Uniteti politik – sfida dhe shpresa e shqiptarëve në Malin e Zi

Gjekë Gjonaj

Shqiptarët në Malin e Zi po hyjnë gradualisht në një fazë të re të organizimit dhe vetëdijesimit politik, ku gjithnjë e më shumë po shfaqet nevoja për unifikim rreth interesave kombëtare, qytetare dhe zhvillimore. Bashkimi i tri partive politike shqiptare në Malin e Zi – Alternativa Shqiptare, Lidhja Demokratike Shqiptare dhe Unioni Nacional Shqiptar, javën e kaluar në Tuz, në një subjekt të vetëm politik me emrin Forumi Shqiptar, paraqet një nga zhvillimet më domethënëse politike për shqiptarët në Malin e Zi në vitet e fundit. Ky proces nuk duhet parë vetëm si një marrëveshje e zakonshme politike apo si një kalkulim elektoral afatshkurtër, por si një përpjekje serioze për tejkalimin e fragmentarizimit politik shqiptar, për forcimin e zërit kombëtar dhe për ndërtimin e një përfaqësimi më të qëndrueshëm dhe më dinjitoz në institucionet shtetërore të Malit të Zi.

Në rrethanat aktuale politike dhe shoqërore, bashkimi politik i shqiptarëve nuk është luks, por nevojë strategjike. Për vite me radhë skena politike shqiptare në Mal të Zi është karakterizuar nga ndarje të shumta partiake, rivalitete personale, mospajtime idesh dhe interesa të ngushta grupore, të cilat shpesh kanë dobësuar fuqinë e përgjithshme politike të shqiptarëve. Edhe pse pluralizmi politik është vlerë demokratike, përçarja e tepruar në një komunitet numerikisht të vogël ka prodhuar pasoja të dukshme negative. Copëzimi i votës shqiptare ka ndikuar në dobësimin e fuqisë negociuese të shqiptarëve në raport me pushtetin qendror dhe partitë e mëdha politike malazeze. Në shumë raste energjia politike është konsumuar më tepër në rivalitetet e brendshme sesa në mbrojtjen e interesave kombëtare, ekonomike, kulturore dhe arsimore të shqiptarëve.

Pasojat e kësaj gjendjeje janë reflektuar në përfaqësimin më të dobët institucional, në zhvillimin e ngadalshëm ekonomik të trevave shqiptare, në emigrimin e vazhdueshëm të të rinjve, në mosshfrytëzimin e potencialeve turistike dhe bujqësore, si dhe në zhgënjimin e një pjese të elektoratit shqiptar ndaj politikës. Pikërisht për këtë arsye unifikimii politik shihet si një reflektim i pjekurisë së re politike dhe si një përpjekje për të rikthyer besimin e qytetarëve te politika shqiptare.

Çdo bashkim politik kërkon maturi, përgjegjësi dhe vizion afatgjatë. Historia politike e popujve të vegjël ka dëshmuar se sukseset më të mëdha arrihen atëherë kur interesat kombëtare vendosen mbi interesat individuale apo partiake. Për shqiptarët në Malin e Zi kjo nënkupton tejkalimin e egoizmave politike, kultivimin e kulturës së dialogut, ndërtimin e besimit të ndërsjellë dhe fokusimin te interesat strategjike kombëtare. Krijimi i subjektit të përbashkët politik, Forumi Shqiptar, mund të shërbejë si platformë bashkuese e të gjitha energjive politike, intelektuale dhe qytetare shqiptare në Mal të Zi dhe njëkohësisht si mundësi për të ndërtuar një përfaqësim më serioz dhe më të organizuar.

Ky subjekt i unifikuar do të ketë potencial më të madh për të fituar më shumë mandate, për të negociuar më fuqishëm me pushtetin, për të mbrojtur më mirë të drejtat kolektive të shqiptarëve dhe për të ndikuar më shumë në politikat shtetërore. Në të njëjtën kohë, ky unitet politik do të mund të shërbejë si mekanizëm më efikas për avancimin e çështjeve që lidhen me ruajtjen e identitetit kombëtar, përdorimin dhe mbrojtjen e gjuhës shqipe, zhvillimin e arsimit dhe kulturës shqiptare, si dhe zhvillimin ekonomik të Malësisë, Ulqinit, Anës së Malit, Krajës, Plavës dhe Gucisë. Po ashtu, ai do të mund të ndikojë më fuqishëm në kërkesat për përfaqësim proporcional në administratë, polici, gjyqësor dhe institucione të tjera shtetërore.

