Akademik Idriz Ajeti, një nga figurat më të ndritura të albanologjisë, lindi më 26 qershor 1917 në fshatin Tupallë të Jabllanicës së Epërme. Pas shkollimit fillor në Banjën e Sijarinës dhe të mesëm në Shkup, ai vijoi studimet universitare në Zagreb e më pas në Beograd, ku mbrojti doktoratën me temën “Zhvillimi historik i së folmes gege të shqiptarëve të Zarës së Dalmacisë” (1958).

Karriera e tij akademike dhe institucionale është e lidhur ngushtë me Universitetin e Prishtinës, ku, nga viti 1960 e deri në fund të jetës, dha mësim dhe formoi breza të tërë studiuesish. Ai ishte profesor ordinar i gjuhës dhe letërsisë shqipe, dekan i Fakultetit Filozofik, rektor i Universitetit të Prishtinës, si dhe drejtor i Institutit Albanologjik të Prishtinës.

Me nismën e tij, pas hapjes së Fakultetit Filozofik në Prishtinë (1960), u themelua revista shkencore “Gjurmime albanologjike” (1962), ndërsa në vitin 1974 u organizua Seminari i Kulturës Shqiptare për albanologë të huaj. Ai mori pjesë në Kongresin e Drejtshkrimit të vitit 1972 në Tiranë, ku u përcaktuan rregullat drejtshkrimore të gjuhës standarde shqipe, dhe ishte një nga nënshkruesit e vendimeve të tij.

Veprimtaria e tij shkencore është e gjerë dhe e gjithanshme. Ndër veprat e tij kryesore janë: Pamje historike e ligjërimit shqip të Gjakovës në fillim të shekullit XIX (1960), Istorijski razvitak gegijskog govora Arbanasa kod Zadra (1961), Hyrje në historinë e gjuhës shqipe (1963), Ortografia e gjuhës shqipe (bashkautor, 1964), Historia e gjuhës shqipe (Morfologjia historike) (1969), Probleme të historisë së gjuhës shqipe (1971, përgatitur dhe redaktuar prej tij), Studije iz istorije albanskog jezika (1982), Studime gjuhësore në fushë të shqipes I (1982), II (1985), III dhe IV (1989), si dhe Shqiptarët dhe gjuha e tyre (1994). Në Prishtinë, Tiranë dhe qendra të tjera janë botuar vëllime me studime të zgjedhura të tij. Ai hartoi gjithashtu tekste shkollore për nxënësit e shkollave të mesme dhe për studentët e Degës së Gjuhës dhe Letërsisë Shqipe.

Idriz Ajeti për dy mandate ka qenë kryetar i Akademisë së Shkencave dhe të Arteve të Kosovës, ndërsa ishte edhe anëtar nderi i Akademisë së Shkencave të Shqipërisë.

www.akad.gov.al

Nikollë Loka/

Rëndësia e gjuhës për identitetin

Gjuha luan një rol të rëndësishëm në mendjet e ideologëve nacionalistë, sepse për ta ajo krijon themelet e asaj që mund të konceptohet si një komb modern. Shqipëria trajtohet si shembull i një të kaluare gjuhësore protokombëtare, që u farkëtua nga nacionalistët(Facer, 2017: f. 26). Ajo që ndodhi ishte se, në rastin shqiptar, gjuha u etnicizua në vend të fesë, aq sa arriti të ushqejë një ideologji të vërtetë kombëtare(Doja, 1999: 155–179). Si një gjuhë indoevropiane, shqipja përbën një degë më vete; në praktikë kjo e bëri të lehtë dallimin me grekët, turqit dhe sllavët(Vezenkov, 2016: 490).

Pavarësisht pështypjes së zakonshme, nacionalizmi shqiptar në thelb nuk u shfaq shumë më vonë se nacionalizmat e popujve të tjerë: “zgjuesit” e parë të kombit shqiptar u shfaqën në kohën kur Vuk Karadžić mblidhte folklorin serb, kur Njegoš shkruante epikat e tij kombëtare, në kohën kur Lëvizja ilire në Kroaci po përpiqej të vendoste themelet e kombit jugosllav, kur romantikët gjermanë luftonin për të bashkuar tokat gjermane dhe kur fisnikëria liberale hungareze po e parashtronte gjuhën hungareze si zyrtare dhe po themelonte institucione kombëtare hungareze. Megjithatë, ajo që e dallon nacionalizmin shqiptar nga të tjerët është se ai u bë një fenomen masiv mjaft vonë. Për shkak të pushtimit osman, por edhe për shkak të prapambetjes sociale, ekonomike dhe kulturore, është e kuptueshme pse format më të vjetra, premoderne të identitetit mbijetuan më gjatë si dominuese te shqiptarët sesa te popujt e tjerë(Janjetović, 2024: 357–379).

Argumenti i shtetit osman për të ndaluar organizimin e çdo mësimi në gjuhën shqipe, kërkesë që u shpreh më fort në gjysmën e dytë të shekullit XIX, ishte se shqiptarët u përkisnin komuniteteve fetare myslimane, ortodokse dhe katolike. Pasoja e gjithë kësaj ishte se shqiptarët u caktuan respektivisht në komunitetet turke, greke dhe latine dhe u lanë në plan të dytë për identitetin e tyre kombëtar, në përgjithësi i injoruar edhe prej kancelarive evropiane(Doja, 2009: 155–156). Në interes të Perandorisë, Sulltani e kishte bërë të detyrueshëm arsimimin në gjuhën turke ose arabe te myslimanët, pavarësisht prej prejardhjes së tyre kombëtare. Shpresohej se një frymë e njëtrajtshme feje dhe gjuhe shtetërore do të mund të krijonte një barrierë ndërmjet elementëve të krishterë dhe myslimanë(Jevalich, 2004: 209–210; Skëndi, 2000: 129).

