interpretimi dinamik i Kapitullit VII të Kartës së OKB-së filloi të marrë një dimension të ri: përdorimi i forcës si mjet i fundit për të parandaluar katastrofa humanitare, kur shteti dështon në funksionin e tij themelor – mbrojtjen e qytetarëve.

Ndërhyrja në Kosovë përfaqëson një nga aplikimet më të rëndësishme praktike të këtij interpretimi evolutiv, duke shënuar kalimin nga një rend strikt sovraniteti drejt një rendi të përgjegjësisë ndërkombëtare.

Mësimi i hidhur i Bosnjës dhe imperative i ndërhyrjes

Dështimi i komunitetit ndërkombëtar në Luftën e Bosnjës (1992–1995) mbetet një nga kapitujt më të errët të Evropës së pasluftës së dytë botërore. Masakra e Srebrenicës, ku mbi 8,000 civilë boshnjakë u ekzekutuan, ekspozoi paaftësinë e mekanizmave ndërkombëtarë për të parandaluar gjenocidin.

Vetëm pas kësaj tragjedie, NATO ndërhyri përmes operacionit Operation Deliberate Force, duke kontribuar në arritjen e Marrëveshjes së Dejtonit dhe në stabilizimin e Bosnjës.

Ky precedent shërbeu si një alarm i fuqishëm për rastin e Kosovës: mosveprimi do të thoshte përsëritje e tragjedisë. Prandaj, ndërhyrja në Kosovë ishte jo vetëm një opsion politik, por një domosdoshmëri morale dhe strategjike.

Kosova si rast paradigmatik i ndërhyrjes ndërkombëtare

Gjatë viteve 1998–1999, regjimi serb intensifikoi një fushatë sistematike të spastrimit etnik ndaj shqiptarëve të Kosovës. Sipas të dhënave ndërkombëtare, mbi 850,000 shqiptarë u dëbuan nga shtëpitë e tyre, ndërsa mijëra civilë u vranë.

Dështimi i negociatave të Rambujesë dhe refuzimi kategorik i regjimit të Millosheviqit për të ndalur dhunën krijuan një situatë ku ndërhyrja ushtarake u bë e pashmangshme. NATO ndërhyri për të ndaluar një katastrofë humanitare me përmasa rajonale dhe potencial destabilizues për gjithë Evropën Juglindore.

Dimensioni juridik dhe lindja e një doktrine të re ndërkombëtare

Ndërhyrja në Kosovë kontribuoi drejtpërdrejt në formësimin e një prej doktrinave më të rëndësishme të së drejtës ndërkombëtare moderne: Responsibility to Protect (R2P), e miratuar në vitin 2005.

Kjo doktrinë vendos një parim themelor:

kur një shtet dështon të mbrojë qytetarët e tij nga gjenocidi, krimet kundër njerëzimit dhe spastrimi etnik, përgjegjësia kalon te komuniteti ndërkombëtar.

Në këtë kuptim, ndërhyrja e NATO-s në Kosovë përbën një precedent historik – një moment kur legjitimiteti humanitar tejkaloi kufizimet formale të sovranitetit klasik.

Nga ndërhyrja te shtetësia: dimensioni juridik i Kosovës

Procesi i nisur më 24 mars 1999 kulmoi me shpalljen e pavarësisë së Kosovës në vitin 2008, duke përmbyllur një rrugëtim kompleks të ndërthurjes së faktorëve historikë, politikë dhe juridikë.

Opinioni Këshillues i Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë konfirmoi se deklarata e pavarësisë së Kosovës nuk bie ndesh me të drejtën ndërkombëtare, duke forcuar legjitimitetin juridik të shtetit të ri.

Kjo e vendos Kosovën si një rast unik në të drejtën ndërkombëtare – një shtet që lindi jo vetëm nga vullneti politik i popullit, por edhe nga ndërhyrja ndërkombëtare për mbrojtjen e të drejtave themelore të njeriut.

24 Marsi si moment i ndërgjegjes ndërkombëtare

24 Marsi 1999 nuk është thjesht një datë historike. Ai është simbol i një momenti kur komuniteti ndërkombëtar vendosi të mos jetë më spektator i krimeve masive, por aktor në mbrojtjen e jetës njerëzore.

