Prof. Pal Nikolli/

Harta bashkëngjitur, e publikuar nga platforma prestigjoze Our World in Data bazuar në të dhënat e projektit shkencor V-Dem (Varieties of Democracy) për vitin 2025, ofron një radiografi të hollësishme dhe të zymtë të gjendjes së lirisë në botë. Përmes një shkalle që lëviz nga 0 (autoritarizëm i plotë, ngjyrë e verdhë) në 1 (demokraci e konsoliduar liberale, ngjyrë blu e errët), harta dëshmon se bota po kalon nëpër një proces të thellë fragmentimi politik, ku hapësirat e lirisë po ngushtohen nën presionin e valëve të reja të autokratizimit.

​Në këtë analizë, vëmendje e veçantë i kushtohet pozicionimit të Shqipërisë dhe Ballkanit në raport me fuqitë globale si SHBA, Europa dhe pjesa tjetër e botës.

​1. Shqipëria dhe Rajoni i Ballkanit: Një demokraci në tranzicion të përhershëm.

​Kur vëzhgojmë me vëmendje Ballkanin Perëndimor në hartën bashkëngjitur, vërehet një nuancë e qartë diferencimi nga pjesa tjetër e Europës Perëndimore. Rajoni ynë, përfshirë Shqipërinë, nuk mbart blunë e errët të sistemeve të konsoliduara, por është i ngjyrosur me nuancat e blusë së lehtë ose të gjelbrës së çelur (zona e vlerave 0.5 – 0.7).

– ​Rasti i Shqipërisë: Shqipëria reflekton sfidat tipike të një “demokracie hibride” ose në tranzicion. Ndonëse vendi garanton mbajtjen e zgjedhjeve të rregullta dhe gëzon një shkallë të lirisë së shprehjes dhe asociimit, indeksi V-Dem penalizon elementet që lidhen me “komponentin liberal”. Këtu përfshihen dobësitë në sundimin e ligjit, korrupsioni sistemik, ndikimi i ekzekutivit mbi institucionet e pavarura dhe sfidat e lirisë së medias. Shqipëria në vitin 2025 mbetet një vend ku institucionet demokratike funksionojnë, por balanca e pushteteve është ende e brishtë.

– ​Ballkani Perëndimor si “Zonë Gri”: I gjithë rajoni (Serbia, Bosnjë – Hercegovina, Maqedonia e Veriut, Mali i Zi dhe Kosova) shfaqet si një brez tranzicioni. Serbia, në veçanti, ka shfaqur prirje të forta të rënies demokratike në vitet e fundit, duke rrëshqitur drejt autokratizmit elektoral. Rajoni mbetet i ndikuar nga tensionet etnike dhe ndikimet e jashtme gjeopolitike (si Rusia dhe Kina), gjë që pengon shkallën e konsolidimit të plotë liberal që kërkohet për integrimin europian.

​2. Europa: Bastioni i fundit i demokracisë liberale nën presion.

​Europa mbetet kontinenti më i lirë dhe më i qëndrueshëm në rruzullin tokësor, gjë që dëshmohet nga dominimi pothuajse absolut i ngjyrës blu të errët në hartë.

– ​Veriu dhe Perëndimi si Model: Vendet skandinave (Suedia, Norvegjia, Finlanda, Danimarka) dhe Europa Perëndimore (Gjermania, Franca, Britania e Madhe) përfaqësojnë standardin më të lartë të indeksit (pranë vlerës 1). Këto shtete shquhen për kufizime strikte kushtetuese ndaj ekzekutivit, liri absolute të medias dhe mbrojtje të lartë të lirive civile.

– ​Divergjenca Lindore: Sa më shumë që lëvizet drejt Lindjes, nuancat e blusë fillojnë të zbehen. Vendet e Europës Qendrore dhe Lindore (si Hungaria apo Polonia në vitet e fundit, ndonëse me luhatje) kanë shfaqur shenja të asaj që quhet “demokraci joliberale”. Kjo tregon se edhe brenda Bashkimit Europian ekzistojnë vatra të rezistencës ndaj vlerave liberale tradicionale.

​3. Shtetet e Bashkuara të Amerikës: Polarizimi i një Superfuqie.

​Shtetet e Bashkuara shfaqen në hartë me ngjyrë blu, çka konfirmon statusin e tyre si një demokraci e fortë globale, por nuanca e saj nuk është aq e errët sa ajo e Kanadasë fqinje apo e Europës Veriore.

​Kjo nuancë paksa më e çelur reflekton analizat e shumta të ekspertëve të V-Dem mbi polarizimin ekstrem politik në SHBA gjatë viteve të fundit. Sulmet ndaj institucioneve zgjedhore, sfidat ndaj pavarësisë së gjyqësorit, retorika agresive politike dhe përpjekjet për të kufizuar të drejtat e votës në shtete të caktuara kanë lënë gjurmë në indeks. SHBA mbetet lideri i botës së lirë, por institucionet e saj po kalojnë një test të vështirë stresi të brendshëm.

​4. Bota: “Recesioni i madh demokratik” dhe dominimi autoritar.

​Në nivel global, harta përcjell një mesazh alarmues: demokracia liberale është një pakicë gjeografike dhe demografike. Sipërfaqet më të mëdha të globit janë të pushtuara nga ngjyra e verdhë dhe e zbehtë, që përfaqëson autokratizmin.

– ​Boshti autoritar (Rusia dhe Kina): Rusia dhe Kina shfaqen si dy blloqe masive të ngjyrës së verdhë (vlerat më të ulëta, 0.0 – 0.2). Në Rusinë e vitit 2025, opozita është asgjësuar plotësisht dhe shteti funksionon nën një regjim të mbyllur ushtarak/autokratik. Kina vazhdon të konsolidojë modelin e saj të autoritarizmit teknologjik dhe njëpartiak, ku liritë civile dhe opozitarizmi janë të pamendueshme.

