Prof. Pal Nikolli/

Prej disa vitesh, një nga argumentet më të përdorura për të dëshmuar suksesin ekonomik të Shqipërisë është rritja e vazhdueshme e numrit të turistëve. Çdo sezon veror shoqërohet me shifra rekord, deklarata optimiste dhe mesazhe që krijojnë përshtypjen se vendi po ecën me ritme të shpejta drejt mirëqenies. Por një pyetje mbetet thelbësore: A është numri i turistëve një tregues i mjaftueshëm për të gjykuar zhvillimin ekonomik të një shteti? Përgjigjja është jo.

Turizmi është një pasuri e rëndësishme për çdo vend, por ai nuk mund të zëvendësojë analizën e ekonomisë në tërësi. Një ekonomi nuk matet vetëm nga numri i vizitorëve që kalojnë kufirin, por nga cilësia e jetës së qytetarëve të saj, nga fuqia prodhuese, nga niveli i pagave, nga punësimi, nga investimet afatgjata dhe nga aftësia për të krijuar mirëqenie të qëndrueshme.

Shqipëria mund të presë miliona turistë në një vit, por nëse të rinjtë vazhdojnë të emigrojnë, nëse fshatrat zbrazen, nëse bujqësia dobësohet, nëse industria prodhuese mbetet e pazhvilluar dhe nëse familjet përballen me vështirësi ekonomike, atëherë statistikat turistike nuk mund të konsiderohen dëshmi e zhvillimit të përgjithshëm.

Një ekonomi e fortë nuk ndërtohet vetëm mbi konsumin sezonal. Ajo ndërtohet mbi prodhimin, inovacionin, arsimin cilësor, teknologjinë, bujqësinë moderne dhe industrinë konkurruese. Turizmi duhet të jetë një shtyllë mbështetëse e këtij zhvillimi, jo zëvendësuesi i tij.

Ekziston edhe një aspekt tjetër që shpesh lihet në hije. Numri i turistëve nuk tregon automatikisht sa para mbeten në ekonominë shqiptare. Nëse fitimet përfundojnë kryesisht te zinxhirë të mëdhenj, ndërsa bizneset lokale përfitojnë pak, efekti ekonomik zvogëlohet ndjeshëm. Po kështu, një pjesë e konsiderueshme e turistëve mund të jenë vizitorë ditorë ose tranzit, me ndikim të kufizuar në të ardhurat kombëtare.

Në të njëjtën kohë, një zhvillim i pakontrolluar i turizmit mund të sjellë pasoja serioze: betonizim të bregdetit, dëmtim të mjedisit, rritje të çmimeve të banesave, presion mbi infrastrukturën dhe humbje të tokës bujqësore. Këto janë kosto që nuk pasqyrohen në statistikat festive të sezonit.

Prandaj, suksesi i një vendi nuk duhet të matet me sa njerëz e vizitojnë, por me sa mirë jetojnë qytetarët e tij. Një shtet nuk zhvillohet sepse aeroportet dhe plazhet mbushen për disa muaj; ai zhvillohet kur qytetarët kanë punë të qëndrueshme, paga dinjitoze, shërbime publike cilësore dhe besim se e ardhmja e tyre mund të ndërtohet në vendin e tyre.

Shqipëria ka potencial të jashtëzakonshëm turistik dhe ky potencial duhet zhvilluar me vizion e përgjegjësi. Por politika ekonomike nuk mund të mbështetet vetëm mbi entuziazmin e statistikave sezonale. Ajo duhet të ndërtojë një ekonomi të larmishme, prodhuese dhe konkurruese, ku turizmi të jetë pjesë e suksesit, jo maska që fsheh dobësitë strukturore.

Në fund, pyetja që duhet të shtrojmë nuk është: “Sa turistë erdhën këtë vit?” Pyetja e vërtetë është: “A jetojnë shqiptarët më mirë falë këtij turizmi?” Nëse përgjigjja mbetet e paqartë, atëherë rekordet statistikore janë më shumë një instrument propagande sesa një provë e zhvillimit real të vendit.

Nga Romeo Merko/

Gjuha e një udhëheqësi politik nuk është kurrë neutrale. Çdo fjalë, çdo metaforë, çdo gjest dhe madje edhe çdo heshtje ndërton marrëdhënien mes pushtetit dhe qytetarëve. Kur një kryeministër si Edi Rama zgjedh t’i drejtohet një pjese të popullit me shprehjen “FU” (“Fuck You”), çështja nuk është më thjesht nëse përdori një fjalë vulgare. Pyetja më e rëndësishme është: çfarë simbolizon një gjuhë e tillë në marrëdhënien mes udhëheqësit dhe qytetarëve?

Fakti është se unë nuk ua kam thënë shqiptarëve kurrsesi atë fjalë. Duket qartë edhe në artikull. Kur gazetari më ka pyetur si u përgjigjesh atyre që të akuzojnë se je kumbari i qeverisë, i thashë shkurt fjalën që meriton kush në fakt më akuzon papushim, vite e vite, dhe s’ka lënë dy gurë bashkë për të më baltosur dhe varrosur, por kurrë asnjë provë.Nga një orë bisedë e lirë, ai zgjodhi pikërisht atë fjali. Po unë nuk jam pishman,”, tha Rama.