Në kuadër të sistemit osman të miletit, të gjithë të krishterët ortodoksë përfshiheshin nën etiketën “rum” (grekë), çka ndikoi në turbullimin e identitetit të vërtetë etnik të shqiptarëve ortodoksë. Kjo do të thoshte se një shqiptar ortodoks konsiderohej pjesë e “miletit grek” (Falcetta, 2014: 51–52). Megjithatë, sistemi osman i miletit kishte ndikuar ndjeshëm në formimin e një identiteti të dyfishtë për shumë shqiptarë ortodoksë, duke kontribuar në lindjen e të ashtuquajturve “grekë të rremë”, në fakt shqiptarë etnikë që u identifikuan ose u vetëidentifikuan si grekë për arsye fetare, administrative apo për përfitime të tjera.

Në Ballkanin osman, ku bënin pjesë edhe shqiptarët, hegjemonia kulturore e Kishës së Kostandinopojës bëri që greqishtja të mbetej për një kohë të gjatë e vetmja gjuhë e shkruar, dhe anëtarët e shtresave më të larta dhe më të arsimuara ishin të orientuar “nga nevoja drejt gjuhës dhe kulturës greke”(Falcetta, 2014: 428). Ka gjasa që edhe ajo pjesë e vogël që ishte vetëidentifikuar si greke të mos kenë qenë “grekë të vërtetë”. Siç vëren Mackridge, “procesi i helenizimit kulturor dhe gjuhësor, si edhe aderimi pasues i shumë të krishterëve ortodoksë shqipfolës ndaj “projektit kombëtar grek, u lehtësua nga: statusi i Kishës Ortodokse, i lidhur ngushtësisht me gjuhën dhe kulturën greke; mungesa e institucioneve arsimore dhe kulturore në gjuhën shqipe; dhe përfytyrimi i helenizmit si rrugë drejt qytetërimit dhe përkatësisë evropiane(Falcetta, 2014: 428).

Me fillimin e epokës së nacionalizmit në Ballkan, ky homogjenizim me bazë fetare u shfrytëzua nga nacionalizmi grek për t’u shndërruar në një homogjenizim etnik dhe kombëtar, duke i konsideruar popullsitë e krishtera të vendeve fqinje si “grekë”, duke filluar me të krishterët ortodoksë shqiptarë (Xhufi, 2016: 74–75). Bashkëpunimi i ngushtë midis pushtetit laik të Sulltanit dhe autoritetit fetar të Patriarkut, një lloj relike e cezaro-papizmit bizantin, nuk mungoi të shkaktonte rebelim ndër udhëheqësit e kishave vendore të Shqipërisë së Poshtme. Veprimit të Portës dhe Patriarkanës, që synonin de-shqiptarizimin e Shqipërisë së Poshtme pas vitit 1821, iu shtua edhe një faktor i tretë: shteti grek me ideologjinë e tij të Idesë së Madhe (“Megali Idea”). Në bashkëpunim me një Patriarkanë gjithnjë e më pak ekumenike dhe gjithnjë e më shumë greke, shteti grek zbatoi sistematikisht asimilimin etnik (ἐθνικὴ συγχώνευσις), veçanërisht ndaj komunitetit ortodoks shqiptar (Xhufi, 2016: 79).

Forcimi i lidhjeve midis “identitetit ortodoks” dhe “identitetit grek”, që po ndodhte në pjesën perëndimore të Gadishullit Ballkanik, do t’i shtynte disa veprimtarë të shqiptarizmit që të ndërtonin një “ortodoksi shqiptare”, në të njëjtën mënyrë siç ishte krijuar “ortodoksia bullgare” me formimin e Ekzarkatit(Clayer, 2012: 445–446).

Edhe Porta e Lartë e theksoi përçarjen e shqiptarëve, duke e mohuar ekzistencën e kombit shqiptar, kur fanariotët përforcuan ndjenjën e epërsisë kulturore greke ndaj grupeve të tjera, reagimi etnik anti-grek u bë i thellë dhe u transformua në armiqësi të plotë (Hupchick, 2002: 208). Shqiptarët, vllehët dhe bullgarët filluan të njohin vetveten si kategori etnike, duke u përpjekur të identifikoheshin përmes gjuhës së përbashkët (Kitromilides, 1989: 152). Por për shkak të numrit të pakët të shkollave shqipe në Epir, Lëvizja për kishën kombëtare dhe përdorimin e gjuhës shqipe në liturgjinë fetare qe më e zbehtë dhe nuk preku të gjitha shtresat e popullsisë ortodokse shqiptare. Për rrjedhojë nuk u arrit në një bashkim të shtresave të gjëra të popullsisë, pavarësisht besimeve fetare dhe shqiptarët mbetën të vetmit që nuk u njohën si komb, dhe pas reformave të shekullit XIX e vetëm atyre iu mohua e drejta për të përdorur gjuhën e tyre amtare (Clayer, 2012: 46; Misha, 2002: 38).

Gjatë shekullit XIX ndodhi një kalim gradual nga identitetet etnike të bazuara në fenë dhe kulturën drejt identiteteve kombëtare, ku gjuha, së bashku me dimensionin territorial, filloi të luante një rol të rëndësishëm në formimin e identitetit. Prandaj, për të helenizuar popullsitë, Kisha, si edhe anëtarë të shquar të komunitetit grek, bënë përpjekje të vazhdueshme, kryesisht nëpërmjet arsimit. Në këto përpjekje, shoqatat ortodokse greke luajtën një rol të rëndësishëm.

Arsimi në greqisht i miletit ortodoks, si pjesë e juridiksionit intelektual të Patriarkanës Ekumenike, kultivoi identitetet fetaro-kulturore të anëtarëve të miletit rum, përtej çdo koncepti të ndarjes etno-racore, të gjithë anëtarëve të këtij mileti. Karakteri i tij grek pasqyrohej në përdorimin e gjuhës dhe në vlerat e kulturës klasike greke(Iliadou-Tachou, 2022: 14).