Elektorati shqiptar prej kohësh ka shprehur nevojën për më shumë unitet politik. Qytetarët shqiptarë janë lodhur nga konfliktet e panevojshme, retorikat përçarëse dhe rivalitetet që kanë dobësuar pozitën kolektive të shqiptarëve në jetën politike të vendit. Për këtë arsye, ky hap i bashkimit perceptohet si shenjë përgjegjësie politike, reflektim i pjekurisë kombëtare dhe përpjekje për rikthimin e besimit te përfaqësimi politik shqiptar. Një subjekt i përbashkët do të mobilizojë më mirë elektoratin shqiptar, një pjesë e të cilëve në jo pak raste janë distancuar nga politika pikërisht për shkak të përçarjeve të vazhdueshme.

Natyrisht, procesi i bashkimit në periudhën e kaluar të pluralizmit politik nuk ka qenë i lehtë sepse kërkon kompromis, durim dhe gatishmëri për të ndërtuar një kulturë të re politike. Përveç kësaj është dashur të tejkalohen sfida të ndryshme në harmonizimin e strukturave partiake, në ndarjen e përgjegjësive politike, në ruajtjen e balancave të brendshme dhe në tejkalimin e mosbesimeve të vjetra. Aftësia për t’i menaxhuar këto sfida dëshmon seriozitetin dhe pjekurinë e këtij projekti politik. Bashkimet e qëndrueshme ndërtohen mbi interesa afatgjata dhe vizion të përbashkët, jo mbi emocione momentale apo kalkulime të ngushta politike.

Shqiptarët në Mal të Zi historikisht kanë dëshmuar kulturë politike perëndimore, orientim euroatlantik dhe rol konstruktiv në proceset demokratike të shtetit malazez. Ata kanë qenë faktor stabiliteti, bashkëjetese dhe integrimi. Një subjekt i bashkuar shqiptar do ta forcojë edhe më shumë këtë rol, duke kontribuar në forcimin e demokracisë shumetnike, në proceset integruese evropiane të Malit të Zi dhe në ruajtjen e harmonisë ndëretnike. Një përfaqësim më i fuqishëm shqiptar nuk duhet parë si kërcënim për askënd, por si garanci për një Mal të Zi më demokratik, më të barabartë dhe më funksional. Vetëm përmes bashkimit, maturisë politike dhe bashkëpunimit mund të arrihet një përfaqësim më i fortë, më dinjitoz dhe më efektiv për shqiptarët dhe për gjeneratat që do të vijnë.

Frank Shkreli/

Zgjedhjet e 7 qershorit në Kosovë, rinia e Kosovës përballë një momenti vendimtar.

Nga protestat e ditëve të fundit të rinisë shqiptare në Tiranë dhe në Shkup, kohët e fundit, po vihet re një zgjim i ri qytetar, anë e mbanë trojeve shqiptare, sidomos në radhët e rinisë shqiptare. Edhe rinia e Kosovës gjëndet këto ditë përballë një momenti vendimtar — Zgjedhjet e 7 qershorit zhvillohen në një kohë kur rinia shqiptare në rajon po dëshmon një aktivizim të ri qytetar. Protestat e fundit të të rinjve në Tiranë dhe Shkup kanë treguar se brezi i ri nuk është më i gatshëm të qëndrojë indiferent përballë çështjeve që prekin të ardhmen e tij. Në Tiranë, të rinjtë janë bërë pjesë e lëvizjeve qytetare dhe protestave për kauza publike e politike — Frank Shkreli: Kur zgjohet rinia, dridhen elitat. A po vjen më në fund ndryshimi në trojet shqiptare?! | Gazeta Telegraf, ndërsa në Shkup mijëra studentë shqiptarë dolën, më heret, në mbrojtje të së drejtës për përdorimin e gjuhës shqipe në provimet shtetërore, duke e kthyer çështjen në një debat të gjerë shoqëror dhe kombëtar. Frank Shkreli: Një gjuhë, një identitet, studentët dalin në mbrojtje të shqipes | Gazeta Telegraf.