Prej më shumë se tre javësh, çdo mbrëmje bulevardi përballë Kryeministrisë është mbushur me mijëra qytetarë që kërkojnë dorëheqjen e kryeministrit dhe hetimin e aferave të korrupsionit që, sipas tyre, kanë vënë në shërbim të interesave private pasuritë publike dhe zonat e mbrojtura të vendit. Në këtë marshim të përditshëm nuk shihen vetëm aktivistë politikë, por familje të tëra, të rinj, pensionistë, profesionistë e qytetarë të zakonshëm, të bashkuar nga bindja se pushteti duhet t’u japë llogari qytetarëve dhe jo t’i shpërfillë ata. Në një demokraci funksionale, protesta është një mekanizëm legjitim për të kërkuar përgjegjësi; mënyra se si pushteti i përgjigjet asaj është testi më i mirë i kulturës së tij demokratike.

Pikërisht në këtë klimë, përgjigjja e kryeministrit Edi Rama në një intervistë për Financial Times shkaktoi reagime të forta. Në vend që të adresonte shqetësimet e protestuesve ose të përpiqej të ulte tensionin politik, ai përdori një shprehje vulgare ndaj atyre që e akuzojnë për drejtimin e aferave korruptive.

Por përgjigjja që Edi Rama zgjodhi t’u japë në një intervistë për Financia Times nuk ishte prej burri shteti. Në vend të kësaj, ai iu përgjigj me gjuhën e një rrugaçi. “Njerëzit thonë se unë jam drejtuesi i gjithë kësaj. Unë u them: ‘Shkoni q…’. Kaq e thjeshtë. Nuk më takon mua të provoj se nuk jam Kumbari, por atyre ta provojnë se jam”, deklaroi ai në intervistën për Financial Times.

Për shumë vëzhgues, kjo nuk ishte thjesht një deklaratë e nxituar, por një tregues i mënyrës se si pushteti zgjedh të komunikojë me qytetarët kur përballet me kundërshtim të vazhdueshëm. Kjo ngre një pyetje themelore që shkon përtej polemikës së momentit: pse një kryeministër zgjedh t’u flasë me përçmim qytetarëve që ushtrojnë të drejtën kushtetuese për të protestuar, në vend që t’u përgjigjet me argumente dhe përgjegjësi politike?

Ky shkrim nuk synon të diagnostikojë një individ. Psikologjia dhe psikoanaliza nuk lejojnë diagnoza nga distanca. Por ato ofrojnë mjete të vlefshme për të interpretuar mënyrën se si gjuha publike pasqyron stile komunikimi, mekanizma simbolikë të pushtetit dhe marrëdhënie me kundërshtarin.

Gjuha si pasqyrë e pushtetit

Historia politike tregon se mënyra se si flasin liderët është po aq e rëndësishme sa politikat që ata zbatojnë. Në demokraci, fjala nuk është vetëm mjet komunikimi; ajo është mjet legjitimimi.

Një lider mund të kundërshtojë qytetarët, gazetarët apo opozitën. Kjo është pjesë e debatit demokratik. Por kur argumenti zëvendësohet me përbuzjen, ndryshon vetë natyra e komunikimit. Nuk kemi më përplasje idesh, por përpjekje për dominim simbolik.

Shprehja “Fuck You” nuk përpiqet të bindë askënd. Ajo nuk ofron argument, nuk kërkon dialog dhe nuk lë hapësirë për kompromis. Mesazhi i saj është më i thjeshtë: “Ju nuk meritoni përgjigje.” : “Mendimi juaj nuk ka rëndësi.”: “Unë jam mbi ju.”

Pikërisht këtu fillon analiza psikologjike e një akti të tillë komunikimi

Përçmimi si forma më e lartë e agresionit verbal

Psikologu amerikan John Gottman, i njohur për studimet mbi komunikimin njerëzor, e konsideron përçmimin (contempt) si formën më shkatërruese të komunikimit. Zemërimi thotë: “Jam i zemëruar me atë që bëre.”

Përçmimi thotë: “Ti nuk vlen.” Kjo është një diferencë thelbësore.

Kur një udhëheqës përdor një shprehje si “FU”, nuk është më duke kritikuar një ide apo një veprim apo popullin e qytetaret e tij. Ai rrezikon të komunikojë se vetë bashkëbiseduesi nuk meriton respekt.

Në psikologjinë politike kjo konsiderohet një formë delegjitimimi të kundërshtarit.

Carl Gustav Jung dhe “hija”

Një nga konceptet më të rëndësishme të Carl Gustav Jung është ai i Hijes (Shadow). Jung shkruante: “The shadow personifies everything that the subject refuses to acknowledge about himself.” (“Hija personifikon gjithçka që individi refuzon të pranojë tek vetja.”)

Sipas Jungut, çdo njeri mbart impulse agresive, frikëra dhe dobësi që përpiqet t’i fshehë edhe nga vetja. Kur ato nuk pranohen, ato priren të projektohen mbi të tjerët.

Po ashtu ai shkruan: “Knowing your own darkness is the best method for dealing with the darknesses of other people.”

(“Njohja e errësirës brenda vetes është mënyra më e mirë për t’u përballur me errësirën e të tjerëve.”)