Trajtimi i shqiptarëve sipas sistemit osman të mileteve si praktikë për t’i asimiluar në grekë

Në thelb, sistemi grek i administrimit të myslimanëve ruajti një strukturë komunitare me bazë fetare, ku myftinjtë kishin jo vetëm rol shpirtëror, por edhe kompetenca administrative, juridike dhe arsimore, duke krijuar një model që kujtonte organizimin e mëparshëm osman të komuniteteve fetare(Katsikas: 156). Autoritetet greke nuk i shfuqizuan shkollat fetare myslimane, siç bëri Turqia fqinje. Kjo ndodhi sepse shteti grek ishte i detyruar nga traktatet ndërkombëtare dhe, njëkohësisht, synonte të ruante karakterin fetar të myslimanëve të tij, me bindjen se ruajtja e religjiozitetit islam mund të frenonte depërtimin e nacionalizmit laik që vinte nga Shqipëria dhe Turqia.

Pas vitit 1920, të gjitha shkollat e pakicës myslimane kaluan nën autoritetin e Ministrisë së Arsimit të Greqisë. Njëkohësisht, brenda kësaj ministrie u krijua një drejtori e posaçme e quajtur “Drejtoria për shkollat private të huaja”, me detyrë mbikëqyrjen e programeve mësimore, emërimin e stafit mësimdhënës dhe kontrollin e çdo çështjeje që lidhej me arsimin e myslimanëve. Qeveria shqiptare kërkoi hapjen e dy deri në tre shkollave për shqiptarët në Greqi, duke argumentuar se rreth 65 shkolla ortodokse greke funksiononin në zonat e jugut të Shqipërisë, ku jetonin grupe të mëdha të popullsisë ortodokse shqiptare. Por qeveria greke e refuzoi këtë kërkesë, duke argumentuar se shkollat shqiptare nuk kishin funksionuar kurrë në rajon gjatë periudhës osmane dhe e konsideroi çështjen si një fabrikim të autoriteteve shqiptare për të zhvilluar një vetëdije kombëtare shqiptare në mes të çamëve (Katsikas: 160).

Pavarësisht nga kundërshtimet, në përgjithësi qeveria greke besonte se ekzistenca e këtyre shkollave fetare jozyrtare, të drejtuara nga kleri mysliman, duhej të tolerohej. Kjo sepse ato kishin një “avantazh të dyfishtë”: nga njëra anë, autoritetet greke mund t’i mbyllnin në çdo moment si të paligjshme dhe, nga ana tjetër, ekzistenca e tyre mund të përdorej nga qeveria greke si argument kundër kërkesave shqiptare për hapjen e shkollave të reja shqipe në rajon(Katsikas: 160).

Në Shqipërinë e Jugut dhe në Greqi, gjatë fundit të shekullit XVIII dhe gjatë shekullit XIX, mijëra shqiptarë ortodoksë dhe vllehë u helenizuan plotësisht(Skëndi 1980: 187–204; Roudometof: 12), pra që në periudhën e pushtimit osman. Detyra e asimilimit ishte shumë më e lehtë për ortodoksët shqiptarë që Patrikana i konsideronte si grekë.

Banorët e Epirit ishin të ndarë në dy grupe fetare: myslimanë dhe të krishterë ortodoksë. Të gjithë myslimanët ishin shqiptarë, ndërsa të krishterët ishin shqiptarë, grekë dhe vlleh. Ekzistonin gjithashtu disa pakica të tjera me peshë të vogël si: romët, hebrenjtë dhe sllavët. Grekët, të cilët kishin pretendime ndaj këtij rajoni, i mbështetnin kërkesat e tyre te ndarja fetare, duke argumentuar se të gjithë ortodoksët ishin grekë nga ndjenja kombëtare, pra sipas sistemit osman të miletit, pavarësisht nëse flisnin shqip apo greqisht. Ata besonin se të krishterët ortodoksë nuk dëshironin të ishin pjesë e një shteti shqiptar me shumicë myslimane(Lampros Anast. Psomas: 245). Në këtë pikë, nacionalizmi grek përfitoi nga sistemi osman i miletit, ku të gjithë të krishterët ortodoksë të Perandorisë Osmane përbënin grupin rum(Rum millet), duke e shndërruar identitetin ndërkombëtar “romeik” në identitet nacionalist “grek”.

Shtresa të caktuara të ortodoksëve shqiptarë fituan një vetëdije kombëtare greke, duke justifikuar aspiratat kombëtare greke. Në këtë fazë, ende shumë të hershme për nacionalizmin shqiptar, ortodoksët shqipfolës e konsideronin veten kryesisht “romej”, pra pjesë e bashkësisë ortodokse të Perandorisë Osmane, dhe e shihnin Greqinë si çlirimtaren e tyre nga sundimi osman.

Duke u mbështetur në trashëgiminë e sistemit osman të miletit dhe në lidhjen e ngushtë midis ortodoksisë dhe identitetit grek, shteti grek, përmes arsimit, administratës dhe kishës ortodokse, synoi integrimin kulturor dhe gjuhësor të kësaj popullsie në trupin kombëtar grek. Mungesa e shkollave shqipe, kontrolli i fortë mbi arsimin dhe dominimi i gjuhës greke në jetën publike krijuan kushte të favorshme për përshpejtimin e helenizimit, veçanërisht në zonat rurale dhe në komunitetet me identitet të paqartë etno-gjuhësor. Në këtë mënyrë, identiteti shqiptar ortodoks në Epir u dobësua gradualisht, duke u zëvendësuar nga një identitet grek i ndërtuar mbi bazë kulturore dhe fetare.

Nga Tranzicioni i Parë drejt Ripërtëritjes Kombëtare

Eseja Kryesore e Serisë: Turizmi, Toka dhe e Ardhmja e Shqipërisë.

Nga Cafo Boga, M.S. Diplomaci

New York, 23 Qershor 2026

Për më shumë se katër javë, qindra mijëra shqiptarë kanë dalë në rrugët e Tiranës dhe të qyteteve anembanë botës duke kërkuar ndryshim.