– ​Lindja e Mesme dhe Afrika (MENA): Ky rajon shfaqet pothuajse tërësisht i mbyllur për proceset demokratike. Me përjashtime mikroskopike, rajoni dominohet nga monarki absolute apo diktatura ushtarake. Pjesa më e madhe e Afrikës Sub – Sahariane po ashtu shfaqet në të verdhë, e goditur rëndë nga grushtet e shtetit (veçanërisht në brezin e Sahelit) dhe paqëndrueshmëria kronike.

– ​Amerika Latine dhe Azia Jugore (Luhatjet): Vende si India (dikur demokracia më e madhe në botë) kanë rrëshqitur në nuanca më të çelura, duke u klasifikuar shpesh si “autokraci elektoral” për shkak të shtypjes së minoriteteve dhe kontrollit mbi median. Në Amerikën Latine, përballë dritave të forta të Kilit dhe Uruguait, qëndrojnë hijet e errëta të Venezuelës, Nikaraguas apo Kubës.

​Përfundim: Ku pozicionohet Shqipëria në këtë hartë?

​Harta “Liberal Democracy Index, 2025” është një thirrje për zgjim. Ajo tregon se demokracia nuk është një stacion final i garantuar, por një proces i vazhdueshëm që kërkon mbrojtje.

​Për Shqipërinë dhe Ballkanin Perëndimor, ky vizualizim tregon se rajoni gjendet në një udhëkryq kritik. Duke qenë gjeografikisht dhe politikisht të rrethuar nga bluja e errët e Bashkimit Europian, por duke pasur ende brenda vetes nuancat e gjelbra të sistemeve hibride, vendet tona duhet të bëjnë një zgjedhje të prerë: ose të thellojnë reformat liberale (sundimin e ligjit, pavarësinë e gjykatave, luftën ndaj korrupsionit) për t’u shkrirë me bllokun europian, ose rrezikojnë të mbeten një “zonë gri” e ekspozuar ndaj rrymave të ftohta të autoritarizmit global që po marshon në pjesën tjetër të botës.

Frank Shkreli/

Në jubileun e 250-vjetorit të Shteteve të Bashkuara të Amerikës, (4 Korrik, 2026), shqiptarët kanë arsye të veçantë për t’iu bashkuar këtij kremtimi. Pak kombe në Evropën Juglindore kanë pasur një lidhje kaq të hershme dhe kaq domethënëse me Amerikën, se sa shqiptarët. Këtë e dëshmojnë edhe tri prej figurave më të shquara të Rilindjes Kombëtare dhe të shtetformimit shqiptar: Fan Noli, Gjergj Fishta dhe Faik Konica.

Megjithëse të ndryshëm në temperament, formim dhe stil, ata ndanin një bindje të përbashkët se, Amerika përfaqësonte lirinë, demokracinë dhe shpresën për kombet e vogla që kërkonin të zinin vendin e tyre të merituar në Evropë dhe në botë. Në historinë moderne shqiptare, pak figura e kanë kuptuar dhe vlerësuar rëndësinë e Amerikës për kombin shqiptar aq thellë sa Fan Noli, Gjergj Fishta dhe Faiuk Konica. Ndonëse vinin nga tradita të ndryshme fetare e kulturore, këta e panë Amerikën si vendin ku liria, demokracia dhe dinjiteti njerëzor mund të shndërroheshin në një forcë për mbrojtjen e kombeve të vogla.

FAN NOLI: Amerika si atdheu i lirisë — Për Fan Nolin, Amerika ishte më shumë se vendi ku jetoi pjesën më të madhe të jetës së tij. Për të ishte vendi ku ai gjeti hapësirën për të zhvilluar talentin e tij si klerik, intelektual, shkrimtar, diplomat dhe burrë shteti. Frank SHKRELI/ Fan Noli, diplomati që përfaqësoi denjësisht Shqipërinë në arenën ndërkombëtare | Gazeta Telegraf. Për Nolin, Amerika nuk ishte vetëm vendi ku mbërriti si emigrant në vitin 1906, por toka ku ai ndërtoi veprën e tij më të madhe kombëtare. Në Boston ai u bë udhëheqës shpirtëror, publicist, organizator i diasporës dhe një nga themeluesit e lëvizjes shqiptaro-amerikane, duke e kthyer komunitetin shqiptar në një faktor me ndikim në mbrojtjen e çështjes kombëtare. Frank Shkreli: Fan Noli bashkon shqiptarët në Nju Jork, pa dallim krahine a feje | Gazeta Telegraf Në Amerikë ai ndërtoi institucionet e para të rëndësishme të diasporës shqiptare, Federatën Pan-Shqiptare Vatra dhe organin e saj gazetën Dielli. Themeloi Kishën Ortodokse Autoqefale Shqiptare dhe së bashku me bashkëpunëtorët e tij, e ktheu komunitetin shqiptaro-amerikan në një forcë të rëndësishme në mbrojtje të çështjes kombëtare.

Noli e admironte Amerikën për demokracinë e saj dhe për mundësinë që i jepte individit të lirë të realizonte, plotësisht, potencialin e vet. Për Nolin, Amerika ishte prova se liria politike dhe përparimi shoqëror mund të ecin së bashku. Atëherë cila do ishte porosia e Fan Nolit për shqiptarët, sidomos ata që protestojnë në rrugët dhe sheshet e Tiranës dhe më gjërë, sot në 250-vjetorin e Shteteve të Bashkuara të Amerikës.