Ky nuk është një koment për një politikan të caktuar, por një kujtesë se vetëkontrolli dhe vetëdija janë kushtet e para të lidershipit.

Një tjetër citim i njohur i Jungut është: “The healthy man does not torture others; generally it is the tortured who turn into torturers.”

(“Njeriu i shëndetshëm nuk i torturon të tjerët; zakonisht janë të lënduarit ata që shndërrohen në torturues.”)

Psikoanaliza nuk e interpreton agresionin verbal si provë force. Përkundrazi, shpesh e konsideron atë shprehje të tensioneve të brendshme ose të vështirësisë për të përballuar konfliktin.

Freud dhe projeksioni

Sigmund Freud përshkroi projeksionin si një nga mekanizmat më të rëndësishëm mbrojtës të psikikës. Ajo që individi nuk dëshiron ta pranojë tek vetja, shpesh ia atribuon të tjerëve. Në politikë ky mekanizëm mund të shfaqet kur kundërshtari nuk shihet më si rival demokratik, por si burimi i çdo problemi.

Psikoanaliza nuk mund të thotë nëse kjo ndodh në një rast të caktuar. Megjithatë, ajo shpjegon se demonizimi i vazhdueshëm i kundërshtarit është një fenomen i njohur në komunikimin politik.

Erich Fromm: pushteti dhe dobësia

Filozofi dhe psikanalisti Erich Fromm shkruante: “The lust for power is not rooted in strength but in weakness.” (“Etja për pushtet nuk buron nga forca, por nga dobësia.”)

Ky është një nga mendimet më të cituara të Fromm-it. Nga këndvështrimi i tij, lideri që ndihet i sigurt nuk ka nevojë të poshtërojë kundërshtarin. Forca nuk ka nevojë të bërtasë.

Vetëbesimi nuk ka nevojë të fyejë

Viktor Frankl dhe përgjegjësia morale

Psikiatri Viktor Frankl shkruante: “Between stimulus and response there is a space. In that space is our power to choose our response.”

(“Midis stimulit dhe reagimit ekziston një hapësirë. Brenda asaj hapësire qëndron liria jonë për të zgjedhur reagimin.”)

Ky citim është veçanërisht i rëndësishëm për liderët politikë. Presioni politik nuk e heq përgjegjësinë morale për mënyrën se si komunikohet. Përkundrazi. Sa më i madh pushteti, aq më e madhe përgjegjësia.

Pse u përdor anglishtja?

Një element interesant është fakti se shprehja nuk u tha në shqip. Ajo u tha në anglisht. Në pamje të parë kjo mund të duket pa rëndësi. Në të vërtetë, nga pikëpamja e sociolinguistikës dhe psikologjisë së gjuhës, nuk është aspak. Në kulturën amerikane fjala “fuck” konsiderohet një nga fjalët më vulgare të gjuhës angleze si ne shqip. Në televizionet amerikane ajo pothuajse nuk shqiptohet.

Gazetarët zakonisht përdorin termat: “The F-word” ose “The F-bomb.”

Shprehja “dropping the F-bomb” nënkupton pikërisht përdorimin publik të kësaj fjale.Pra, për amerikanët kjo nuk është një shaka. Nuk është as një fjalë e zakonshme. Është një nga fyerjet më të rënda në komunikimin publik.

Distancimi emocional përmes gjuhës së huaj

Paradoksalisht, për shqiptarët efekti emocional është shpesh më i vogël. Kjo sepse anglishtja krijon një lloj distance psikologjike.

Studimet mbi “foreign language effect” tregojnë se njerëzit reagojnë më pak emocionalisht ndaj fjalëve të huaja sesa ndaj gjuhës amtare. Një fyerje në një gjuhë të dytë shpesh perceptohet si më pak goditëse se ekuivalenti i saj në gjuhën e parë. Prandaj përdorimi i anglishtes mund të ketë efektin e zbutjes së perceptimit për publikun vendas, ndërsa mesazhi mbetet i kuptueshëm.

Nuk mund të dimë nëse kjo ishte arsyeja e zgjedhjes së anglishtes. Por si fenomen komunikimi, ky mekanizëm është i njohur.

Kamuflimi kulturor i vulgaritetit

Një fjalë e huaj shpesh funksionon si një maskë kulturore.

Nëse e njëjta shprehje do të ishte thënë në shqip me ekuivalentin e saj të plotë, reagimi publik me gjasë do të ishte shumë më i fortë. Anglishtja krijon iluzionin se vulgariteti është më “modern”, më “cool” ose më pak brutal. Por për një folës amerikan nuk ekziston ky iluzion.

Për të, “Fuck You” mbetet po aq fyese sa çdo sharje tjetër e rëndë.

Gjuha si akt dominimi

Në psikologjinë politike, vulgariteti nuk shihet vetëm si humbje kontrolli. Ai mund të jetë edhe strategji. Një lider mund ta përdorë gjuhën agresive për të:

mobilizuar bazën e vet;

provokuar kundërshtarët;

zhvendosur debatin nga përmbajtja tek emocioni;

krijuar figurën e liderit që “nuk tërhiqet.”