Këto zhvillime përçojnë një mesazh të qartë se rinia shqiptare nuk kërkon më vetëm të dëgjohet, por edhe të ndikojë. Ajo po refuzon rolin e spektatorit dhe po kërkon të jetë pjesë e vendim-marrjes, për çeshtjet që prekin të ardhmen e tyre. Pikërisht, për këtë arsye, zgjedhjet e 7 qershorit në Kosovë përbëjnë një provë të rëndësishme për vetëdijen politike të brezit të ri në atë vend. Prandaj, nëse protestat e rinisë në Tiranë dhe në Shkup janë shënja serioze e një zgjimi të ri qytetar e rinor ndër shqiptarët, atëherë 7 qershori mund të jetë dita kur ky zë do të dëgjohet fuqishëm edhe në kutitë e votimit të Kosovës këtë të dielë. Jo vetëm për të zgjedhur qeverinë e ardhshme, por edhe për të përcaktuar përparsitë e dekadës së ardhshme dhe përtej, për shqiptarët në Ballkanin Perëndimor. Sepse, në fund të fundit, e ardhmja e Kosovës dhe e gjithë trojeve shqiptare do varet gjithnjë e më shumë nga brezi që sot kërkon, jo thjesht, të përfaqësohet, por të marrë pjesë drejtpërdrejt edhe në formësimin e saj. Protestat dhe reagimet publike janë mjetet të fuqishme demokratike, por ndryshimi rrënjësor dhe afatgjat, që sot kërkojnë shqiptarët, nevojit pjesëmarrje të drejtpërdrejt në proceset politike dhe institucionale. Në ketë mes, vota – VOTA, vërtetë e LIRË — mbetet instrumenti më i fortë për ta shndërruar pakënaqësinë në ndryshim konkret, por pa përjashtuar as protestat, që janë pjesë e demokracisë së mirëfillt dhe e drejtë e qytetarëve.

Përballë sfidave si papunësia, emigrimi, cilësia e arsimit dhe mungesa e mundësive, të rinjtë kanë arsye të mjaftueshme për të kërkuar politika konkrete dhe jo vetëm premtime elektorale. Vota e tyre duhet të jetë një votë e informuar, e bazuar në programe dhe vizione për të ardhmen, e jo në retorikë politike e 22- partive politike që po marrin pjesë në zgjedhjet e 7 qershorit. Thuhet shpesh se Kosova ka popullsinë më të re në Evropë. Banorët e Kosovës nën moshën 25-vjeçare përbëjnë ende mbi 55-përqind të popullsisë totale, megjithë emigracionin masiv, mbetet një faktor elektoral ky me shumë rëndësi që mund të vendosë rezultatin përfundimtar në zgjedhje.

Historia politike e shqiptarëve ka treguar se momentet e kthesës dhe ndryshimit të madh kanë ardhur shpesh nga energjia dhe vizioni i brezave të rinj. Pikërisht, për këtë arsye, zgjedhjet e 7 qershorit në Kosovë nuk duhet të shihen vetëm si një garë mes partive politike. Ato janë edhe një provë për aftësinë e sistemit politik që të kuptojë dhe të përfaqësojë kërkesat e një brezi të ri të shqiptarëve që duan një distancim nga politikat e vjetra përçarse dhe nga influencat e ideologjive të huaja — përfshir ato të mbeturinave ish-komuniste në të dy anët e kufirit – fatkeqsisht, ende të gjalla në politikën e hapësirës shqiptare, 35-vjet pas shembjes së Murit të Berlinit.

Ashtu siç ka ndodhur edhe në Shqipëri, nëse partitë politike në Kosovë vazhdojnë të mbështeten te narrativat tradicionale dhe te figurat e konsumuara politike, atëherë edhe ato rrezikojnë të humbasin lidhjet me segmentin më dinamik të shoqërisë shqiptare kudo, përfshir Kosovën.

Mund të themi se lajmi i ditës është se po shohim një gjeneratë shqiptare që nuk mjaftohet me slogane politike por kërkon rezultate konkrete për ndryshim dhe për një jetë më të mirë për të gjithë. Kemi të bëjmë me një brez rinie që komunikon ndryshe, organizohet ndryshe dhe ushtron presion politik e publik, përmes instrumenteve modernë të komunikimit dhe mobilizimit qytetar.