Me ndihmën e (ai) si asistues redaksional, dhe bazuar në të dhënat nga jeta dhe veprimtaria e tyre, besoj se po të ishte gjallë mund t’i drejtohej sot rinisë dhe shqiptarëve kudo, me këto fjalë: Shqiptarë! Amerika që feston sot 250 vjetorin e saj nuk është thjesht një fuqi e madhe. Ajo është dëshmi se liria, kur bashkohet me arsimin, punën dhe besimin në demokracinë e vërtetë, mund të bëjë mrekulli. Mos e matni madhështinë e një kombi me ndërtesat e tij të larta, por me mundësitë që u jep qytetarëve të vet. Mos e matni lirinë me fjalët e kushtetutës, por me guximin për ta mbrojtur atë çdo ditë.

Shqiptarët kanë dhënë shumë për Amerikën dhe Amerika ka bërë shumë për shqiptarët. Por miqësia e vërtetë nuk mbahet vetëm me mirënjohje; mbahet duke ndjekur shembullin më të mirë që miku të jep. Arsimi, drejtësia dhe qytetaria janë, tri shtyllat mbi të cilat ndërtohet e ardhmja. Pa to, patriotizmi mbetet vetëm një këngë — me to, bëhet vepër. Bekuar qoftë çdo shqiptar që punon me ndershmëri dhe çdo komb që e vë lirinë në shërbim të njeriut dhe njerëzimit.

GJERGJ FISHTA: Amerika si mbrojtëse e kombeve të vogla – Fishta, nga ana tjetër, e shihte Amerikën si aleatin e madh të lirisë së kombeve. Vizita e tij në Shtetet e Bashkuara më 1922 nuk ishte turistike; ai erdhi për të lobuar për njohjen dhe mbështetjen ndërkombëtare të Shqipërisë, duke u takuar me drejtues të diasporës shqiptare dhe me personalitete amerikane. Në korrespondencën e kohës me bashkatdhetarët e tij, Fishta e konsideronte Amerikën një fuqi vendimtare për të ardhmen e Shqipërisë. Ai e shikonte Amerikën me respekt të veçantë për rolin e saj në mbrojtjen e të drejtave të njeriut dhe të kombeve.

Në vitet e vështira pas shpalljes së pavarësisë së Shqipërisë, ai e konsideronte mbështetjen amerikane si jetike për mbijetesën e shtetit të ri shqiptar. Frank Shkreli: At Gjergj Fishta, arkitekt i marrëdhënieve shqiptaro-amerikane, vazhdon të jetë i padëshiruar në vendin e vet | Gazeta Telegraf — Gjatë asaj vizite në Shtetet e Bashkuara në vitin 1922, Fishta ishte mahnitur nga energjia krijuese e shoqërisë amerikane dhe nga suksesi i bashkatdhetarëve të tij në tokën e re. Ai pa tek Amerika një model të fuqisë që ndërtohet mbi lirinë dhe përgjegjësinë dhe pjesëmarrjen qytetare. Në korrespondencën e kohës, Fishta e konsideronte Amerikën një fuqi vendimtare për të ardhmen e Shqipërisë. Po cili do ishte mesazhi i Gjergj Fishtës në 250-vjetorin e Amerikës drejtuar shqiptarëve në përgjithsi dhe në veçanti, rinisë në protesta kundër regjimit aktual dhe mbarë Kombit shqiptar sot: O shqiptarë! Mos e shikoni Amerikën vetëm për madhësinë e saj, por për shpirtin që e ngriti.

Një popull bëhet i fortë duke dashur atdheun, kur nderon punën, mban besën dhe respekton ligjin. Kemi kënduar shumë për trimat e djeshëm, por tash është koha të nxjerrim trimat e dijes, të punës dhe të ndershmërisë. Kombi nuk mbahet gjallë vetëm me kujtime, por me vepra. Mos e humbni kohën duke u përçarë për gjëra të vogla. Armiku më i madh i shqiptarit ka qenë shpesh grindja me shqiptarin. Kur jemi bashkë, bëhemi mur, ndërsa kur ndahemi, bëhemi pluhur. Amerika u bë e madhe sepse qytetarët e saj besuan se atdheu ndërtohet çdo ditë. Liria dhe Demokracia mbrohen cdo ditë, gjithashtu. Edhe Shqipëria do të bëhet ashtu siç e meritojmë ne me punët tona. Ruajeni paqën e bashkimin, gjuhën, nderin dhe dashurinë për atdheun. Por mos harroni se atdheu nuk do vetëm fjalë të bukura; ai kërkon punë, djersë, sakrificë dhe përgjegjësi!

FAIK KONICA: Amerika si model qytetërimi dhe përparimi — Asnjë figurë shqiptare nuk e njohu Amerikën më gjatë dhe më nga afër se Faik Konica. Si drejtues i gazetës Dielli, si bashkëthemelues i Federatës Pan-Shqiptare Vatra dhe më vonë si diplomat i Shqipërisë në Washington, ai jetoi për dekada në zemër të jetës politike e intelektuale amerikane. Konica admironte kulturën politike amerikane, funksionimin e institucioneve demokratike dhe respektin për ligjin. Ai mendonte se shqiptarët kishin shumë për të mësuar nga Amerika, jo vetëm në fushën e lirisë dhe demokracisë, por edhe në kulturën dhe etikën e e punës, përgjegjësisë publike dhe qytetarisë. Për Konicën, Amerika nuk ishte thjesht një aleate e Shqipërisë; ajo ishte një model zhvillimi dhe modernizimi. Frank Shkreli: Faik Konica: Përfaqsues moral i Shqipërisë në Washington, vepër e autorit Ilir Ikonomit.