Në pamje të parë, disa vëzhgues vazhdojnë t’i përshkruajnë këto demonstrata si një përballje të zakonshme midis qeverisë dhe opozitës, një kapitull tjetër në historinë e gjatë dhe shpeshherë rraskapitëse të konfliktit politik shqiptar.

Por ky interpretim nuk arrin të kuptojë thelbin e asaj që po ndodh.

Ajo që po shohim sot nuk është thjesht një mosmarrëveshje politike.

Është një moment llogaridhënieje kombëtare.

Është zëri i një populli që pyet nëse premtimi i bërë shqiptarëve tridhjetë e pesë vjet më parë është përmbushur vërtet.

Gjatë këtyre javëve historike, i kam kushtuar një seri artikujsh sfidave politike, institucionale, ekonomike dhe demografike me të cilat përballet Shqipëria. Në artikujt Nga Protesta te Lidershipi, Kur Protesta Përballet me Ngërçin Politik dhe Shqipëria në Momentin e Vendimit, kam argumentuar se lëvizjet demokratike duhet të bëjnë më shumë sesa të protestojnë. Ato duhet të ofrojnë gjithashtu një udhërrëfyes paqësor, demokratik dhe praktik për ndryshim.

Këta artikuj u përqendruan te kriza e menjëhershme politike dhe te mënyrat se si kërkesat e qytetarëve mund të ndiqen përmes mjeteve kushtetuese dhe demokratike, pa cenuar rendin publik, stabilitetin shoqëror apo shtetin e së drejtës.

Artikujt që pasojnë në këtë seri trajtojnë një pyetje më të gjerë dhe më themelore:

Çfarë lloj Shqipërie do të dalë nëse vendi vazhdon në këtë drejtim?

Ata shqyrtojnë implikimet e Albanian Files dhe rrezikun që turizmi të dominojë planifikimin kombëtar në dëm të një ekonomie të larmishme. Ata analizojnë transferimin afatgjatë të pasurive strategjike kombëtare në kontroll privat. Ata trajtojnë krizën demografike që kërcënon ta privojë Shqipërinë nga vetë brezi mbi të cilin mbështetet e ardhmja e saj. Dhe ata shqyrtojnë përvojën e vendeve si Irlanda, të cilat arritën të përmbysin emigrimin dhe të krijojnë kushte që qytetarët e tyre të rikthehen në atdhe.

Në pamje të parë, këto mund të duken si çështje të ndara.

Nuk janë.

Ato janë të gjitha të lidhura me njëra-tjetrën.

Janë simptoma të së njëjtës plagë kombëtare: dështimit për të përfunduar tranzicionin e Shqipërisë nga mbijetesa drejt ndërtimit të vërtetë të shtetit dhe kombit.

PREMTIMI QË NUK U PËRMBUSH

Kur komunizmi u rrëzua, shqiptarët nuk ëndërronin thjesht të zëvendësonin një grup sunduesish me një tjetër. Ata ëndërronin lirinë, demokracinë, dinjitetin, mirëqenien dhe drejtësinë. Ata ëndërronin të ndërtonin një vend ku ligji do ta mbronte qytetarin, ku institucionet do t’i shërbenin popullit, ku talenti dhe puna e ndershme do të kishin më shumë vlerë sesa përkatësia partiake, dhe ku brezat e ardhshëm nuk do të detyroheshin të largoheshin për të jetuar me dinjitet.

Një pjesë e këtyre ëndrrave u realizua dhe do të ishte e padrejtë të mohohej kjo.

Shqipëria u bë një vend pluralist. Sipërmarrja private zëvendësoi ekonominë e centralizuar. Qytetarët fituan lirinë për të folur, për të udhëtuar, për të studiuar, për të punuar dhe për të jetuar pa kontrollin mbytës të diktaturës. Shqipëria u anëtarësua në NATO dhe përparoi drejt integrimit evropian.

Këto arritje janë reale.

Por reale janë edhe dështimet.

Dhe sot, këto dështime po qëndrojnë në rrugët e Tiranës.

Tridhjetë e pesë vjet pas rënies së komunizmit, Shqipëria vazhdon të përballet me institucione të dobëta, korrupsion të thellë, shtet të brishtë ligjor, administratë të politizuar dhe një kulturë politike që shpesh e trajton shtetin si pronë të fituesit dhe jo si përgjegjësi ndaj qytetarëve.

E njëjta klasë politike, në forma të ndryshme, ka dominuar jetën publike për më shumë se tre dekada. Partitë kanë ndërruar vendet mes pushtetit dhe opozitës, por mentaliteti i pushtetit shpesh ka mbetur i pandryshuar. Institucionet që duhej të forcoheshin janë dobësuar, kapur ose nënshtruar. Shërbimi publik është zëvendësuar shumë shpesh nga besnikëria politike. Merita është sakrifikuar për lidhjet dhe favore.

Prandaj demonstratat e sotme mbartin një peshë të veçantë morale.

Ato nuk janë vetëm reagim ndaj ngjarjeve të fundit.

Ato janë shprehja e akumuluar e zhgënjimit të një populli që ndjen se premtimi i Tranzicionit të Parë nuk u përmbush kurrë plotësisht.

GJYKIMI I POPULLIT

Dëshmia më tronditëse e dështimit të Shqipërisë nuk gjendet në fjalimet e opozitës, në debatet televizive apo në komentet e analistëve.

Ajo gjendet te portat e nisjes në Aeroportin e Tiranës.

Ajo gjendet në fshatrat e zbrazura.

Ajo gjendet në klasat me gjithnjë e më pak nxënës.

Ajo gjendet te prindërit që rrisin fëmijët e tyre vetëm për t’i parë duke ndërtuar jetën diku tjetër.