Shqiptarët sot nuk janë më të izoluar si në komunizëm brenda kufijve artificial shtetëror. Trojet shqiqtare janë sot më të lidhura se kurrë më parë, ndërmjet vetes dhe me botën dhe shumë mirë e informuar. Çdo protestë në Tiranë, ndiqet në Prishtinë, ashtu si edhe çdo debat në Prishtinë ndiqet në Shkup e më gjërë.

Energjia që po shihet sot në rrugët e Tiranës dhe Shkupit më heret, duhet të shndërrohet në një pjesëmarrje demokratike edhe në votimet në Kosovë, pasnesër.

Protesta, si gjithmonë kudo në botë, është një formë e rëndësishme e angazhimit qytetar, por vota kur është e lirë, mbetet instrumenti më i fuqishëm për të sjellë ndryshim. Nëse rinia shqiptare arrin ta bashkojë zërin e protestës me forcën e votës, ajo mund të bëhet faktori më i rëndësishëm në përcaktimin e drejtimit që do të marrë vendi dhe dhe Kombi shqiptar më vitet dhe dekadat e ardhme.

Më 7 qershor, të rinjtë e Kosovës kanë mundësinë të dëshmojnë se janë jo vetëm e ardhmja e vendit, por edhe forca që mund të ndikojë vendimet e së tashmes. Në fund të fundit, një demokraci është aq e fortë sa edhe pjesëmarrja e brezit të ri që do ta trashëgojë atë demokraci. Prandaj, ashtu si edhe rinia që po proteston në Tiranë dhe në Shkup, edhe rinia e Kosovës gjëndet sot përballë një momenti vendimtar, në prak të zgjedhjeve të 7 qershorit. Sepse e ardhmja e Kosovës, si shtet i lirë, i pavarur dhe demokratik por edhe e Shqipërisë dhe gjithë hapësirës shqiptare në Ballkanin Perendimor, do varet gjithnjë e më shumë nga brezi që sot kërkon jo vetëm të përfaqsohet, por edhe të marrë pjesë dejtpërdrejt në formësimin e asaj së ardhme që ky brez kërkon sot për veten, për familjet e tyre dhe për mbarë Kombin.

Isuf B.Bajrami/

Ka fjalë që nuk vdesin. Ka mendime që i mbijetojnë kohës, pushteteve, sistemeve dhe brezave. Ato mbeten si kambana që bien sa herë një komb gjendet përballë vetvetes. Një nga këto është thënia e Naim Frashërit: “Djalin që tradhton atdheun, nuk e do as nëna e vet.”

Në pamje të parë duket një fjali e thjeshtë. Por në të vërtetë ajo përmban një filozofi të tërë kombëtare dhe etike. Atdheu, për Naimin, nuk ishte vetëm toka në kuptimin fizik apo gjeografik. Nuk ishte vetëm flamuri si simbol shtetëror. Nuk ishte vetëm gjuha si mjet komunikimi. Atdheu ishte një strukturë e plotë ku ndërthuren ndërgjegjja kolektive e një populli, kujtesa historike, sakrificat e brezave të mëparshëm dhe përgjegjësia morale ndaj brezave që ende nuk kanë lindur.

Në këtë kuptim, atdheu është një kontratë historike e pashkruar ndërmjet së kaluarës, së tashmes dhe së ardhmes. Ai nuk është pronë individuale, por një e mirë publike e trashëguar, e cila kërkon ruajtje, zhvillim dhe përgjegjësi të vazhdueshme.

Sot, më shumë se një shekull pas Naimit, Shqipëria është një shtet i njohur ndërkombëtarisht, me kufij të përcaktuar dhe me institucione formale të konsoliduara në kuptimin juridik. Askush nuk na ndalon të flasim shqip. Askush nuk na mohon identitetin kombëtar. Askush nuk na ndalon të quhemi shqiptarë në kuptimin politik dhe juridik të fjalës.

Por në nivel sociologjik dhe institucional lind një pyetje shumë më e thellë dhe më komplekse:

A jemi vërtet të lirë kur besimi tek institucionet është i brishtë?

A jemi vërtet të fortë kur kapitali njerëzor largohet në mënyrë të vazhdueshme?

A jemi vërtet të zhvilluar kur pasuritë publike shpesh perceptohen si burim konflikti dhe jo si instrument mirëqenieje kolektive?

Këto pyetje nuk kërkojnë përgjigje thjesht politike apo elektorale. Ato kërkojnë një analizë më të thellë etike, institucionale dhe strukturore.