Për popullin e Kosovës, kjo datë përfaqëson:fillimin e fundit të një regjimi shtypës,lindjen e shpresës për liri, dhethemelimin e rrugës drejt shtetësisë dhe demokracisë.

Në planin global, ajo mbetet një pikë referimi për transformimin e së drejtës ndërkombëtare – nga një sistem që mbronte shtetet, në një sistem që synon të mbrojë njerëzit.

“Liria erdhi—po a u ndërtua shteti?”

Nga Frank Shkreli

Kujtime dhe emocione: Nga zbarkimi i delegacionit të parë amerikan në Tiranë, 20 mars 1991 e deri tek dështimet e zgjatura të tranzicionit shqiptar: një reflektim!

Kujtime dhe emocione nga vizita e parë në Shqipërinë e posa dalë nga errësira komuniste gjysëm shekullore – 20 mars 1991. Kjo ishte data e arritjes së delegacionit amerikan të parë zyrtar në Tiranë. Nga këndvështrimi i një pjesëtari të delegacionit të Departamenti i Shtetit i SHBA, udhëtimi drejt Shqipërisë në mars të vitit 1991, nuk ishte një mision rutinë diplomatik. Ishte hyrje në një realitet të panjohur për dekada – një vend që sapo kishte dalë nga izolimi më i thellë në Evropë.

Pas pothuaj 50-vjet komunizëm, izolimi ideologjik dhe politik, Shqipëria priti 15 marsin 1991 — rivendosjen e marrëdhënieve diplomatike Shqipëri-Shtetet e Bashkuara të Amerikës — si një datë që do shënonte një kthesë historike për vendin. Me urdhër të Departamentit Amerikan të Shtetit (DASH), një javë pas nënshkrimit të Memorandumit të (15 marsit 1991) në Uashington për rivendosjen e marrëdhënieve diplomatike midis Shqipërisë dhe Shteteve të Bashkuara — pa vonesë, Washingtoni ka vendosur të dërgonte delegacionin e parë diplomatik amerikan në Tiranë, “për përgatitjet dhe hapjen e misjonit diplomatik,,,” amerikan në Tiranë.

Mendime të hedhura

Kujtime dhe emocione – Për mua, arritja ime në Tiraanë më 20-Mars, 1991, me delegacionin e parë amerikan zyrtar në Shqipëri, plot emocione, nuk ishte vetëm një kthim në tokën e të parëve të mi, që i përkiste jo vetëm një personi si mua, por i përkiste edhe një brezi të tërë shqiptarësh, kundërshtarë të komunizmit, të arratisur nepër botë, ç’prej Luftës së II Botërore dhe më vonë. Një brez që kishte jetuar larg atdheut, por për dekada me mallin për atdheun e të pareve tanë, përjetësisht, të ndaluar ta vizitonim tokën e shqipeve. Por, me 20 mars 1991, vetëm pak ditë pas ngjarjeve historike të rivendosjes së marrëdhënieve diplomatike SHBA-Shqipëri në Washington, (15, mars, 1991) toka shqiptare e të parëve të mi, për mua, por jo vetëm, nuk ishte më një ishull i ndaluar, as i izoluar më në hartën e Europës, por ishte një vend që sapo kishte filluar të merrte frymë në liri e demokraci. Delegacioni ynë u nis drejt Tiranës më 19 mars, 1991 me një ndjenjë përzierje mes përgjegjësisë historike dhe kureshtjes njerëzore. Mbërritja në një botë të mbyllur — që në momentin e zbritjes, ndjesia dhe përvoja jonë ishte e pazakontë. Aeroporti i Tiranës ishte shumë i thjeshtë, pothuaj i zhveshur nga çdo element modern të trasnportit ajror. Gjithçka dukej e ngrirë në kohë. Nuk kishte pamjen as gjallërinë e aeroporteve të tjera evropiane e amerikane; kishte një heshtje vrasëse që fliste më shumë se fjalët.