Megjithatë kjo strategji ka kosto. Ajo rrit polarizimin. Dobëson kulturën e dialogut. Dhe ul standardin e komunikimit publik.Në një republikë demokratike, qytetari nuk është armik i qeverisë. Ai është sovrani. Qeveria është përfaqësuese e tij. Prandaj gjuha që përdor pushteti ndaj qytetarit ka rëndësi kushtetuese dhe morale. Kur qytetari dëgjon përçmim, ai nuk ndjen vetëm fyerje personale.

Ai ndjen se po cenohet dinjiteti i rolit të tij si sovran.

Si përfundim

Nga këndvështrimi i psikologjisë analitike, psikoanalizës dhe sociolinguistikës, përdorimi publik i shprehjes “FU” mund të lexohet si shumë më tepër sesa një shpërthim emocional. Ai mund të interpretohet si një akt simbolik i dominimit, një shenjë e përçmimit ndaj kundërshtarit ose një strategji për të mobilizuar mbështetësit përmes polarizimit.

Jungu do të na kujtonte se udhëheqësi duhet së pari të njohë “hijen” e vet. Freudi do të na paralajmëronte për rrezikun e projeksionit. Fromm do të vinte në dyshim idenë se agresioni është shenjë force. Frankl do të theksonte se liria e vërtetë qëndron në zgjedhjen e reagimit edhe nën presion.

Ndërkohë, zgjedhja për ta shprehur fyerjen në anglisht i shton analizës një dimension tjetër: përdorimin e gjuhës së huaj si një formë të mundshme distancimi emocional ose kamuflimi kulturor të vulgaritetit. Për publikun shqiptar, kjo mund ta zbusë perceptimin e menjëhershëm; për një folës amtare të anglishtes, ajo mbetet një “F-bomb” – një nga format më të rënda të fyerjes në komunikimin publik.

Në fund, pyetja nuk është vetëm pse u përdor një fjalë e tillë. Pyetja më e rëndësishme është se çfarë lloj marrëdhënieje mes pushtetit dhe qytetarit ndërton një gjuhë që zëvendëson argumentin me përçmimin. Në demokraci, autoriteti fitohet përmes besimit dhe arsyes; kur dialogu zëvendësohet nga përbuzja, rreziku nuk është vetëm varfërimi i debatit publik, por edhe dobësimi i vetë kulturës demokratike.