Sepse në thelb, kriza më e madhe e Shqipërisë bashkëkohore nuk është vetëm ekonomike apo infrastrukturore. Ajo është një krizë e besimit shoqëror dhe e përgjegjësisë publike, e cila reflektohet në marrëdhënien midis qytetarit dhe shtetit.

Shqipëria që po zbrazet

Një komb nuk humbet vetëm kur pushtohet nga jashtë. Në teorinë moderne të shtetit, një komb mund të humbasë edhe përmes proceseve të brendshme të dobësimit demografik, ekonomik dhe institucional.

Sot, në shumë zona të Shqipërisë, fenomeni i shpopullimit është bërë strukturor. Ai nuk është më një proces i izoluar, por një trend afatgjatë që ndikon drejtpërdrejt në organizimin social të vendit. Shkolla mbyllen jo për arsye politike, por për mungesë nxënësish. Komunitete të tëra rurale humbasin funksionalitetin e tyre ekonomik dhe social.

Hapësira të tëra territoriale kalojnë nga dinamika aktive në gjendje pasiviteti demografik.

Në këtë kontekst, emigracioni nuk mund të interpretohet vetëm si zgjedhje individuale ekonomike. Ai përfaqëson edhe një indikator të perceptimit kolektiv mbi cilësinë e institucioneve dhe mundësive të brendshme të zhvillimit. Në sociologjinë politike, kjo shpesh interpretohet si “largim strukturor”, ku qytetarët nuk reagojnë vetëm ndaj varfërisë, por ndaj mungesës së besimit në stabilitetin dhe drejtësinë e sistemit.

Të rinjtë largohen jo sepse e mohojnë vendin e tyre, por sepse kërkojnë një horizont më të parashikueshëm të jetës. Kjo krijon një paradoks të thellë identitar: lidhje emocionale e fortë me atdheun, por distancim praktik nga realiteti i tij.

Thethi – simbol i konfliktit midis zhvillimit dhe trashëgimisë

Kur përmendet Thethi, nuk kemi të bëjmë vetëm me një njësi gjeografike apo turistike. Në një analizë më të gjerë, Thethi përfaqëson një rast studimor të marrëdhënies midis zhvillimit ekonomik dhe ruajtjes së kapitalit kulturor e natyror.

Ky territor është produkt i një historie të gjatë mbijetese dhe adaptimi. Banorët e zonës kanë ruajtur jo vetëm mjedisin natyror, por edhe një mënyrë jetese tradicionale, e cila përbën pjesë të trashëgimisë kulturore shqiptare.

Në këtë kuptim, çdo ndërhyrje zhvillimore në zona të tilla nuk është thjesht çështje urbanistike apo ekonomike, por një çështje e menaxhimit të trashëgimisë kolektive.

Debati që lind nuk është midis zhvillimit dhe moszhvillimit, por midis dy modeleve të zhvillimit:

një model që e sheh territorin si burim ekonomik afatshkurtër dhe një model që e sheh atë si kapital afatgjatë kulturor, ekologjik dhe social.

Një shtet institucionalisht i konsoliduar nuk imponohet mbi komunitetin, por ndërton mekanizma pjesëmarrës që e integrojnë atë në vendimmarrje.

Vlora dhe bregdeti shqiptar si hapësirë strategjike

Në jug të vendit, bregdeti shqiptar përfaqëson një nga asetet më të rëndësishme ekonomike dhe gjeostrategjike të shtetit.

Nga perspektiva e ekonomisë politike, ky territor është një burim i rëndësishëm i zhvillimit përmes turizmit, investimeve dhe shërbimeve. Megjithatë, literatura mbi zhvillimin e qëndrueshëm thekson se çdo rritje ekonomike që nuk shoqërohet me planifikim të kujdesshëm hapësinor dhe ekologjik mund të prodhojë pasoja afatgjata negative.

Në këtë kuadër, problemi nuk është vetë investimi, por cilësia e qeverisjes së tij:

transparenca, përfshirja e komuniteteve lokale dhe balanca midis interesit publik dhe privat.

Çështja e detit dhe dimensioni i sovranitetit

Në teorinë e marrëdhënieve ndërkombëtare, sovraniteti nuk nënkupton vetëm ekzistencën formale të shtetit, por aftësinë e tij për të kontrolluar dhe mbrojtur interesat strategjike në hapësirat e tij juridiksionale.