Në frymën dhe stilin polemizues të Faik Konicës, por pa pretenduar se janë vërtetë, fjalët e tij — ashtu si edhe për mesaxhet e Nolit e Fishtës, më lartë – ja edhe porosia që do u drejtonte ai sot shqiptarëve, po të ishte gjallë, natyrisht, në stilin e vet, me rastin e 250-vjetorit të Amerikës: Shqiptarë! Sot Amerika kremton 250-vjet vjet nga lindja e saj si republikë e lirë. Një çerek mijëvjeçari nuk është pak për një komb që u ngrit mbi një ide të thjeshtë, por të fuqishme: se të gjithë njerëyit janë krijuar të barabrtë dhe ligji duhet të jetë mbi njeriun dhe jo njeriu mbi ligjin. Ne shqiptarët kemi admiruar shpesh madhështinë e Amerikës, por admirimi pa mësim është si libri që rri i mbyllur në raft. Nuk mjafton të duartrokasim suksesin e të tjerëve; ne vet, duhet të kuptojmë burimin e tij. Amerika nuk u bë e fortë nga pasuria, por pasuria erdhi sepse u ndërtuan institucione të forta. Nuk u bë e respektuar nga fjalimet, por nga puna. Nuk u ngrit nga lavdërimi i vetvetes, por nga aftësia për të korrigjuar gabimet e saj. Shqiptari ka zemër të madhe, mendje të hollë dhe shpirt të lirë. Por shpesh e humb forcën duke u grindur me shqiptarin tjetër. Energjinë që harxhojmë në ndarje, zili e përçarje, do të duhej ta përdornim për dije, qytetari dhe përparim.

Në këtë përvjetor të Amerikës, le të mos shohim vetëm flamurin e saj, por parimet që e mbajnë atë flamur lart e që janë, respektin për ligjin, lirinë e mendimit, dinjitetin e individit dhe përgjegjësinë ndaj së mirës së përbashkët. Një komb nuk bëhet i madh duke kujtuar vetëm lavditë e së kaluarës. Ai bëhet i madh kur krijon lavdi të reja për brezat që vijnë. Prandaj, shqiptarë, mos kërkoni shpëtimtarë. Kërkoni dije. Mos kërkoni privilegje. Kërkoni drejtësi. Mos kërkoni vetëm të jeni krenarë për Shqipërinë; punoni që Shqipëria të jetë krenare për ju, do porosiste Konica.

Dhe atëherë, kur të shohim nga Amerika, nuk do të admirojmë vetëm suksesin e saj, por do të njohim në të një shembull se çfarë mund të bëjë një popull kur liria shoqërohet me përgjegjësi dhe kur patriotizmi shoqërohet me qytetari. Me nderime për Amerikën në 250-vjetorin e saj dhe me shpresë për shqiptarët kudo që janë, do të uronte me këtë rast, nëse do u fliste sot shqiptarëve, Faik Konica.

Fan Noli, Gjergj Fishta dhe Faik Konica u kanë lënë shqiptarëve një trashëgimi të qartë: mirënjohje për Amerikën, besim tek liria dhe përkushtim ndaj vlerave demokratike. Gëzuar 250-vjetorin, Amerikë! Me mirënjohjen e një populli që nuk harron miqtë e tij dhe me respektin e veçantë të shqiptarëve kudo që jetojnë.

Urime Amerikës në 250-vjetorin e saj — me mirënjohjen që Fan Noli, Gjergj Fishta dhe Faik Konica do ta kishin shprehur me fjalët e tyre — e shqiptarët e shprehin sot — me kujtesën historike dhe miqësinë e qëndrueshme shqiptaro-amerikane. Ma merr mendja se këta 3 kolosë të Kombit shqiptar, po t’i flisnin sot rinisë shqiptare në protesta, do porosisnin së bashku: Më pak krenari boshe, më shumë dije; më pak përçarje, më shumë bashkim; më pak fjalë dhe më shumë punë.

Romeo Merko/

Shqipëria është bërë sot një nga skenat më interesante të debatit mbi kufijtë e pushtetit personal dhe rezistencën qytetare ndaj autokracisë. Për herë të parë pas shumë vitesh, një brez i ri po del në shesh jo nën flamurin e një ideologjie, por nën flamurin e Shqipërisë. Nuk ka të majtë e të djathtë. Nuk ka luftë klasash. Ka një kërkesë të thjeshtë: të dëgjohet zëri i qytetarëve.

Historia na mëson se pushtetet e përqendruara rreth një njeriu kanë një dobësi të përbashkët: me kalimin e kohës fillojnë të besojnë se janë më të rëndësishme se vetë shoqëria. Kjo është arsyeja pse figura e Neronit vazhdon të mbetet aktuale edhe pas dy mijë vjetësh. Legjenda thotë se ndërsa Roma digjej, ai ishte më i interesuar për spektaklin sesa për flakët. Pavarësisht debatit historik mbi vërtetësinë e ngjarjes, Neroni ka mbetur simbol i një pushteti që humbet kontaktin me realitetin dhe fillon të përçmojë shqetësimet e njerëzve.

Por Neroni nuk mbahet mend vetëm për zjarrin e Romës. Ai mbahet mend edhe për obsesionin me spektaklin dhe për prirjen për të parë armiq kudo. Në amfiteatrot romake kërkonte duartrokitje të pafundme dhe adhurim të pakushtëzuar, ndërsa çdo kundërshtim interpretohej si komplot kundër perandorit. Në mënyrë të ngjashme, reagimi i pushtetit ndaj protestave të sotme shpesh duket sikur kërkon të gjejë fajtorë imagjinarë përballë pakënaqësisë reale.

Në vend që të shihen si qytetarë me shqetësime legjitime, protestuesit paraqiten si “delirantë”, “honxho-bonxho”, njerëz të manipuluar nga blogerë, influencerë apo rrjete sociale. Sikur mijëra të rinj të mos kenë mendimin e tyre, por të jenë thjesht produkt i algoritmeve dhe videove të TikTok-ut.