SHPENDI TOPOLLAJ/

250 vjetët që kanë kaluat nga 4 korriku i vitit 1776, kur në Kongresin e Dytë Kontinental në Filadelfia, Pensilvani të SHBA u miratua “Deklarata e Pavarësisë” për shkëputjen nga Britania e Madhe, e hartuar nga Tomas Xhefersoni, në të cilën ishin fiksuar fjalët lapidare: “Shpallim se këto të vërteta janë absolute; të gjithë njerëzit janë krijuar të barabartë. Zoti u ka dhënë të drejta të patjetërsueshme si jetën, lirinë dhe lumturinë. Shpallim se për sigurimin e këtyre të drejtave njerëzit krijojnë qeveritë e tyre, pushteti i të cilëve varet nga miratimi i të qeverisurve; në çastin kur një qeveri nuk u shërben më këtyre qëllimeve, populli ka të drejtë ose ta ndryshojë ose ta shpërndajë, duke krijuar një qeveri të re e cila do të bazohet në këto parime dhe do të organizohet në mënyrë të tillë që t`i garantojë popullit siguri e lumturi”, kanë treguar më së miri se cila është rruga e vetme për të mbërritur te realizimi i ëndrrës demokratike të njerëzimit, për një jetë më të mirë dhe dinjitoze. Me të drejtë Xhon Adamsi shprehej se kjo do të ishte epoka më e paharrueshme në historinë e Amerikës. Dhe e gjithë kjo nuk kishte ardhur si rrufe në qiell të pastër; se ndërsa ndeshjet politike dhe ushtarake ishin bërë mjaft të mprehta edhe mendimi përparimtar i intelektualëve të shquar, kishte nisur me kohë. Mjaft të përmendim veprën e Tomas Peinit “Gjykimi i shëndoshë”, ku ai pa drojë, jo vetëm këmbëngulte në pavarësinë e kolonive nga Anglia, por edhe tallej me vetë mbretin George III, dhe trashëgiminë e fronit, duke vënë në dukje se “të gjithë maskarenjtë me kurorë të kësaj bote” nuk vlenin sa një njeri i ndershëm. Ndofta pikërisht këtu, pra te liria e mendimit është edhe burimi i suksesit të fuqizimit të                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                         këtij vendi të madh të cilin edhe pas 205 vjetësh, në fjalën e parë presidenciale, Ronald Regani e përkufizoi se “…Duhet kuptuar se asnjë arsenal i botës apo asnjë armë e këtij arsenali nuk është aq e fuqishme sa vullneti dhe forca morale e njerëzve të lirë” (20 janar 1981). Sot, askush nuk mund të ketë hijen më të vogël të dyshimit se kjo Deklaratë me vlera të mëdha historike dhe universale i kaloi dukshëm kufijtë e atij vendit dhe e shtriu ndriçimin e saj në të gjithë rruzullin, duke ndikuar së pari në ndërgjegjësimin e popujve për të mbrojtur me çdo kusht të drejtat e tyre themelore dhe sidomos lirinë apo për të qenë plotësisht i respektuar në shoqëri. Dhe ndofta qysh nga koha e nxënësit të Platonit, filozofit trakas Aristotel, që besonte aq shumë te morali, pikërisht në Deklaratën e 4 korrikut u theksua rëndësia e pirustisë trikëmbëshe të qeverisë: pushtetit legjislativ, ekzekutiv, dhe gjyqësor që aq bukur e formuloi më pas Monteskieja. Por duhet pranuar se kjo Deklaratë, sado parimore të ishte, nuk do të sillte ndryshimet e kërkuara si shkopi magjik. U deshën mjaft përpjekje, madje edhe luftime të përgjakshme, pasi veç Anglisë, hyri në lojë edhe Franca, që kolonitë të fitonin lirinë, të hiqnin skllavërinë, të rimëkëmbej ekonomia, të zgjidhnin ngatërresat me indigjenët vendas, të sigurohej e drejta e votimit, të shtriheshin drejt perëndimit dhe nga 13 koloni të barabarta të shtoheshin në 50 të tilla. Dhe ajo nga më kryesoret ishte krijimi i një mendësie të re për qeverisjen e vendit, mendësi që populli amerikan duke ndjekur mësimet e baballarëve themelues që Deklaratën e famshme të 17 shtatorit 1787 e shndërruan në Kushtetutë, duke e miratuar përfundimisht në 25 qershor 1788, arriti t`i bindet dhe ta zbatojë më së miri. Tani SHBA po ndiqnin mësimet e vyera të burrave të mençur si Gjergj Washingtoni, Beniamin Franklini, Xheims Medisoni, Aleksandër Hamiltoni, Xheims Willsoni e Abraham Linkolni që kishte mendimin se “një shtëpi e ndarë më dysh, nuk mund të qëndrojë në këmbë. Edhe qeveria s`ka për ta pasur të gjatë në një vend gjysmëskllavopronar dhe gjysmë të lirë”, etj. etj.  Dhe këta mbetën përjetësisht të nderuar, pasi dinin të zbatonin me drejtësi ligjet, ishin të ndershëm, e vlerësonin edhe njeriun më të thjeshtë (tipik ishte Xhefersoni) dhe nuk kërkonin më shumë pushtet nga sa u jepte Kushtetuta. Sjell në vëmendje Washingtonin i cili në vitin 1797 u tërhoq pa asnjë rezervë nga jeta politike, pasi nuk pranonte të shërbente më shumë se dy mandate si kryetar shteti. Sot, nuk ka njeri në botë që të mos njohë arritjet e jashtëzakonshme të SHBA në të gjitha fushat. Ajo kudo renditet në krye të rezultateve ekonomike, shkencore, sociale, ushtarake e deri sportive. Po ashtu për këdo është i qartë roli determinant i këtij vendi të fuqishëm në zhvillimet politike ndërkombëtare. Prandaj edhe ne shqiptarët krenohemi me një aleat strategjik si SHBA, me të cilin jemi pjesëtarë të Aleancës Atllantike që ata drejtojnë. I dimë dhe nuk i harrojmë kurrë gjithçka ky vend ka bërë për atdheun tonë, qysh nga koha e presidentit të shquar, nobelistit të Paqes Thomas Woodrow Wilson që e përkrahu me zjarr Pavarësinë e Shqipërisë në Konferencën e Versajës, e deri luftën trimërore në mbështetje të UÇK – së për çlirimin e Kosovës nga bisha serbomadhe. Po ashtu, qëndrimi ynë ka qenë në akord të plotë me çdo veprim të ndërmarrë nga SHBA, çka e kemi bërë me vetëdije të palëkundur dhe me besimin se kjo është shprehje e një miqësie të sinqertë dhe shenjë kuptimplotë e mirënjohjes tonë. Nga ana tjetër, ne shqiptarët dhe sidomos ata që na drejtojnë, kanë ende se ç`të mësojnë nga gjithësa derivoj në dy shekuj e gjysmë nga ajo deklarata e 4 korrikut që pati rrezatim dhe nderim të përbotshëm. Dhe sidomos nga ruajtja e sovranitetit si të gjithë shtetet e tjera, se kështu të vlerësojnë e respektojnë akoma më shumë edhe SHBA. Po ashtu, mikut pa drojë i duhet thënë e vërteta në sy edhe kur gabon, se vetëm kështu, pa hipokrizi, ai nuk të keqkupton për qëllimin e pastër e të sinqertë. ShBA duhet t`i shprehim gjithë falenderimet tona edhe për atë ndihmë që ka dhënë për shembjen e diktaturës komuniste në Shqipëri dhe për ndërtimin e shoqërisë së re demokratike. Dhe ndër të tjerë, nuk mund të mohohet ajo që kanë bërë përfaqësuesit e DASH dhe sidomos ambasadorët që nga i paharruari Herman Bernstein i viteve 1930 – 1933 i cili asnjëherë nuk i kalonte kufijtë e detyrave të tij, sikundër mund të ketë ngjarë me ndonjë tjetër që ka sjellë mes nesh ngatërresa politike, duke e konsideruar veten guvernator të vendit tonë krenar. Por politikanët tanë, të kapur fort pas pushtetit që nuk dinë ta lëshojnë, ngurrojnë ta pohojnë këtë. Ashtu sikurse nuk e kanë burrërinë të pranojnë edhe gabimet me popullin e tyre, me të cilin janë sjellë me një arrogancë të turpshme, arrogancë që i ka ngritur ata, e sidomos të rinjtë,                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                              në një revoltë sa masive dhe të vendosur, aq edhe paqësore, me synimin e vetëm, ndryshimin e sistemit. Dhe duhet ditur se askush nuk mund t`i ngatërrojë ata, duke i etiketuar si antiamerikanë, kur është krejt e kundërta. I mirënjohuri në SHBA, mendjendrituri atdhetar Faik Konica, thosh: “Populli shqiptar ka disa veti shumë të mira… por një bandë maskarenjsh, rryshfetçinjsh, hafijesh dhe dallaveraxhinjsh kanë zënë të gjitha pozitat kyçe në politikën e vendit dhe është fare e pamundur t`i shkulësh”. Prandaj populli ynë në këto momente ndryshimi, ku kërkohet kjo shkulje nga rrënjët, natyrshëm pret edhe përkrahjen diplomatike e politike të mikut të tij të fuqishëm SHBA.    