Dhe mbi të gjitha, ajo gjendet në realitetin e dhimbshëm se pothuajse gjysma e qytetarëve shqiptarë jetojnë sot jashtë vendit.

Asnjë qeveri nuk mund ta quajë këtë sukses.

Asnjë elitë politike nuk mund ta shpjegojë apo justifikojë këtë realitet.

Asnjë projekt zhvillimi, asnjë fushatë turistike, asnjë resort luksoz dhe asnjë bum ndërtimi nuk mund ta fshehë faktin se shumë shqiptarë nuk besojnë më se e ardhmja e tyre është e sigurt në vendin e tyre.

Tragjedia nuk është vetëm se njerëzit largohen.

Tragjedia është arsyeja pse largohen.

Shumë prej tyre largohen sepse nuk besojnë se sistemi është i drejtë. Nuk besojnë se talenti shpërblehet. Nuk besojnë se institucionet do t’i mbrojnë. Nuk besojnë se puna e ndershme mjafton për të ndërtuar një jetë dinjitoze.

Ata shohin një vend ku lidhjet politike shpesh hapin dyer që merita nuk mund t’i hapë, ku korrupsioni shtrembëron mundësitë dhe ku qytetari i zakonshëm ndihet i pafuqishëm përballë arrogancës së pushtetit.

Kur të rinjtë humbin besimin, ata largohen.

Kur profesionistët humbin shpresën, ata largohen.

Kur familjet nuk besojnë më se fëmijët e tyre mund të ndërtojnë një jetë më të mirë në atdhe, ata largohen.

Ky nuk është thjesht emigrim.

Kjo është një plagë kombëtare.

Dhe si çdo plagë kombëtare, ajo kërkon trajtim urgjent.

Demonstratat që po zhvillohen sot në Shqipëri dhe në diasporë janë, në njëfarë mënyre, gjykimi i popullit mbi këto dështime.

Ato nuk kërkojnë vetëm largimin e një Kryeministri.

Ato shprehin zhgënjimin ndaj një kulture politike që për shumë vite ka vendosur interesat partiake mbi interesat kombëtare, përfitimet afatshkurtra mbi planifikimin afatgjatë dhe besnikërinë politike mbi meritën.

TRANZICIONI I DYTË KA FILLUAR TASHMË

Shqipëria nuk ka nevojë të mohojë gjithçka që është arritur gjatë tridhjetë e pesë viteve të fundit.

As nuk ka nevojë të mohojë sakrificat që u bënë gjatë Tranzicionit të Parë.

Por duhet të ketë guximin të pranojë se ai tranzicion mbeti i papërfunduar.

Shqiptarët nuk e rrëzuan komunizmin vetëm për të fituar të drejtën e votës. Ata prisnin të ndërtonin një shoqëri demokratike të denjë për atë votë. Ata prisnin institucione të pavarura, drejtësi të barabartë, një ekonomi që t’u shërbente shumëve dhe jo pakicës, dhe një vend ku të rinjtë nuk do ta shihnin emigrimin si të vetmen rrugë drejt dinjitetit.

Pikërisht për këtë arsye Shqipëria ka nevojë për një Tranzicion të Dytë.

Jo një tranzicion nga komunizmi në pluralizëm.

Kjo ishte detyra e vitit 1991.

Detyra e sotme është krejt tjetër.

Është tranzicioni nga demokracia formale në demokracinë funksionale.

Nga institucionet e kapura në institucione që japin llogari.

Nga korrupsioni në meritokraci.

Nga zhvillimi për pakicën në mundësi për shumicën.

Nga një vend që njerëzit e braktisin nga nevoja në një vend që zgjedhin ta ndërtojnë me besim.

Në këtë kuptim, Tranzicioni i Dytë ka filluar tashmë.

Ai filloi në momentin kur qytetarët vendosën se heshtja nuk ishte më një opsion.

Ai filloi kur shqiptarët, në Shqipëri dhe në diasporë, qëndruan së bashku dhe deklaruan se vendi meriton më shumë.

Ai filloi kur njerëzit kuptuan se objektivi nuk është thjesht ndryshimi i një qeverie.

Objektivi është ndryshimi i drejtimit të vendit.

Sepse në fund të fundit, qëllimi nuk është të zëvendësohet një grup politikanësh me një tjetër.

Qëllimi është të ndërtohet një Shqipëri më e mirë.

DINJITETI I REZISTENCËS PAQËSORE

Demonstruesit meritojnë vlerësim jo vetëm për forcën e mesazhit të tyre, por edhe për dinjitetin me të cilin e kanë përcjellë atë.

Për më shumë se katër javë, qytetarë nga të gjitha shtresat e shoqërisë kanë protestuar në mënyrë paqësore dhe demokratike. Ata kanë treguar disiplinë. Kanë shmangur provokimet. Kanë respektuar rendin publik. Dhe i kanë kujtuar botës se shqiptarët janë të aftë të kërkojnë ndryshim pa shkatërruar vetë demokracinë që dëshirojnë të përmirësojnë.

Ky është një sukses që nuk duhet nënvlerësuar.

Por as nuk duhet vënë në rrezik.

Sa më shumë rritet lëvizja, aq më e rëndësishme bëhet vigjilenca. Ata që dëshirojnë ta dobësojnë këtë lëvizje do të mirëprisnin çrregullimin. Do të mirëprisnin dhunën. Do të mirëprisnin çdo incident që mund ta largonte vëmendjen nga mesazhi dhe ta zhvendoste atë te kaosi.

Demonstruesit nuk duhet t’ua japin këtë mundësi.

Forca më e madhe e kësaj lëvizjeje nuk qëndron te numri i pjesëmarrësve.

Ajo qëndron te legjitimiteti moral.

Dhe ky legjitimitet buron pikërisht nga përkushtimi ndaj parimeve demokratike.

Historia na mëson se ndryshimet demokratike rrallëherë ndodhin menjëherë.

Qeveritë mund të rezistojnë.

Institucionet mund të hezitojnë.