Paradoksi është se ky brez, i akuzuar si i edukuar nga rrjetet sociale, po demonstron pikërisht të kundërtën. Ai po largohet nga ekrani dhe po del në shesh. Po kalon nga pëlqimi virtual te angazhimi real qytetar. Protestat e zhvilluara në Tiranë janë shoqëruar me pankarta gjithnjë e më kreative, me humor, ironi dhe mesazhe të drejtpërdrejta politike.

Në duart e protestuesve janë parë slogane si: “Rama në burg, Berisha në burg”, “Shqipëria u zgjua”, “Nuk shijon kafja kur vidhet e ardhmja”, por edhe mesazhe më thumbuese si “O Sali, o fosil, ik me Ramën në azil” apo “Edi Rama, kokë bërthama, ik se nuk të shkon Tirana”. Këto pankarta tregojnë se pakënaqësia nuk drejtohet vetëm ndaj një partie apo një figure politike, por ndaj një sistemi që shumë qytetarë e perceptojnë si të konsumuar.

Sa më shumë pushteti përpiqet t’i reduktojë protestuesit në karikatura apo etiketime, aq më shumë forcohet bindja se kemi të bëjmë me një fenomen të vërtetë shoqëror. Historia politike është plot me raste kur arroganca e pushtetit ka prodhuar efektin e kundërt. Kur qytetarëve u thuhet se nuk ekzistojnë, ata dalin në shesh për të provuar të kundërtën.

Në këtë kuptim, ajo që po ndodh sot në Shqipëri është një përplasje mes dy vizioneve të ndryshme. Nga njëra anë është ideja se gjithçka mund të kontrollohet nga një qendër e vetme vendimmarrjeje. Nga ana tjetër janë qytetarët, veçanërisht të rinjtë, që po refuzojnë të mbeten spektatorë të jetës publike.

Ajo që e bën të veçantë këtë lëvizje është mungesa e ideologjisë tradicionale. Këta të rinj nuk po marshojnë për socializëm apo konservatorizëm. Ata po marshojnë sepse shohin një Shqipëri që humbet çdo vit energjinë e saj më të madhe njerëzore përmes emigrimit, korrupsionit dhe mungesës së perspektivës. Për ta, atdhedashuria nuk është slogan politik, por shqetësim real për fatin e vendit.

Shumë prej tyre janë fëmijët e protestave të dikurshme, të lëvizjeve studentore dhe të brezave që panë shpresat e tyre të konsumoheshin gjatë tranzicionit. Sot ata po rikthehen në shesh me bindjen se demokracia nuk mund të funksionojë pa pjesëmarrje dhe pa dëgjimin e zërit të qytetarëve.

Ashtu si Neroni nuk arrinte të kuptonte se zemërimi i Romës nuk ishte vepër e armiqve imagjinarë, por pasojë e krizave reale të kohës së tij, edhe sot rreziku më i madh për çdo pushtet është të ngatërrojë kritikën me komplotin dhe revoltën qytetare me manipulimin. Historia tregon se kur një udhëheqës fillon të shpikë armiq në kokën e vet, zakonisht ka filluar të humbasë kontaktin me realitetin.

Thuhet se Neroni kishte bërë të vetën thënien e famshme: “Oderint, dum metuant.”

“Le të më urrejnë, mjafton të më kenë frikë.”

Edhe pse fraza vjen fillimisht nga dramaturgu latin Lucius Accius, ajo është lidhur për shekuj me figurën e Neronit dhe me logjikën e pushteteve që mbështeten më shumë te frika sesa te besimi.

Nëse ka një mësim që vjen nga historia e Neronit, ai është i thjeshtë: pushteti nuk dobësohet sepse njerëzit protestojnë. Pushteti dobësohet kur ndalon së dëgjuari. Kur tallja zë vendin e dialogut, propaganda zë vendin e reflektimit dhe qytetarët shihen si problem e jo si zgjidhje, atëherë fillon shkëputja mes qeverisjes dhe shoqërisë.

Historianët rrëfejnë se fjalët e fundit të Neronit ishin: “Qualis artifex pereo!”

“Çfarë artisti po humbet me vdekjen time!”

Edhe në çastin e fundit, ai nuk mendonte për Romën, por për veten. Kjo është tragjedia e çdo pushteti personal: kur uni i udhëheqësit bëhet më i madh se shteti, më i madh se shoqëria dhe më i madh se vetë realiteti.

Prandaj beteja e sotme nuk është vetëm për një qeveri apo për një opozitë. Është një debat më i thellë mbi të ardhmen e demokracisë shqiptare: nëse vendi do të vazhdojë të sillet rreth vullnetit të një individi apo do të rikthehet te parimi themelor se sovrani i vërtetë është qytetari. Dhe pikërisht për këtë arsye, brezi i ri që ka thyer tabunë e heshtjes mund të jetë zhvillimi më domethënës politik i Shqipërisë në dekadat e fundit.

Këto ditë padyshim që do të hyjnë si ditë të lavdishme në historinë e re të Shqipërisë, dhe kjo falë rinisë së Atdheut tim, e cila po bën krenar çdo shqiptar kudo që jeton e punon nëpër botë.

Padyshim që rinia e bukur e Atdheut tim janë bijtë dhe bijat e atyre që realizuan 90-ën, ëndrrat e mëdha të tradhtuara, por kurrë të harruara, pasi këto ditë po tregojnë se ato ditë të lavdishme të 90-ës po përkujtohen në mënyrën më të bukur të mundshme, duke i treguar botës një nivel qytetarie që me siguri e karakterizon kombet më të qytetëruara të botës dhe që po pasqyrohet nga mediat më prestigjioze ndërkombëtare.