Fjala “dorëheqje” shpesh të gënjen. Nëse Aleksandër Vuçiç largohet nga presidenca për t’u zhvendosur në postin e kryeministrit, ky nuk është fundi i një epoke politike. Është thjesht zhvendosja e radhës në të njëjtin bosht pushteti.

Njeriu mbetet i njëjtë. Ndryshon vetëm karrigia.

Në sisteme të tilla, karrigia është më pak e rëndësishme se gravitacioni që e mban atë në vend.

Ky nuk është rast i izoluar në rajonin tonë. Aty ku pushteti ndërtohet rreth një figure dhe jo rreth institucioneve, ndryshimi i posteve bëhet një ritual kozmetik. Forma ndryshon, ndërsa substanca mbetet. Gjithçka duket sikur lëviz, në mënyrë që asgjë të mos lëvizë realisht.

Vuçiçi nuk doli nga shkolla e demokracisë liberale europiane. Ai doli nga rrëmuja e shpërbërjes së Jugosllavisë. Fillimisht pranë Sheshelit, më pas si ministër i Informimit në kohën e Millosheviçit. Aty ai mësoi një nga leksionet themelore të pushtetit modern. Ai që kontrollon informacionin, kontrollon realitetin.

Pas vitit 2000, shumë besuan se epoka e Millosheviçit kishte marrë fund bashkë me vetë njeriun. Por regjimet nuk zhduken gjithmonë kur zhduket lideri i tyre. Ndonjëherë ato mbijetojnë duke ndryshuar gjuhën, jo strukturën.

Me Partinë Përparimtare Serbe dhe ardhjen në pushtet në vitin 2012, Vuçiçi nuk ndërtoi thjesht një parti politike. Ai ndërtoi një qendër gravitacionale të pushtetit. Institucionet, administrata dhe një pjesë e madhe e mediave nisën të rrotullohen rreth saj. Jo si aktorë të pavarur, por si orbitë e varur.

Tragjedia e Novi Sadit, për shumë qytetarë serbë, nuk u lexua thjesht si një aksident inxhinierik. Ajo u shndërrua në një moment zbulimi. Korrupsioni nuk ishte më një abstraksion financiar. Ishte bërë rrezik fizik, i prekshëm, që ra mbi kryet e qytetarit të zakonshëm.

Ndërkohë, protestat masive që u ndezën në Serbi nuk janë automatikisht një revolucion. Ato përqendrohen kryesisht te shteti i së drejtës, zgjedhjet e lira dhe lufta kundër korrupsionit. Vetëm në mënyrë periferike ato prekin shtresat më të thella të narrativës shtetërore, si Kosova apo kujtesën e luftërave të ish-Jugosllavisë.

Sfida e Serbisë, në thelb, nuk është emri i presidentit apo kryeministrit të radhës. Sfida reale është nëse shteti mund të funksionojë pa një figurë që mban mbi vete peshën e gjithë sistemit. Ky nuk është thjesht një problem serb.

Edhe në Shqipëri, debati publik shpesh mbetet i ngujuar tek emrat. Polarizimi politik, protestat dhe përqendrimi i pushtetit e shtyjnë shoqërinë drejt një gracke të njohur. Kërkimit të një lideri tjetër të fortë, në vend të ndërtimit të një shteti më të fortë.

Në këtë kuptim, tranzicioni nuk është mungesë ndryshimi, por përsëritje e ndryshimit të gabuar. Sot, demokracia nuk është më vetëm institucionale. Ajo është edhe algoritmike, infrastrukturore dhe kibernetikisht e varur. Pushteti nuk ushtrohet vetëm përmes institucioneve formale, por edhe përmes kontrollit të rrjeteve, platformave dhe infrastrukturës digjitale që formëson hapësirën publike.

Prandaj, beteja për demokracinë nuk zhvillohet më vetëm në parlament apo në kutinë e votimit. Ajo zhvillohet në shtresat e padukshme të informacionit, në arkitekturën e platformave dhe në mënyrën se si teknologjia ndërton vetë perceptimin e realitetit politik.