Ata që mbajnë pushtetin mund të shpresojnë se lodhja do të arrijë atë që argumenti nuk arrin dot.

Por historia na mëson edhe një mësim tjetër.

Kur qytetarët këmbëngulin në mënyrë paqësore, demokratike dhe të vendosur, zëri i tyre bëhet i pamundur për t’u shpërfillur.

Një qeveri mund të injorojë një protestë.

Por nuk mund të injorojë pafundësisht një komb.

Në fund të fundit, në një demokraci, shumica gjithmonë fiton — nëse mbetet e organizuar, paqësore, e disiplinuar dhe e vendosur.

RREZIKU I HUMBJES SË VENDIT PA HUMBUR HARTËN

Rreziku më i madh që i kanoset Shqipërisë sot nuk është se do të zhduket nga harta.

Rreziku është që shqiptarët të zhduken gradualisht nga Shqipëria.

Një komb nuk është vetëm territor.

Nuk është vetëm kufij, institucione, flamuj, ministri apo zgjedhje.

Një komb jeton përmes njerëzve të tij.

Përmes familjeve të tij.

Përmes shkollave të tij.

Përmes punëtorëve, fermerëve, sipërmarrësve, mësuesve, mjekëve, studentëve, artistëve dhe fëmijëve të tij.

Nëse largohen të rinjtë, kush do të ndërtojë?

Nëse largohen të arsimuarit, kush do të inovojë?

Nëse largohen familjet, kush do t’i mbushë shkollat?

Nëse zbrazen fshatrat, kush do ta ruajë tokën?

Nëse diaspora vazhdon të rritet ndërsa atdheu vazhdon të tkurret, çfarë të ardhmeje kombëtare po përgatisim?

Kjo është arsyeja pse debati mbi tokën, turizmin, pasuritë strategjike dhe zhvillimin nuk mund të ndahet nga kriza demografike.

Një vend që shet ose transferon kontrollin mbi asetet e tij më të çmuara, ndërkohë që humbet brezin e ri, rrezikon të dobësojë njëkohësisht sovranitetin ekonomik dhe vazhdimësinë kombëtare.

Turizmi është i rëndësishëm.

Por vetëm turizmi nuk mund ta shpëtojë Shqipërinë.

Investimet e huaja janë të mirëpritura.

Por investimet që nuk përmirësojnë jetën e qytetarëve nuk mund të quhen zhvillim kombëtar.

Ndërtesat e bukura dhe resortet luksoze mund t’u bëjnë përshtypje vizitorëve.

Por ato nuk mund të zëvendësojnë një brez që është larguar.

Tranzicioni i Parë u dha shqiptarëve lirinë për t’u larguar.

Tranzicioni i Dytë duhet t’u japë një arsye për të qëndruar.

SHQIPËRIA QË IA DETYROJMË BREZIT TË ARDHSHËM

Shqipëria që qytetarët po kërkojnë sot nuk është një ëndërr e paarritshme.

Në të vërtetë, ajo është një aspiratë krejtësisht normale evropiane.

Një vend ku institucionet janë më të forta se individët.

Një vend ku ligji zbatohet njësoj për të gjithë.

Një vend ku posti publik është përgjegjësi dhe jo privilegj.

Një vend ku zhvillimi mbështet interesin kombëtar.

Një vend ku toka nuk trajtohet thjesht si mall tregu, por si trashëgimi që duhet ruajtur për brezat që vijnë.

Një vend ku turizmi plotëson ekonominë, por nuk e zëvendëson atë.

Një vend ku arsimi, bujqësia, teknologjia, inovacioni, sipërmarrja dhe prodhimi bëhen shtyllat kryesore të mirëqenies.

Një vend ku diaspora nuk trajtohet vetëm si burim remitancash apo si dekor patriotik në ditë festash, por si partnere e vërtetë në ripërtëritjen kombëtare.

Mbi të gjitha, një vend ku të rinjtë shqiptarë nuk detyrohen të zgjedhin mes dashurisë për atdheun dhe ndërtimit të së ardhmes së tyre.

Kjo është domethënia e vërtetë e ripërtëritjes kombëtare.

Nuk bëhet fjalë thjesht për zëvendësimin e një qeverie me një tjetër.

Bëhet fjalë për zëvendësimin e një mentaliteti të dështuar me një qëllim të ri kombëtar.

Demonstratat që po zhvillohen sot do të përfundojnë një ditë.

Pankartat do të ulen.

Fjalimet do të harrohen.

Aktorët politikë të sotëm do të bëhen pjesë e historisë.

Por pyetja që kjo lëvizje ka ngritur do të mbetet:

Çfarë lloj Shqipërie do t’u lëmë brezave që vijnë?

A do të trashëgojnë ata një vend që vazhdoi të endej pa drejtim ndërsa njerëzit e tij largoheshin në heshtje?

Apo një vend që gjeti guximin të korrigjonte kursin e tij përpara se të ishte tepër vonë?

A do të trashëgojnë një Shqipëri ku politika konsumoi kombin?

Apo një Shqipëri ku kombi më në fund u ngrit mbi politikën?

Siç ka thënë Peter Drucker:

“Mënyra më e mirë për të parashikuar të ardhmen është ta krijosh atë.”

Brezi i vitit 1991 luftoi për lirinë.

Brezi i vitit 2026 përballet me një sfidë tjetër.

Ai duhet të vendosë se çfarë do të bëjë me atë liri.

Nëse kjo lëvizje mbetet paqësore, demokratike, e organizuar dhe e qartë në qëllimet e saj, ajo mund të bëhet më shumë sesa një protestë.

Ajo mund të bëhet fillimi i Tranzicionit të Dytë të Shqipërisë.

Një tranzicion nga zhgënjimi te ripërtëritja.

Nga mbijetesa te vetëbesimi.

Nga largimi te kthimi.

Nga mosbesimi te llogaridhënia.

Nga mundësitë e kapura nga pakica te mundësitë e ndara për të gjithë.