Nuk besoj se ka shqiptar që e fajëson rininë e 90-ës se na e vodhën lëvizjen studentore dhe, bashkë me të, edhe të ardhmen e secilit prej nesh, si dhe të ardhmen e krejt shqiptarëve, duke e çuar vendin në prag të luftës civile të vitit 1997.

E bëra këtë hyrje jo sepse u bëmë xhelozë për rininë e mrekullueshme të Atdheut tonë, pasi prindërit vetëm dëshirojnë që bijtë e tyre të bëhen më të mirë se ata vetë. Por historia, fatkeqësisht apo fatmirësisht, po përsëritet.

Ekzaktësisht ata që po i bëjnë karshillëk rinisë së bukur shqiptare janë pikërisht ata që na vodhën ëndrrat dhe lirinë në vitin 1990. Ata sot janë sundimtarët dhe grabitësit e Atdheut tonë, dhe një pjesë të madhe prej nesh na degdisën rrugëve të botës me një çantë në shpinë.

Gjithashtu, ata janë sot në politikë, shtet e pushtet, dhe për 36 vjet kanë grumbulluar pasuri të mëdha nga djersa dhe prona e shqiptarëve, madje edhe e të gjithë atyre shqiptarëve që prej kohësh janë larguar nga Atdheu.

E bëra këtë histori të shkurtër të lëvizjes studentore në lidhje me protestat madhështore të ditëve të sotme për të treguar jo vetëm lidhjen e gjakut dhe të idealeve, por kryesisht për t’i thënë rinisë së mrekullueshme të Atdheut tim se nuk guxon të përsërisë gabimin e etërve tuaj, që ju besuam atyre monstrave dhe me naivitetin tonë ua lamë në kurriz brezit tuaj ende të papjekur mjaftueshëm, siç na dukej neve, por që po tregoni çdo ditë që kalon se jeni shumë më lart sesa ne ju kemi menduar para dy javësh.

Ju lutem, mësoni nga gabimet tona dhe mos u besoni, e mos pranoni në radhët tuaja këto mostra apo klonet e tyre, pavarësisht moshës që mund të kenë.

Baballarët e këtyre mostrave ishin përgatitur se 90-ta do të vinte dhe realizuan atë që e kemi parë përgjatë 36 viteve të fundit: nuk lanë gjë pa vjedhur e shitur vetëm për interesat e tyre sunduese. Ata realizuan atë që në vendin më të bukur dhe më të pasur të botës për njësi sipërfaqeje të mbillej varfëria më e madhe në Evropë, nëpërmjet sundimit të tyre, krimit dhe korrupsionit, duke shpopulluar Atdheun — atë që nuk e kanë bërë as pushtuesit shekullorë.

Rinia e bukur e protestave madhështore në rrugët e Tiranës, qëndroni të bashkuar pavarësisht diferencave tuaja të natyrshme deri në përmbysjen përfundimtare të politikës dhe pushtetit më të korruptuar të Evropës.

Jetën e keni përpara dhe do të keni kohë të shpalosni idetë dhe vizionin tuaj, padyshim të ndritshëm si rrezja e diellit, ashtu si vetë fytyrat tuaja.

Përmbysni këtë klasë politike kriminale dhe të korruptuar, pastaj suksesin e keni të garantuar, pasi Shqipëria është vendi më i bukur dhe më i pasur në botë për njësi sipërfaqeje, tamam si ajo historia e bajlozit që kishte zënë burimin.

Më lejoni, ju lutem, t’ju njoftoj se nga informacioni i drejtpërdrejtë nga White House, institucionet amerikane janë pranë jush dhe do të mbështesin e garantojnë institucionet tuaja demokratike në shërbim të Shqipërisë, shqiptarëve dhe aleancës strategjike me Shtetet e Bashkuara.

Zoti e bekoftë dhe e ndihmoftë rininë e mrekullueshme të Atdheut tim.

AJET DELAJ

New York

Kristaq BALLI/

Gjatë gjurmimeve për jetën dhe veprimtarinë artistike fotografike të Gjon Milit kam ndeshur së fundmi edhe në një libër të rrallë, të panjohur, për të cilin nuk është shkruar ndonjëherë në shtypin e huaj apo atë shqiptar.

Ky libër katalog, me dimensione 29,5 cm x 21cm dhe me 122 faqe, me letër të përshtatshme fotografike, ka në brendinë e tij 81 fotografi të dimensioneve të mëdha e të një printimi ekstracilësor nga prodhimtaria fotografike e zgjedhur e Gjon Milit, me tematikë e teknika të ndryshme, kryesisht stroboskopike, pa ngjyra dhe të kontrasteve të thella bardh’ e zi. Ai përmban, gjithashtu edhe 4 shkrime prezantuese një parathënie, një pasthënie dhe një intervistë të Gjon Milit, si dhe disa kujtime mbi Gjon Milin të shkruara nga artistë të shquar amerikanë e japonezë . Të gjitha shkrimet e librit janë në gjuhën japoneze dhe absolutisht të një vlerësimi superior dhe eternal për figurën artistike dhe humane botërore të Gjon Milit.

Ballina e librit është e bardhë, minimaliste në gjuhën angleze “ The Photographer Gjon Mili” (Fotogfrafi Gjon Mili), edhe prapshtina po ashtu me stampën e vogël ngjyrë gri në qendër “nikkor club”. Libri ka një mbështjellje me këmishë plastike të hollë transparente.

Ndërkohë titulli i librit në japonisht (f. 3) është “Gjon Mili- Ky Fotograf i Madh”. Katalogu është botuar në Mars të vitit 1982. Por vepra merr vlera të veçanta historike e kulturore, pasi ai është botim special i “Nikkor Club”1), më specifikisht i serisë së botimeve të tij ekskluzive “Librat e Nikkon Salon” në Tokio, Japoni. Ky botim mban numurin 8 të kësaj serie botimesh.