Hapësirat detare përbëjnë një dimension të rëndësishëm të sovranitetit modern, pasi lidhen me burime ekonomike, siguri kombëtare dhe pozicionim gjeopolitik.

Për këtë arsye, çdo debat mbi kufijtë detarë nuk është thjesht teknik, por edhe politik dhe simbolik, pasi prek ndjeshmërinë historike të shtetit shqiptar mbi integritetin territorial.

Kriza e drejtësisë dhe besimit institucional

Një nga treguesit më të rëndësishëm të konsolidimit demokratik është niveli i besimit institucional. Kur qytetarët perceptojnë se drejtësia nuk është e barabartë për të gjithë, krijohet një deficit legjitimiteti që nuk mund të kompensohet vetëm me zhvillim ekonomik.

Barazia para ligjit, transparenca dhe llogaridhënia janë shtylla të domosdoshme të shtetit modern. Pa to, çdo reformë strukturore mbetet e paplotë në perceptimin publik.

Arsimi dhe dimensioni i kapitalit njerëzor

Në mendimin e Rilindjes Kombëtare, arsimi ishte instrumenti kryesor i emancipimit shoqëror dhe politik. Në kontekstin bashkëkohor, ai mbetet faktori kryesor i zhvillimit ekonomik dhe institucional.

Megjithatë, sfida aktuale nuk është vetëm aksesimi i arsimit, por cilësia e tij dhe lidhja me nevojat e shoqërisë dhe tregut të punës. Në këtë kuptim, arsimi nuk duhet të prodhojë vetëm diploma, por qytetarë të aftë për të marrë pjesë aktive në jetën institucionale dhe ekonomike.

Patriotizmi si përgjegjësi institucionale dhe qytetare

Patriotizmi, në një interpretim bashkëkohor, nuk është një ndjenjë retorike apo simbolike, por një formë përgjegjësie ndaj së mirës publike.

Ai shprehet në respektimin e ligjit, mbrojtjen e pasurisë publike, pjesëmarrjen qytetare dhe kërkesën për llogaridhënie institucionale.

Në këtë kuptim, patriotizmi nuk është monopol i diskursit politik, por një praktikë e përditshme shoqërore.

Amaneti për brezat që vijnë

Në një perspektivë afatgjatë historike, çdo shoqëri gjykohet jo nga deklaratat e saj, por nga rezultatet strukturore që i lë brezave të ardhshëm.

Pyetjet thelbësore që përcaktojnë këtë gjykim janë:

cilësia e mjedisit natyror,

qëndrueshmëria e institucioneve,

niveli i besimit social,

dhe perspektiva e kapitalit njerëzor.

Në këtë kuptim, amaneti i Naim Frashërit nuk është vetëm një thirrje morale, por një parim i vazhdueshëm i përgjegjësisë historike.

Në fund, dilema themelore mbetet e pandryshuar:

Nëse brezat e ardhshëm do të shohin Shqipërinë si një projekt të mbrojtur dhe të ndërtuar me përgjegjësi, apo si një hapësirë të konsumuar nga mungesa e vizionit afatgjatë.

Vendi i Lekës,03.06.2026

Xhon F. Kenedi, thoshte se: “Ata që krijojnë pushtetin japin një kontribut të domosdoshëm për madhështinë e Kombit. Por ata që e vënë pushtetin në pikëpyetje japin një kontribut po aq të domosdoshëm, sidomos kur kjo sfidë është e çinteresuar. Sepse pikërisht ata përcaktojnë nëse ne e përdorim pushtetin, apo pushteti na përdor ne.” Shoqëritë demokratike kanë nevojë për institucione pushteti, të cilat funksionojnë të ndara nga shteti.

Klasa jonë politike e ka humbur busullën morale dhe besimin e shqiptarëve. Megjithatë, sistemet politike nuk ndryshojnë me konsensus moral. Ndryshojnë me ligj. Nuk mjafton të pasurit drejtë. Duhet bërë diçka konkrete. Prandaj, sot do të flasim për një ide, një propozim të qartë, një argument modern kushtetues. Sot, kryetarët e partive në Shqipëri kontrollojnë listat, parlamentin, karrierat politike. Ata praktikisht kanë prodhuar një oligarki partiake. Prandaj, kufizimi i mandateve është një masë propocionale për të garantuar më tepër pluralizëm, demokraci të brendshme, rotacion elitash dhe mbrojtje të rendit demokratik.