Një kthim në vendin e të parëve — Për një shqiptaro-amerikan si unë, me origjinë nga Shkreli i Malësisë së Madhe por i lindur në trojet iliro-arbërore sot nën Mal të Zi, kthimi në Shqipëri pas dekadash në mërgim, nuk ishte thjesht një udhëtim fizik. Por ishte një përplasje emocionesh: mall, dhimbje, shpresë, ndërsa duke parë gjëndjen e mjeruar politike dhe ekonomike të Shqipërisë në vizitën tonë mars/prill të vitit 1991, nuk e di se pse, por më mbuloi edhe një ndjenjë e thellë përgjegjësie, “guilt feeling” në anglisht, një ndjejnë faji. Për mua, pra kjo vizitë nuk ishte vetëm një mision zyrtar-shtetëror. Por ishte edhe një kthim shumë i vonuar në vendin e të parëve të mi – një tokë që për vite me radhë kishte qenë e pa-arritshme, pothuaj mitike, si për mua dhe për shumë bashkatdhetarë tanë. Shqipëria e imagjinuar në mendjen time gjatë viteve nuk përputhej aspak me realitetin që gjetëm në Tiranë dhe anë e mbanë atij vendi: një vend i varfër, i lodhur, megjithse me një shpirt të pathyer. Ndërsa avioni i afrohej aeroportit të Tiranës, ndjeva një përzierje emocionesh që është e vështirë të përshkruhet: mall, krenari, por edhe një trishtim i thellë për kohën e humbur. Pse, duhej të ishte kështu, pyesja veten.

Mbërritja në një botë të mbyllur– Delegacioni ynë u nis nga Washingtoni drejt Tiranës më 19 mars, 1991 ssisçp thashë më lartë, me një përzierjeje ndjenjash tëtë pa kontrolluara mes përgjegjësisë historike, misionit të detyrës profesionale dhe kureshtjes njerëzore. Që në momentin e zbritjes, ndjesia ishte e pazakontë. Aeroporti i Tiranës ishte shumë i thjeshtë, pothuaj i zhveshur nga çdo element modern të trasnportit ajror. Gjithçka dukej e ngrirë në kohë. Nuk kishte pamjen as gjallërinë e aeroporteve të tjera evropiane e amerikane. Aeroportin e Tiranës e kishte mbuluar një heshtje vrasëse që fliste më shumë se fjalët.

Ballë-përballë me realitetin — Shqipëria e marsit 1991 nuk ishte siç paraqitej në revistat propagnadtiskie të Tiranës komuniste që i shpërndante anë e mbanë botës për “sukseset” e komunizmit shqiptar dhe as ajo e kujtimeve të trashëguara, apo e rrëfimeve të idealizuara të mia ose të tjerëve. Shqipëria komuniste ishte një vend i xhveshur nga mjaft tradita, i rraskapitur nga varfëria, i zbehur nga izolimi dhe i lodhur, shpirtërisht dhe fizikisht, nga abuzimet dhe vuajtjet e njerzëve nga një regjim diktatorial komunist që për pothuaj një gjysëm shekulli kishte shtypur lirinë dhe të drejtat themelore të shqiptarëve – një regjim që nuk kishte shok në botë për nga trajtimi barbar i shtetasve të vet. Frank Shkreli: Kështu e gjetëm Shqipërinë e Enver Hoxhës dhe të Ramiz Alisë, 30-vjet më parë | Gazeta Telegraf – Një regjim që kishte izoluar Shqipërinë nga bota dhe kishte shuar iniciativën dhe besimin e shqiptarëve ndaj çdo të mire dhe vlerave, jo vetëm në vetveten, por edhe në besimin e tyre në Zotin – një regjim që si asnjë tjetër në botë, kishte shpallur Shqipërinë, “si vendi i parë ateist në botë”. Rrugët ishin të heshtura, ndërtesat të zymta dhe njerëzit – megjithëse të etur për ndryshim – mbanin ende, në sy dhe në fytyrë, hijen e frikës nga regjimi dhe nga Sigurimi i Shtetit.