Kur flasim për fotografinë duhet të përmendim se Japonia në vitet 70-80 të shekullit të kaluar ( ashtu si edhe sot) ishte një nga qendrat kryesore të fotografisë botërore. Nikkor Club është një shoqatë ndërkombëtare e krijuar më 1953 për entusiastët e fotografisë dhe profesionistët që përdornin lente NIKKOR me lidhje historike me Tokion, të bazuara edhe në historinë e korporatës Nikon. Ndërkohë që klubi lehtësonte shkëmbimin global, Muzeu Nikon që ndodhej pranë zyrave qendrore (Shinagawa) shërbente si një vendtakim për të parë kamera, lente e pajisje të gjithanshme fotografike, por edhe për konkurse, sesione fotografimi kolektive dhe botime revistash e albumesh (Photo books, annuals), ekspozita, etj. Ajo përfshinte fotografë të njohur japonezë dhe ndërkombëtarë (psh. nga revista LIFE dhe Magnum Photos). Këtu do ta gjejmë edhe origjinën e katalogut të Gjon Milit.

Dihet tashmë se Gjon Mili ishte një prej figurave qendrore të fotografisë botërore, jo vetëm në aspektin artistik dhe talentin e tij gjenuin, por edhe në zbatimin krijues shkencor të nivelit të lartë e origjinal të krijimtarisë së tij, që bazohej në profesionin e tij si inxhinier ndriçimi, produkt ekselent i universitetit të famshëm MIT (Instituti Teknologjik i Massachusets). Kështu që, lidhja dhe bashkëpunimi me kompaninë Nikon (Nikkor) në fushën e pajisjeve fotografike, kamerave, ato të ndriçimit, filmat dhe eksperimentimin e teknologjive avangarde të Japonisë, edhe në kuadrin e përfshirjes së tij si fotograf (e fotoreporter) në një prej revistave amerikane më të rëndësishme të kohës në ShBA, pra revistën “LIFE”, e obligonin atë të ishte në kontakt e lidhje valencash me firmën e njohur japoneze. “Nikon”.

Në kuadrin e këtij bashkëpunimi të gjerë ndërkombëtar vepronte edhe Shoqata “Nikkor” e cila përfshinte si anëtarë në gjirin e saj të personaliteteve artistike shkencorë edhe duke kryer aktivitete të ndryshme në favor të tyre. Nuk e dimë saktësisht nëse Gjon Mili ka qenë anëtar i këtij klubi, sidoqoftë prezenca e tij me famën artistike e autoritetin e lartë shkencor duhet të ketë mbetur e gjithëpranishme. Këto duhet të kenë qenë arsyet pse, kundrejt tij, Nikkor Club i ka kushtuar botimin e katalogut cilësor me një numur të madh të fotografive të tij të zgjedhura.

Duhet të spjegojmë, gjithashtu se botimi i veprave të tilla nga Nikkor Club (Nikon Salon) realizohej me tirazh jo dhe aq të madh e, veç të tjerash, ju dhuroheshin anëtarëve të klubit. Katalogu i Gjon Milit mban numurin 8 qysh nga themelimi i klubit (pra në rreth 50 vjet). Një dilemë tjetër është fakti nëse ky katalog ka qenë shoqërues apo pasqyrues i ndonjë ekspozite homonime, por kërkimet tona të thelluara pranë Nikon Salon nuk na dhanë ndonjë rezultat pozitiv, pasi një ekspozitë, zakonisht nuk shoqërohej me një guidë të këtij niveli superior, por edhe për faktin se një ekspozitë me punimet e katalogut përbënte një ndërmarrje shumë të kushtueshme për një shoqatë artistësh e teknicienësh.

Nga një këndvështrim tjetër, konstatojmë se gjatë kohës kur është përgatitur dhe botuar libri (1982), Gjon Mili jetonte vitet e fundit të jetës dhe, pas një aksidenti rrugor, ishte edhe i sëmurë nga pneumonia, pra ai nuk ka qenë në Japoni për ceremoninë e librit. Megjithatë, një vështrim i kujdesshëm tregon se katalogu është kompozuar e kuruar sipas ideve të tij, ashtu si ai ka vepruar edhe për veprat të tjera që bënë jehonë të gjerë.2)

Por le të futemi tani në brendinë e katalogut : Në fillim të tij – një e papritur surprizuese. Një portret i Gjon Milit i panjohur deri sot (faqe 4). Këtë fotoportret e ka realizuar David Douglas Duncan (1916-2018), një prej fotografëve dhe foto-reporterëve më të famshëm amerikan të terrenit, fillimisht në Luftën e Dytë Botërore në Japoni (Pearl Harbour, në Betejën në Okinawa), Luftën e Koresë, etj., ku u bë i famshëm nëpërmjet veprave të tij fotografike “This is War” (Kjo Është Lufta), 1951,” I Protest!” (Protestoj!), 1968, “War Without Heroes” (Luftë pa Heronj), 1970, si dhe rreth 20 veprave të tjera fotografike, apo kutimeve të tij. Gjatë viteve 1950-1970 ai ka punuar e ka botuar gjithashtu edhe në revistën “LIFE” ku, sigurisht, është njohur dhe miqësuar me Gjon Milin. Po ashtu Duncan është njëri nga fotografët që ka fotografuar më dendur Picasson, veçanërisht në jetën personale, intime e familjare të tij dhe ka botuar disa libra për të.3) Në këto rrethana ai është takuar edhe me Gjon Milin. Figurativisht ata kanë operuar në të njëjtin ekosistem fotografik në SHBA dhe Europë.