Diagnoza që e Dimë të Gjithë

Në demokraci, partitë politike organizojnë konkurrencën për pushtet. Ato përfaqësojnë interesa të ndryshme shoqërore dhe duhet që ta përkthejnë vullnetin e qytetarëve në politika qeverisëse të qëndrueshme. Ato janë “ura lidhëse” midis shoqërisë dhe shtetit. Ky mision realizohet duke përzgjedhur kandidatë me integritet, duke ndërtuar programe të qarta dhe duke moderuar presionet e opinionit publik përmes institucioneve.

Partitë politike në shoqërinë moderne janë mekanizma ku individët përbashkojnë vlerat e tyre morale dhe politike. Nuk ka demokraci pa partitë politike. Shqipëria ka dy parti të mëdha. Njëra ka pasur të njëjtin kryetar për mbi tre dekada. Tjetra ka ndërtuar gjithçka rreth figurës së kreut aktual. Partia si institucion ka vdekur. Ka mbijetuar partia si pronë personale. Pasojat i shohim çdo ditë. Nuk ka pasardhës, sepse pasardhësi është kërcënim. Nuk ka debat të brendshëm, sepse debati lexohet si rebelim. Nuk ka demokraci të brendshme, sepse demokracia e brendshme prodhon alternativa. Dhe alternativa është e rrezikshme për kryetarin. Nëse kryetari dobësohet, dobësohet e gjithë partia. Shteti drejtohet nga partia. Partia drejtohet nga individi. Individi nuk ka datë skadence. Nuk kemi demokraci. Është trashëgimi me zgjedhje. Është arrogancë e shtresëzuar. Është një pushtet që dhunon çdo ditë qytetarët e tij dhe i detyron që të votojnë me këmbë. Politika shqiptare ka degraduar në një lojë të fortësh e grupesh interesi “pa din e pa iman”.

Propozimi

Një zgjidhje mund të jetë ndryshimi i ligjit për Partitë Politike me këtë dispozitë të qartë: “Asnjë person nuk mund të ushtrojë funksionin e kryetarit të një partie politike të regjistruar për më shumë se dy mandate, qofshin të njëpasnjëshme ose jo.” Mandate me kohëzgjatje maksimale pesëvjeçare secili. Dhjetë vjet gjithsej. Pastaj, vjen largimi i detyrueshëm. Garë periodike pavarësisht rezultatit në zgjedhje. Duhet edhe një dispozitë kalimtare për të larguar kryetarët që kanë mbi dhjetë vite kryetar partie.

Komisioni Qendror i Zgjedhjeve verifikon pajtueshmërinë si kusht për regjistrim të listave zgjedhore. Partisë që shkel këtë rregull nuk i lejohet regjistrimi i kandidatëve deri sa të zgjedh kreun sipas ligjit. Një mekanizm i thjeshtë. Efekti mund të jetë revolucionar.

Tre Arsye Pse Ky Ligj është i Drejtë

E para, partitë politike nuk janë prona private. Ato financohen me para publike. Ato gëzojnë privilegje ligjore ekskluzive. Vetëm partitë mund të garojnë për pushtet. Prandaj duhet t’u nënshtrohen rregullave publike. Nuk mund të marrësh para të shqiptarëve dhe të thuash se organizimi yt i brendshëm është çështje private.

E dyta, rotacioni prodhon kapacitet. Sisteme politike me rotacion të detyrueshëm të lidershipit kanë, nivel më të lartë të profesionalizimit të brendshëm. Kur dihet se kreu do të largohet, investohet tek njerëzit, jo tek personi. Partia mëson të ecë vetë. Shqipëria nuk ka krizë talentesh. Kemi krizë hapësire. Kufizimi i mandatit të kreut krijon hapësira.

E treta, demokracia fillon brenda partisë. Nuk mund të ndërtosh kulturë demokratike në shoqëri, kur vetë institucionet demokratike janë autokraci të brendshme. Deputeti që zgjedhet me listë të mbyllur ose të hapur, miratohet nga kreu i partisë dhe varet nga favoret e tij. Ai nuk lejohet që të jetë ligjvënës i pavarur. Ai është një vegël. Kufizimi i mandateve shkëput varshmërinë. Kryetari e di se do të largohet. Deputeti e di se mund të mbijetojë pa kreun aktual. Kjo ndryshon llogaritjet e brendshme.