Demokracia nuk ndryshon kur ndryshon pozicioni i pushtetit. Ajo ndryshon vetëm kur askush, në asnjë pozicion, nuk është më i fortë se ligji, as në shtet, as në rrjet.

Dr. Evarist Beqiri

Prof.dr. Pal Nikolli/

Hartografi: H. S. Hattin (Dizajnuar nën drejtimin e profesorit të njohur A. J. Herbertson)

Periudha e krijimit të hartës: Rreth viteve 1914–1916 (Publikuar nga Oxford University Press, Londër/Oksford)

Periudha historike e trajtuar në hartë: Gjysma e dytë e Shekullit XIV (Vitet 1360–1402)

​Hyrje: Hartografia e Oksfordit si dëshmi historike.

​Harta e titulluar “Conquests of Murad & Bayezid in the Balkan Peninsula & of Bayezid in Asia Minor”, e punuar nga hartografi i Universitetit të Oksfordit, H. S. Hattin, përbën një dokument të rëndësishëm vizual për historiografinë e Europës Juglindore. Kjo hartë është realizuar në prag dhe gjatë Luftës së Parë Botërore (rreth viteve 1914–1916), një periudhë kur interesi britanik për gjeopolitikën historike të Ballkanit dhe shpërbërjen përfundimtare të Perandorisë Osmane ishte në kulmin e tij.

​Përmes një rrjeti të dendur toponimesh, kllapash kronologjike dhe vijash topografike, Hattin dokumenton fazën e parë të depërtimit osman në Europë nën udhëheqjen e Sulltan Muratit I (1362–1389) dhe djalit të tij, Bajazitit I (1389–1402). Për studiuesit e historisë shqiptare, ky skicim gjeo-historik ofron dëshmi të vyera mbi shtrirjen, emërtimet dhe dinamikën e përfshirjes së trojeve etnike shqiptare në vorbullën e pushtimeve të fundit të shekullit XIV.

​1. Konteksti gjeopolitik i epokës dhe struktura e hartës.

​Harta e Hattin-it pasqyron një Ballkan të fragmentuar përpara dhe pas thyerjes së koalicioneve të mëdha të princërve lokalë. Në gjysmën e dytë të shekullit XIV, rënia e Perandorisë Serbe të Stefan Dushanit dhe dobësimi i skajshëm i Bizantit lanë pas një vakum pushteti të mbushur nga principata të vogla e shpesh në konflikt me njëra-tjetrën. Osmanët shfrytëzuan pikërisht këtë ndarje feudale për të zbatuar strategjinë e tyre të depërtimit gradual, fillimisht përmes inkursioneve plaçkitëse, më pas përmes imponimit të vasalitetit, dhe në fund, përmes aneksit të plotë territorial.

​Në hartë, kjo dinamikë është e kodifikuar përmes viteve të shënuara në kllapa pranë rajoneve kryesore. Trakia (Thrace) dhe Rumelia Lindore (East Roumelia) mbajnë datat e hershme 1360–1370, duke treguar se këto zona shërbyen si urë për ekspansionin e mëtutjeshëm. Përparimi osman lëvizi përgjatë luginave lumore dhe rrugëve të vjetra romake, si Via Egnatia, duke u shtrirë drejt Maqedonisë, Kosovës, e më tej drejt bregdetit të Adriatikut dhe Jonit, ku gjendeshin zotërimet e feudalëve arbërorë.

​Shënim metodologjik mbi emërtimet: Hartografia e Oksfordit e fillimshekullit XX përdor një qasje të bazuar në rajonet historiko-gjeografike klasike dhe mesjetare. Përdorimi i emërtimeve të tilla si “Albania”, “Kossova” dhe “Epirus” në këtë hartë dëshmon për njohjen akademike britanike të këtyre territoreve si njësi të dallueshme gjeografike dhe etno-kulturore, pavarësisht mungesës së kufijve shtetërorë modernë në kohën e mesjetës.

2. Kosova si teatër qendror i përplasjes (1386–1389).

​Rajoni i shënuar qartë në hartë si KOSSOVA zë një pozicion gjeo-strategjik qendror në veri të trojeve shqiptare. Hattin ka skicuar me kujdes pellgun e Kosovës, duke përfshirë toponimet kryesore si Pristina (Prishtina), Mitrovitza (Mitrovica), Ipek (Peja) dhe Prisrend (Prizreni). Mbi këtë hapësirë është vendosur shënimi kronologjik (1386–1389), që përkon me vitet e fushatave intensive ushtarake të Sulltan Muratit I.

​Viti 1389 shënon pikën e kthesës për mbarë Ballkanin me Betejën e Parë të Kosovës. Harta e pasqyron këtë rajon si fushëbetejën ku u thye qëndresa e koalicionit të madh ballkanik. Në këtë ballafaqim historik, pjesëmarrja e fisnikërisë shqiptare ishte masive; sundimtarë si Gjergji II Balsha i Shkodrës, Teodor Muzaka i Beratit, e madje edhe sundimtarët e zonës së Kosovës e Shkupit, bashkuan forcat në përpjekje për të ndalur vërshimin osman. Vrasja e Sulltan Muratit I në këtë betejë nga Milosh Kopiliqi (një figurë e lidhur gjerësisht me traditën epike të rajonit) tregon se Kosova nuk ishte thjesht një provincë e pushtuar, por qendra e një përplasjeje epokale ku u përcaktua fati i mbrojtjes së portave të Europës.