Rrugës nga aeroporti, drejt qendrës së Tiranës, pamjet ishin tronditëse: ndërtesa gri, infrastrukturë e rrënuar dhe një mungesë e theksuar e jetës ekonomike. Por edhe në këto kushte të vështira politike dhe ekonomike, ajo që binte më shumë në sy ishte kontrasti midis varfërisë së theksuar materiale dhe ngrohtësisë njerëzore me bashkbiseduesit e rastit. Ato që mbeten më të gjalla në kujtesë nuk janë sallat e mbledhjeve, as takimet zyrtare por kontaktet e drejtpërdrejta me njerëzit e zakonshëm. Në rrugë, në hotel Dajti, apo në biseda të shkurtra spontane me njerëz të thjesht, ndjeje një etje të jashtëzakonshme të tyre për komunikim me njerëz të botës së jashtme. Shumë prej tyre nuk kishin parë kurrë një amerikan.

Kur mësonin se ishim nga Shtetet e Bashkuara, reagimi ishte i menjëhershëm: kureshtje, respekt, por edhe një lloj shprese që nuk mund të fshihej, megjithë frikën që ende kishin nga regjimi komunist ende në fuqi. Por dallohej një dritë e re shprese se, më në fund, liria po agonte në atdheun e të parëve të mi. Takimet me njerëzit mbeten ndoshta momentet më të fuqishme të vizitës. Nuk ishin ato zyrtare, por ato të thjeshtat: shtrëngimet e duarve, përqafimet me të panjohur – që pasi merrnin vesh se unë vija nga Zëri i Amerikës ku kam shërbyer për tre dekada — më trajtonin si të tyrin. Më kanë mbetur në mbresë sytë që mbusheshin me lot kur dëgjonin se një delegacion zyrtar kishte ardhur, për herë të parë në Shqipëri në 50-vjet nga Shtetet e Bashkuara të Amerikës. Ishte pra një Shqipëri që kërkonte të rilindte, dhe njerëzit e saj, edhe pse të varfër në mjete, ishin të pasur në dinjitet dhe me shpresë se ditë më të mira do agonin për veten, familjet e tyre dhe mbarë Kombin.

Takimet zyrtare dhe nënteksti i tyre –Takimet me përfaqësuesit e qeverisë shqiptare ishin të kujdesshme, shpesh të ngarkuara me formalizëm dhe një lloj pasigurie të ndërsjellë. Ata po përpiqeshin të hapeshin ndaj botës, ndërsa ne përpiqeshim të kuptonim se deri ku ishte real kjo dëshirë për transformim të vërtetë. Pas dekadash nën regjimin e Enver Hoxha, institucionet shqiptare mbanin ende gjurmët e një sistemi të mbyllur e fanatik. Gazeta Zëri i Popullit, si organ i Partisë së Punës në pushtet, nuk raportoi arritjen e delegacionit të parë amrikan në Shqipëri, deri pothuaj në fund të vizitës, kur antarët e delegacionit takuan Xhelil Gjonin, 2-3 ditë para se të ktheheshim në Washington. Megjithatë, pothuajse në të gjitha nivelet kishte shenja të qarta se një epokë kishte marrë fund dhe një tjetër po përpiqej të lindte.

Ndjenja e detyrës dhe e përgjegjësisë – Për mua, ajo vizitë si pjesëtar i një delegacioni zyrtar amerikan, në atë kohë dhe në atë vend, nuk ishte vetëm emocionale që më kujtote historinë e tmershme të komunizmit në atë vend, vuajtjet e shumë familjeve që njihja në mërgim, por njëkohsisht, ajo ishte, njëkohsisht, edhe një thirrje për një të ardhme më të mirë për atë vend. Ishte një thirrje edhe për diasporën shqiptaro-amerikane – si individë dhe si komunitet — që në atë moment të historisë, të mos mbetej spektatore, por të bëhej pjesë aktive e rindërtimit moral, politik dhe ekonomik të vendit. Sepse rënia e komunizmit – siç jemi dëshmitarë sot 35-vjet më vonë, nuk ishte fundi i një beteje – por ishte vetëm fillimi i ngadalt i një prove shumë më të vështirë e më të ndërlikuar — e që është vendosja dhe ndërtimi i lirisë, vlerave të demokracisë dhe respektimit të të drejtave themelore të njeriut për të gjithë shqiptarët, pa dallim, në një vend që nuk kishte parë as nuk kishte përjetuar vlera të tilla në historinë e tij. Thirrja e atyre ditëve, ashtu siç është ende edhe sot, 35-vjet më vonë, “E duam Shqipërinë si gjithë Evropa”, reklamohej ato ditë në rrugët e Tiranës, e që vazhdon të mbetet një ëndërrë e pa realizuar e shqiptarëve, sot e kësaj dite.