Kundërargumentet dhe Pse Bien

“Por njerëzit kanë të drejtë të zgjedhin kë të duan.”

Gabimi është konceptual. Njerëzit kanë të drejtë të votojnë partinë. Kryetarin e zgjedh partia, jo populli. Prandaj kufizimet e brendshme janë plotësisht të ligjshme dhe të arsyeshme. Askush nuk po kufizon votën e qytetarit. Duhet të kufizohet monopoli i brendshëm mbi një institucion publik.

“Po cilësia? Çfarë nëse nuk ka një kryetar tjetër kaq të mirë?”

Ky është pikërisht argumenti që çdo autokrat ka përdorur gjithmonë. “Vetëm unë e di si bëhet.” “Pas meje qahmeti.” Nëse kryetari i partisë, pas dhjetë vjetësh, nuk ka formuar asnjë lider të aftë pas vetes, ky është dështimi i tij, jo arsyeja për të qëndruar.

“Kushtetuta nuk e lejon.”

Lejon. Propozimi për ndryshimin e ligjt për Partitë Politike është në përputhje me frymën dhe germën e nenit 9 të Kushtetutës. Në të drejtën kushtetuese të krahasuar, jurisprudencën e Gjykatës Kushtetuese të Gjermanisë, Gjykatës Europiane të të Drejtave të Njeriut dhe Komisionit të Venecias etj., është pranuar se shteti mund të vendosë rregulla demokratike për partitë politike si entitete publike. Nuk jemi të parët. Partitë nuk janë thjesht shoqata private, por institucione me funksion publik kushtetues. Demokracia mbrohet edhe përmes kufizimeve proporcionale.

Çfarë do të Ndodhte

Viti i parë, asnjë ndryshim i dukshëm. Por, pas mandatit të parë pas hyrjes në fuqi të ligjit, partitë do të detyrohen të investojnë në radhët e tyre. Do të shfaqen emra të rinj. Disa nga ata do të jenë mediokër. Disa do të jenë brilant. Nuk ke si ta dish kurrë, nëse nuk i lë të shfaqen. Pas dy cikleve, Shqipëria mund të ketë një klasë politike me gjak të ri. Me liderë që e kanë të qartë që kanë një afat kohor dhe do të punojnë ndryshe. Ndryshe nga sot, kur çdo kryetar partie sillet si i përjetshëm dhe i pazëvendësueshëm. Efekti më i rëndësishëm nuk do të jetë ai që shihet. Do të jetë ndryshimi i kalkulimit të brendshëm. Kur e di se do të largohesh, fillon të mendosh për trashëgiminë, jo për mbijetesën.

Sfida për Partitë

Ky shkrim është një propozim publik. Nuk është as peticion, as rezolutë, as deklaratë politike. Është një tekst ligjor i hapur për debat. Çdo parti politike në Shqipëri është e mirëpritur që të mbajë një qëndrim zyrtar ndaj tij. A jeni pro kufizimit të mandateve të kryetarëve të partive me ligj? Po apo jo. Pa ambiguitet. Heshtja është gjithashtu një qëndrim.

Epilog

Ai që e themeloi ishte i vetmi që nuk tentoi që ta sundojë shtetin shqiptar. Largimi i tij nga pushteti, në janar të 1914-ës, ishte një akt udhëheqësie, jo disfatizmi. Por, ai u largua sepse e zgjodhi vetë. Ne nuk mund ta lëmë rotacionin e pushtetit si çështje të virtytit personal. Ky virtyt duhet ligjëruar. Dhjetë vjet. Dy mandate. Pastaj hap rrugën. Ky është standardi demokratik. Partitë politike nuk janë prona private. Ato janë institucione kushtetuese me funksion publik. Shqipëria duhet që të ndërtojë institucione që nuk varen nga mirësia e liderit, por nga forca e rregullit. Në fund të fundit, ligji nuk është gjë tjetër veçse “një kufizim i mençur, i cili na jep mundësinë që të jemi të lirë”.

Dr. Evarist Beqiri

Time: 10:00 AM Parade | 1:00 PM Festival

Parade Start: 81st Street & Central Park West

Parade End: 68th Street

Festival Location: 72nd Street between Central Park West & 9th Avenue