Nga një vend i qeverisur për pakicën te një komb i ndërtuar për të gjithë.

Kjo është Shqipëria që kërkojnë demonstruesit.

Kjo është Shqipëria që meritojnë brezat e ardhshëm.

Dhe kjo është Shqipëria që ia vlen të ndërtohet.

Ajet Delaj – New York/

Dështimi i sistemit politik postkomunist dhe mbajtja e Shqipërisë e shqiptarëve si vendi dhe populli më i varfër në Europë është pasojë e një abuzimi të frikshëm me pushtetin në të gjitha drejtimet.

Në një krizë të thellë politike, ekonomike dhe administrative, në një vend demokratik është Kushtetuta ajo që e rikthen shtetin dhe pushtetin në shinat ku duhet të jenë. Mirëpo, fatkeqësisht, një pushtet dhe shtet me mentalitet sulltanati është kujdesur që, në kuadër të sundimit absolut, të vendosë një president kukull, vetëm sa për të marrë rrogën. Madje ka shkuar deri aty sa moszbatimi i vendimeve të Gjykatës Kushtetuese të mos ketë asnjë sanksion në legjislacionin shqiptar, duke nxjerrë jashtë loje vetë Kushtetutën e vendit. 

Pra, ajo që shqiptarët ëndërruan dhe nisën në vitin 1990 është harruar dhe tradhtuar prej kohësh. Ligjit dhe funksionimit të sistemit demokratik i është vënë kapaku prej vitesh. Në këto kushte, kur Kushtetuta e Republikës së Shqipërisë është shqyer disa herë në kundërshtim flagrant me parimin e referendumit popullor mbi te cilat eshte approvuar ne 1998ten dhe shqyerja  e saj disa here eshte bere fatkeqësisht me dakordësinë e lidershipit politik, trashëgimtar të ish-Partisë së Punës, edhe ajo që ka mbetur është dhunuar në mënyrë të frikshme.

Asnjë përpjekje për të reformuar sistemin politik dhe ekonomik të Shqipërisë nuk mund të jetë funksionale, për sa kohë që aktorët kryesorë të pushtetit dhe opozitës janë pikërisht ata që, me vetëdije të plotë, nuk kanë ngritur një sistem demokratik dhe ekonomik funksional, për shkak të interesave të tyre të ngushta politike, ekonomike dhe kriminale, si dhe të atyre që i kanë sjellë në pushtet.

Ne kuader te kesaj situate te renduar shumeplanshe  rinia dhe populli shqiptar kanë zbritur në rrugë në një protestë kombëtare madhështore, ku duket se largimi pa kushte i këtij establishmenti politik 36-vjeçar eshte  i panegociueshëm.

Koha ka ardhur që organizatorët e protestës kombëtare të paraqesin një platformë politike, strategjike dhe ekonomike, e cila të shërbejë si bazë për të ardhmen mbi të cilën do të ndërtohet Shqipëria e Re, apo Republika e Re, quajeni si të doni.

Parimet themelore të Republikës së Re

Ngritja dhe konsolidimi i sistemit demokratik sipas parimeve dhe vlerave më të mira të demokracisë amerikane.

Përcaktimi i Amerikës si aleati strategjik dhe partneri kryesor i Shqipërisë dhe shqiptarëve, si shprehje e vullnetit të shumicës dërrmuese të popullit shqiptar.

Ndërtimi i një ekonomie të tregut të lirë, ku në themel të saj të qëndrojë paprekshmëria dhe shenjtëria e pronës private.

Konsolidimi i ndarjes së pushteteve mbi bazën e parimit: sistem kushtetues, juridik dhe gjyqësor i përhershëm, ndërsa politikanë të përkohshëm.

Hartimi dhe miratimi i një Kushtetute të re me referendum popullor, ku garant i saj të jetë Presidenti i Republikës, i zgjedhur me votë të drejtpërdrejtë nga populli, i cili njëkohësisht të ushtrojë edhe funksionin e Kryeministrit.

Ndërtimi i sistemit legjislativ sipas modelit amerikan, me Senat dhe Dhomë Përfaqësuesish, duke pasur si synim e krijimin e hapsirave te nevojshme per bashkimin kombetar.

Sanksionimi i qartë në Kushtetutë i lirive dhe të drejtave themelore të njeriut, së bashku me penalitetet dhe sanksionet për çdo shkelje të tyre.

Krahas themelimit të Republikës së Re, të shpallet edhe flamuri i shtetit, ndërsa flamuri kuqezi me shqiponjën dykrenare të mbetet flamuri i Kombit Shqiptar.

Mendoj se këto mund të jenë disa nga parimet baze mbi të cilat duhet të ngrihet Republika e Re. Kam bindjen se ato gëzojnë mbështetjen e pjesës dërrmuese të shqiptarëve, veçanërisht të atyre që sot kanë mbushur sheshet në një protestë civile dhe qytetare, të paprecedentë në historinë tonë.

Teknikalitetet e ngritjes së sistemit kushtetues, juridik, penal dhe civil, si dhe hartimi i ligjeve për funksionimin e gjykatave në të gjitha nivelet, janë detyrë e konstitucionalisteve , juristëve dhe specialistëve të fushës, të cilët padyshim numërohen me dhjetëra e qindra ne mesin e atyre qe protestojne keto dite në Shqipëri, ashtu edhe në diasporë.

Ka ardhur koha që populli shqiptar të marrë fatet e veta në dorë, sepse këto ditë po deshmojnē se jo vetëm i ka kapacitetet, por edhe energjinë dhe vullnetin për të themeluar Republikën e Re.

Dr. Lulzim Nika/

Sot, 19 qershori 1998 mbetet një datë me rëndësi të veçantë në historinë moderne të Kosovës, sepse shënon momentin kur përpjekja çlirimtare e popullit të Kosovës fitoi njohje dhe legjitimitet politik në qendrën më të rëndësishme të vendimmarrjes ndërkombëtare – në Uashington.