Një kujtim që mbetet — 20 marsi i vitit 1991, nuk ishte vetëm një datë në kalendarin e historisë shqiptare. Por ështe një moment i kthimit të shpresës, i ribashkimit fizik dhe shpirtëror të shqiptarëve nga kudo ishin por edhe e një premtimi të heshtur se Shqipëria nuk do të mbetej më kurrë e izoluar nga bota dhe nga bijtë e saj të përjashtuar e të dëbuar në mërgim — të arratisur si kundërshtarë të regjimit sllavo-aziatik komunist. Nga Washington, D.C. në Tiranë, historia e shqiptarëve në pragun e vitit 1991 nuk ishte thjesht një rrugëtim diplomatik por ishte një rikthim shpirtëror, një ribashkim vlerash dhe aspiratash që kishin mbijetuar përtej oqeanit dhe përtej dekadave të izolimit komunist. Në njërin kryeqytet, zemra e botës së lirë, Shtetet e Bashkuara të Amerikës, kishin ruajtur dhe kultivuar zërin e shqiptarëve përmes diasporës dhe institucioneve si Zëri i Amerikës. Në tjetrin, në Tiranë, një popull i tërë priste me padurim hapjen e një dere që për shumë kohë kishte qenë e mbyllur me dry ideologjik.

Dhe për ata që patën fatin e përjetuan atë kthim të parë si unë në atdheun e të parëve – ajo ditë dhe ajo vizitë për mua mbetet një plagë e hidhur por e ëmbël, njëkohësisht: po, edhe si një kujtesë e dhimbjes së krimeve të diktaturës komuniste por edhe e besimit kokëfortë të një shprese kundër shpresës se çdo gjë do të bëhet mirë. Por edhe një kujtesë e embël, gjithashtu, bazuar në një besim dhe shpresë më reale dhe shpresëdhënëse për një të ardhme më të mirë, për të gjithë shqiptarët, pa dallim, brenda dhe jashtë Atdheut. Se krimet e shqiptarit kundër shqiptarit, në emër të komunizmit dhe të këqiat e regjimit komunist në Shqipërinë e shkeullit XX nuk do të përsëriten më në ato troje iliro-arbërore.

Një moment që kapërcen gazetarinë dhe diplomacinë – Dhe më në fund, për ne si anëtarë të delegacionit, megjithë vështirsitë që hasëm gjatë asaj vizite, mbeti bindja se kishim qenë dëshmitarë të një momenti historik – një fillimi të brishtë, por të domosdoshëm për atë popull të vuajtur. Hapja e ambasadës amerikane në Tiranë ishte më shumë se një akt diplomatik. Ishte një simbol i fortë i kthimit të Shtetetve të Bashkuara në Shqipëri pas 5-dekadash dhe i kthimit të Shqipërisë në komunitetin ndërkombëtar perëndimor, aty ku e ka vendin historikisht, dhe njëherazi ishte edhe një një mesazh i qartë se vet-izolimi komunist i Shqipërisë kishte marrë fund. Dhe se Shqipëria po me hapa të pasigurt por të vendosur po shkonte drejt botës së vlerave demokratike. Për mua, si shqiptaro-amerikan dhe si anëtar i atij misioni, ai moment historik mbetet ndër më të rëndësishmit e jetës sime. Ishte një bashkim i identitetit personal me detyrën profesionale – një rast që, rrallëherë, historia dhe jeta individuale, ecin në të njëjtin drejtim.