Produkt i këtyre marrëdhënieve kolegësh është edhe fotoja që ai i ka bërë Milit. Fotoja është marrë në një çast të pavëmendshëm të Gjon Milit, ndërkohë që Duncan ka shfrytëzuar intuitën e zhdërvjellët e të sprovuar në krijimtarinë e tij për të bërë një shkrepje, duke e rrëmbyer Gjon Milin në një çast domethënës (“stop action”). Duke iu referuar krijimtarisë së Duncan dhe fotove të tjera të Gjon Milit, nuk është rastësi që kjo foto të rezultojë, për mendimin tim, portreti jozyrtar më i realizuar për Gjon Milin gjatë gjithë jetës së tij, mbetur i panjohur edhe për publikun deri në ditët tona.

Koha e realizimit të fotos, sipas mendimit tim, duhet të jetë midis fillimit dhe mesit të viteve ’70, kur ai ishte në moshë madhore, por ende vital e aktiv, me performancë të lartë prodhimtarie artistike.

Elementët vizualë fizikë dhe ato shpirtërore e emocionalë kanë kapur në mënyrë perfekte esencën unike të Gjon Milit, ashtu si e kanë përshkruar edhe me fjalë, apo art edhe personalitete të tjerë, si Zhan Pol Sartri, Arthur Miller, Picasso, Sean O’Casey, Saul Steinberg, Pablo Casals, Henri Cartier- Bresson, John Leongard, etj.

Gëmusha e flokëve është rralluar, ato janë zbardhur e zbutur, balli i është shogur, çka i japin një pamje më fisnike. Syzet e vendosura në ballë përbëjnë një detaj shumë domethënës për një njeri që punon vazhdimisht me shikimin dhe vëzhgimin, por edhe me shplodhjen për disa çaste. Pra, fotoja është shkrepur në momente pushimi, a bisede. Fytyra ka rrudha të theksuara, sidomos rreth syve dhe ballit, të cilat dëshmojnë për përvojë të gjatë jetësore dhe intelektuale. Hunda e madhe me kurriz (që një gazetar në Francë e ka quajtur ”aerodinamike”) dhe mustaqet ngjyrë platini i japin një karakter individual klasik prej malësori mesdhetar. Dora e mbështetur pranë qafës dhe qëndrimi pak i përkulur krijojnë një ndjesi të lehtë tundimi, një tension të lehtë, meditim edhe reflektim të thellë. Në të njëjtën kohë, vërehet një intensitet i brendshëm: vetullat e mbledhura lehtë, që ia zvogëlojnë edhe më sytë e përqëndruar dhe depërtues, sugjerojnë një mendje kërkuese, kurioze dhe analitike. Ky është portreti i një njeriu që jo vetëm shikon botën, por përpiqet ta kuptojë dhe ta zbërthejë atë përmes artit të tij. Veshja e parapëlqyer e tij me këmishë të errët dhe kollare të me lule e një xhaketë sportive nuk ka ndryshuar shijen e tij gjithë jetën. Mungon vetëm cigarja e përhershme në buzët e tij.

Ky portret i Gjon Mili është intim, por edhe fuqimisht karakterial, duke na dhënë një ndjesi të thellë introspektive dhe reflektuese për personalitetin e tij si artist dhe si njeri. Ai sheh brenda vetes. Fotoja mund të konsiderohet edhe si “portret pjekurisë” profesionale e artitistike. Kjo përbën edhe narrativën e subjektit që, edhe pse i referohet spontanitetit, ngrirjes së një çasti kalimtar, kapjes në befasi, elementët e botës së brendshme, psikologjikë, emocionalë, i sinqertë e i paanshëm para kamerës, gjestikulacionet e befta e të pastisura, por edhe gatishmëri kolegësh, që shprehin natyrshmëri e dashamirësi profesionale, modestie dhe përulësie, tipike për artistë të mëdhenj që e kanë tejkaluar nevojën për vetëafirmim. Nga ana e tij, fotografi David D. Duncan e njeh mirë personazhin, ndaj nuk është munduar shumë për të gjetur çastin vendimtar, ndoshta pas disa sprovave gjatë komunikimit të tyre. Artistët e rregjur i ndjejnë momentet kur elementët vizualë dhe emocionalë të imazhit përputhen dhe janë në rezonancë në mënyrë të përsosur, duke rrëmbyer esencën subjektit. Ky portret karakteri e paraqet Gjon Milin si një figurë reflektuese, thellësisht njerëzore—një artist që mbart në fytyrë dhe në qëndrim të gjithë përvojën, ndjeshmërinë dhe inteligjencën e tij krijuese. Andaj kjo foto, mishërim i një figure humane e intelektuale të përmbushur mbetet ikonike.

Nga pikpamja teknike fotoja duhet të jetë realizuar në një mjedis pune të Gjon Milit, (edhe pse studioja i ishte djegur). Kompozimi minimalist në një hapësirë, apo sfond të errët, ku ndriçimi dramatik dhe i përqëndruar, ka krijuar kontrast të thellë dritë-hijesh bardh’ e zi, pra një mizansenë që edhe Mili e preferonte dhe e zbatonte shumë dendur në krijimtarinë e vet. Efekti është pothuajse skulpturor: fytyra duket si e gdhendur në dritë. Kontrasti i fortë mes të bardhës së flokëve dhe sfondit të zi krijon një aureolë vizuale rreth kokës—thuajse simbolike për figurën e tij si mjeshtër i dritës. Duket sikur një fotograf portretizon një tjetër fotograf — një akt reflektimi artistik. Portreti bëhet kështu jo vetëm imazh, por edhe interpretim i një mendjeje krijuese. Dhe së fundi, vetë fakti që Mili ka zgjedhur këtë foto si prezantuese në një album të rëndësishëm ndërkombëtar të krijimtarisë së tij, tregon që kjo foto e përfaqëson atë me dinjitet të plotë figurativ.

Fundi i pjesës 1.