Në kohën kur Kosova po përballej me brutalitetin e forcave serbe, të cilat po vrisnin, dëbonin dhe digjnin vendbanime të tëra në Drenicë, Dukagjin dhe rajone të tjera të vendit gjatë verës së vitit 1998, zhvillohej një betejë po aq e rëndësishme në arenën diplomatike ndërkombëtare.

Regjimi i Sllobodan Millosheviqit i premtonte Rusisë se do ta shkatërronte Ushtrinë Çlirimtare të Kosovës para fillimit të negociatave me shqiptarët e Kosovës. Mirëpo, zhvillimet në terren dhe realiteti politik po dëshmonin se UÇK-ja ishte bërë faktor i pamohueshëm në Kosovë.

Më 19 qershor 1998, Këshilli për Siguri Kombëtare i Shteteve të Bashkuara të Amerikës, me pjesëmarrjen e përfaqësuesve të institucioneve më të larta të qeverisë amerikane, mori një vendim historik: përfaqësuesit politikë të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës duhej të përfshiheshin në negociatat e ardhshme për statusin e Kosovës.

Për këtë qëndrim u informua edhe Presidenti Ibrahim Rugova, duke iu bërë e qartë se grupi negociator i Kosovës duhej të përfshinte edhe përfaqësuesit politikë të UÇK-së.

Pak javë më herët, i dërguari amerikan për Kosovën, Christopher Hill, kishte zhvilluar një takim me përfaqësuesit e UÇK-së në Malishevë. Pas këtij takimi, ai mbajti komunikim të drejtpërdrejtë me Këshillin për Siguri Kombëtare në Uashington, duke raportuar për gjendjen reale në zonat e luftës dhe për rolin që kishte marrë UÇK-ja në terren.

Në mbledhjen e 19 qershorit, ndër shumë vlerësime dhe konkluzione për Kosovën, u arrit në përfundimin se partitë politike në Prishtinë nuk mund ta përfaqësonin Ushtrinë Çlirimtare të Kosovës në negociatat e ardhshme. Për këtë arsye, UÇK-së duhej t’i njihej e drejta për të pasur përfaqësuesit e saj në procesin politik dhe negociues.

Mungesa e unitetit të faktorit politik shqiptar shihej me shqetësim edhe nga diplomacia amerikane, e cila ishte e vendosur të gjente një zgjidhje për statusin politik të Kosovës. Në të njëjtën kohë, përpjekjet për ta bindur Serbinë të hiqte dorë nga politika e dhunës dhe represionit po rezultonin pothuajse të pamundura.

Millosheviqi vazhdonte t’i siguronte aleatët e tij se gjatë verës do ta shkatërronte UÇK-në dhe se në vjeshtë do të fillonin negociata për një autonomi të kufizuar të Kosovës, pa cenuar sovranitetin e Serbisë. Megjithatë, zhvillimet në terren dhe vlerësimet e institucioneve amerikane po tregonin një realitet krejt tjetër.

Prandaj, 19 qershori 1998 shënon një kthesë historike në procesin e ndërkombëtarizimit të çështjes së Kosovës. Për herë të parë, me një qëndrim të qartë institucional, SHBA-ja e legjitimoi UÇK-në si faktor politik dhe ushtarak që duhej të ishte pjesë e procesit për arritjen e paqes.

Vendimi për përfshirjen e përfaqësuesve politikë të UÇK-së në përpjekjet për zgjidhjen e konfliktit ishte ndër arritjet më të rëndësishme politike të asaj periudhe dhe pati ndikim të drejtpërdrejtë në zhvillimet që çuan drejt lirisë së Kosovës.

Që nga 19 qershori 1998, UÇK-ja u shndërrua në një partner të njohur të bashkësisë ndërkombëtare në përpjekjet për paqe dhe stabilitet në Kosovë. Më pas, gjatë dhe pas luftës, ajo dëshmoi se ishte një partner i besueshëm në proceset që çuan drejt çlirimit dhe ndërtimit të institucioneve të Kosovës.

Krimet, masakrat dhe dëshmitë e gjenocidit serb ndaj shqiptarëve ishin të pranishme në mbarë Kosovën. Pikërisht këto fakte e bënë argumentin amerikan në mbështetje të së drejtës së shqiptarëve për liri dhe vetëvendosje një argument të fuqishëm, të qëndrueshëm dhe bindës para opinionit ndërkombëtar.

Lufta e drejtë e Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës dhe përkushtimi i saj për mbrojtjen e popullit të Kosovës ndikuan që diplomacia ndërkombëtare ta shihte gjithnjë e më shumë UÇK-në si një partner të rëndësishëm në procesin e paqes dhe në ndërtimin e së ardhmes së Kosovës. Ky ndryshim i qasjes ndërkombëtare u pasqyrua edhe në bashkëpunimin e ngushtë ndërmjet përfaqësuesve të UÇK-së dhe aleatëve perëndimorë gjatë dhe pas luftës.

Një dëshmi e rëndësishme e këtij partneriteti ishte edhe telefonata falënderuese e Presidentit amerikan Bill Clinton me udhëheqjen politike të UÇK-së pas përfundimit të luftës. Në këtë komunikim u vlerësua kontributi për vendosjen e paqes, stabilitetit dhe bashkëpunimit për ndërtimin e një Kosove demokratike, ku të gjithë qytetarët e saj, pa dallim etnie apo besimi, do të jetonin në liri, siguri dhe barazi.

Prandaj, 19 qershori 1998 mbetet jo vetëm dita e legjitimimit politik të UÇK-së në arenën ndërkombëtare, por edhe fillimi i një partneriteti strategjik ndërmjet Kosovës dhe Shteteve të Bashkuara të Amerikës, partneritet që luajti rol vendimtar në rrugëtimin e Kosovës drejt lirisë, pavarësisë dhe ndërtimit të shtetit demokratik.