​3. Shqipëria (Albania) dhe brezi bregdetar i Adriatikut.

​Përgjatë vijës perëndimore të Ballkanit, harta identifikon territorin e ALBANIA (Shqipërisë). Qytetet e shënuara në këtë brez dëshmojnë për qendrat kryesore të jetës politike dhe ekonomike të principatave shqiptare:

​Scutari (Shkodra): Qendra e Balshajve, e pozicionuar pranë liqenit dhe e mbrojtur nga kalaja e Rozafës.

​Alessio (Lezha) dhe Croia (Kruja): Nyje strategjike që më vonë, në shekullin XV, do të bëheshin epiqendra e epopesë së Skënderbeut.

​Durazzo (Durrësi): Porti kryesor i Adriatikut, i shënuar si pikë kyçe e komunikimit me Perëndimin.

​Tirana: E shënuar si toponim lokal, duke treguar vjetërsinë e vendbanimit përpara se të merrte statusin e qytetit kryesor.

​Avlona (Vlora): Porti jugor, qendër e rëndësishme e principatës së familjeve Muzaka dhe Ruha.

​Pranë këtij brezi gjeografik, harta mban shënimin kronologjik (1398). Kjo datë është mjaft domethënëse: ajo lidhet me mbretërimin e Bajazitit I (“Rrufeja”), i cili pas konsolidimit të pushtetit në lindje, nisi fushata ndëshkimore drejt Adriatikut. Pas Betejës së Kosovës (1389) dhe asaj të Nikopolit (1396), princërit shqiptarë (si Topiajt, Balshajt dhe Muzakajt) u gjendën nën një presion të jashtëzakonshëm. Viti 1398 shënon periudhën kur osmanët arritën të nënshtronin përkohësisht shumë prej këtyre feudalëve, duke i detyruar të paguanin haraç dhe të njohin vasalitetin ndaj Portës së Lartë, përpara se situata të ndryshonte pas humbjes së Bajazitit ndaj Tamerlanit në Betejën e Ankarasë (1402).

​4. Epiri, Janina dhe hapësira jugore shqiptare.

​Në pjesën më jugore të trojeve shqiptare, harta dallon rajonin e EPIRUS (Epirit), me qendër kryesore JANINA (Janina) dhe qytetin bregdetar të Pargës. Muri gjeografik i Epirit historik mban datat (1398–1399). Kjo dëshmon se depërtimi i trupave të Bajazitit I u shtri thellë në jug, duke synuar të eliminonte kontrollin e despotëve lokalë dhe të zotëruesve shqiptarë që dominonin Epirin e asaj kohe (si p.sh. Gjin Buia Shpata dhe pasardhësit e tij).

​Pushtimi ose vendosja e vasalitetit në Janinë dhe Epir gjatë viteve 1398–1399 kishte një rëndësi të dyfishtë strategjike për Perandorinë Osmane. Së pari, ajo krijonte një vijë të pandërprerë kontrolli që lidhte Detin Egje me Detin Jon përmes Thesalisë (Thessaly 1397). Së dyti, ky përparim izolonte plotësisht principatat e Shqipërisë Qendrore dhe Veriore, duke i kapur ato në një pincer (pincë) gjeopolitike nga jug-lindja dhe duke përgatitur terrenin për inkursionet e mëvonshme të shekullit XV.

​5. Konkluzione mbi vlerën historiko – dokumentare të hartës.

​Harta e H. S. Hattin-it ofron një sintezë të shkëlqyer vizuale që ndihmon në çmitizimin e narrativave mbi një pushtim të rrufeshëm dhe të menjëhershëm të trojeve shqiptare. Përkundrazi, përmes kronologjisë së pasqyruar, bëhet e qartë se:

​Pushtimi ishte një proces i shtrirë në kohë, ku zonat lindore si Maqedonia (1380–1385) ranë shumë më herët se sa brezi bregdetar i Shqipërisë (1398) dhe Epiri (1398–1399).

​Topografia e thyer malore dhe qëndresa e organizuar e principatave shqiptare në Kosovë dhe përgjatë Adriatikut detyruan ushtritë osmane të ndërmerrnin fushata të përsëritura për pothuajse dy dekada, përpara se të vendosnin një kontroll të qëndrueshëm.

​Harta e parë me sytë e akademizmit britanik të vitit 1914, vërteton se hapësira etno – gjeografike shqiptare (nga Shkodra, Peja e Prizreni, e deri në Vlorë e Janinë) konceptohej si një tërësi organike, e cila ndau të njëjtin fat tragjik përballë ekspansionit osman.

​Kjo vepër hartografike mbetet një dëshmi monumentale e asaj kthese të madhe historike ku trojet shqiptare, nga vija e parë e mbrojtjes së qytetërimit europian, u kthyen gradualisht në provinca të një perandorie aziatike, duke shënuar fillimin e një epoke pesëshekullore që do të tjetërsonte rrjedhën e historisë së tyre kombëtare.