Kthimi për në Uashington – Por ndërsa po largohesim nga Tirana pas asaj vizitë historike për marrëdhëniet shqiptaro-amerikane ma merrte mendja se ajo vizitë nuk ishte fundi i një udhëtimi, por fillimi i një angazhimi më të madh – për të ndihmuar, për të dëshmuar dhe për të mos harruar kurrë se ku ishin rrënjët e mia dhe të familjes time. U largova së andejmi edhe me ndjenjën e falënderimit të thellë ndaj Shteteve të Bashkuara të Amerikës. Prandaj për mua, kjo histori nuk është thjesht një kapitull i lexuar apo i analizuar—është një përjetim i jetuar dhe një kujtesë e paharruar. Si pjesë e atij delegacioni të parë amerikan që zbriti në Tiranë në 20 marsin e vitit 1991, pata privilegjin të isha dëshmitar nga afër i një kthesë historike për atdheun e të parëve të mi dhe për atdheun tim të adaptuar Shtetet e Bashkuara të Amerikës.

Prandaj, mbi çdo vlerësim kritik për atë që erdhi më pas, ajo vizitë mbetet një ndjenjë që nuk ndryshon: mirënjohja e thellë për atdheun tim të adaptuar, Shtetet e Bashkuara të Amerikës, për mbështetjen historike të pavarësisë, të lirisë dhe vlerave të demokracisë për Kombin shqiptar nga shpallja e pavarësisë e deri në ditë e sotëme. Sepse në atë çast vendimtar të muajit mars, 1991, Amerika nuk ishte thjesht një aleat, mike dhe mbrojtëse e vjetër e të drejtave të shqiptarëve — por ishte dhe mbetet si një “qytet që shkëlqen mbi një kodër”, sipas Ronald Reagan-it. Si një një dritë orientimi për një popull që po dilte nga errësira e komunizmit — megjithse nuk pretendon të jetë vetë e përsosur. Fan Noli ka thënë se “Shqipëria i ka shumë borxhe Amerikës”. Prandaj një komb që njeh historinë e tij, nuk harron kurrë dorën që iu shtri në ditën e parë të lirisë dhe gjatë historisë. Sot e 35 vjet më parë, liria erdhi për Shqipërinë, por sot pyetja është dhe mbetet aktuale: a u ndërtua shteti i ligjit dhe i vlerave demokratike që shqiptarët donin e dëshironin!?

Njerëz të ndryshëm mund të kenë përgjigje të ndryshme ndaj kësaj pyetjeje, bazuar në bindjet e tyre politiko-partiake dhe në rrethanat e tyre ekonomike. Megjithëate, sot, 35vjet më pas, kjo datë duhet të mbetet pikë historike referimi. Ajo na kujton se demokracia nuk erdhi si dhuratë, por si një mundësi që duhej ndërtuar me përpkjekje, përgjegjësi dhe vizion. Por mbi të gjitha na kujton se marrëdhënia shqiptaro-amerikane nuk është dhe nuk duhet të jetë vetëm një aleancë strategjike — ndonëse edhe kjo e ka rëndësinë kritike për mbijetesën e Kombit shqiptar – por të jetë mbi të gjitha një lidhje e thellë vlerash dhe aspiratash të përbashkëta midis dy kombeve tona. Prandaj, vizita e parë zyrtare amerikane e 20 marsit, 1991 nuk ishte thjesht një zbritje turistike e rastit për katër amerikanë në aeroportin e (Rinasit) në atë kohë, por simbolizonte edhe fillimin e një ngritjeje morale e politike të një Kombi nga errësira komuniste gjysëm shekullore — drejt një horizonti të ri lirie e demokracie.

Këto ishin disa kujtime dhe emocione personal nga data e arritjes së delegacionit të parë zyrtar të Shteteve të Bashkuara në Tiranë, 20 mars, 1991, pjesë e të cilit kam patur nderin dhe privilegjin të isha edhe unë. Por siç kam zbuluar më vonë, kjo ka qenë gjithashtu edhe dita, njëkohësisht, kur Sigurimi i Shtetit të regjimit komunist të Shqipërisë ka mbyllur, zyrtarisht, Dosjen e mbajtur për mua – pasi isha ndjekur nga agjentët e Sigurimit në Shtetet e Bashkuara të Amerikës, siç dëshmon ky dokument nga Dosja zyrtare, nxjerrë nga Autoriteti për Informimin mbi Dokumentet e Ish-Sigurimit të Shtetit (AIDSSH)