Prof. Dr. Skender Asani/

Me rastin e 7 Marsi, Dita e Mësuesit, kujtesa historike e kombit shqiptar rikthehet drejt një prej kapitujve më të ndritur të historisë sonë arsimore dhe kulturore, aty ku rrënjët e shkollës shqipe ndërthuren me idealin e madh të Rilindjes Kombëtare dhe me sakrificën e atyre që e panë dijen si armën më të fuqishme të mbijetesës dhe të afirmimit kombëtar. Në këtë panoramë të gjerë historike, familja Qiriazi qëndron si një gur themeli i patundur, si një institucion i gjallë i kulturës dhe mendimit shqiptar, që me përkushtim dhe vizion kontribuoi në ndërtimin e themeleve të arsimit modern dhe në konsolidimin e ndërgjegjes kombëtare. Në një epokë kur gjuha shqipe përballej me ndalime dhe kur identiteti shqiptar rrezikohej nga presionet asimiluese të kohës, veprimtaria e Gjerasim Qiriazi, Sevasti Qiriazi dhe Parashqevi Qiriazi mori dimensionin e një misioni historik, ku arsimi nuk ishte vetëm një proces pedagogjik, por një akt i ndërgjegjshëm për ruajtjen e gjuhës, kulturës dhe shpirtit të kombit shqiptar.

Në këtë kuptim, familja Qiriazi duhet parë jo vetëm si një familje e shquar arsimtarësh dhe intelektualësh, por si një qendër e rëndësishme e mendimit iluminist shqiptar që veproi në zemër të një prej qyteteve më të rëndësishme të kulturës shqiptare të kohës: Manastir. Ky qytet, i cili në fillimshekullin XX ishte një nga vatrat kryesore të lëvizjes kombëtare shqiptare, u bë vendi ku u ndërthurën përpjekjet për arsimin, për gjuhën dhe për identitetin kulturor të shqiptarëve. Pikërisht në këtë klimë të gjallë intelektuale dhe patriotike, familja Qiriazi kontribuoi jo vetëm në hapjen e shkollave shqipe dhe në përhapjen e dijes në gjuhën amtare, por edhe në krijimin e një infrastrukture kulturore që përgatiti terrenin për një nga ngjarjet më të rëndësishme të historisë sonë kombëtare: Kongresi i Manastirit i vitit 1908, i njohur edhe si Kongresi i Alfabetit.

Në mënyrë simbolike dhe historike, mund të thuhet se familja Qiriazi përfaqësonte një nga shtyllat mbi të cilat u ngrit vetë ideja e këtij kongresi. Përpjekjet e tyre për përhapjen e shkrimit dhe të arsimit shqip, për botimin e teksteve dhe për kultivimin e një vetëdijeje gjuhësore ndër shqiptarë, krijuan bazën intelektuale dhe kulturore që e bëri të mundur mbledhjen e intelektualëve shqiptarë në Manastir për të unifikuar alfabetin e gjuhës shqipe. Në këtë kuptim, Kongresi i Manastirit nuk ishte vetëm një akt teknik i standardizimit të alfabetit, por një moment historik ku u vulos simbolikisht uniteti kulturor i shqiptarëve dhe u hodhën themelet e komunikimit modern kombëtar. Roli i familjes Qiriazi në këtë proces përfaqëson një kontribut të jashtëzakonshëm në historinë e kulturës shqiptare, sepse përmes veprimtarisë së tyre arsimi dhe gjuha u shndërruan në instrumente të fuqishme të identitetit dhe të vetëdijes kombëtare.

Një dimension tjetër i rëndësishëm i kësaj trashëgimie lidhet me figurën e Parashqevi Qiriazi, e cila përfaqëson një nga personalitetet më të shquara të kulturës dhe diplomacisë shqiptare të fillimshekullit XX. Ajo nuk ishte vetëm një edukatore e përkushtuar, por edhe një zë i fuqishëm në mbrojtjen e çështjes shqiptare në arenën ndërkombëtare. Pjesëmarrja e saj në Konferenca e Paqes në Paris (1919–1920) përbën një moment të rëndësishëm në historinë e përfaqësimit shqiptar në diplomacinë ndërkombëtare, ku ajo kontribuoi në sensibilizimin e opinionit botëror për të drejtën e shqiptarëve për një shtet të pavarur dhe sovran. Në këtë kontekst historik, mbështetja e dhënë nga Presidenti amerikan Woodrow Wilson për ruajtjen e integritetit territorial të Shqipërisë përbën një nga momentet më domethënëse të diplomacisë ndërkombëtare të asaj kohe.

Në dritën e kësaj trashëgimie historike, përkujtimi i 7 Marsit merr një dimension shumë më të thellë simbolik. Ai nuk është vetëm një festë e mësuesve dhe e shkollës, por një moment reflektimi mbi rrugëtimin historik të arsimit shqiptar dhe mbi rolin e tij në ndërtimin e identitetit kombëtar. Familja Qiriazi përfaqëson një model të rrallë ku përkushtimi ndaj dijes, atdhedashuria dhe vizioni historik bashkohen në një mision të vetëm: emancipimin kulturor dhe shpirtëror të kombit shqiptar. Trashëgimia e tyre dëshmon se arsimi, kur mbështetet mbi idealin e lirisë dhe mbi dashurinë për gjuhën dhe kulturën kombëtare, shndërrohet në institucionin më të qëndrueshëm të formimit të një kombi.

Prandaj, në kujtesën historike të shqiptarëve, familja Qiriazi mbetet jo vetëm një simbol i arsimit, por një shtyllë e identitetit kombëtar dhe një dëshmi e gjallë se historia e një populli ndërtohet mbi sakrificën dhe vizionin e atyre që besojnë se dija është drita që ndriçon rrugën e së ardhmes. Në këtë kuptim, 7 Marsi nuk është thjesht një datë kalendarike, por një moment solemn i reflektimit kombëtar, ku përmes kujtimit të Qiriazëve nderohet vetë ideali i arsimit shqip si themeli mbi të cilin u ngrit ndërgjegjja moderne e shqiptarëve dhe u përforcua uniteti kulturor i kombit.

Një vështrim historik në analizat e historianit austriak Oliver Jens Schmitt.

Prof.Dr.Fejzulla BERISHA/

Historia e Ballkanit është e mbushur me konflikte, rivalitete dhe tragjedi kolektive që kanë lënë gjurmë të thella në marrëdhëniet ndërmjet popujve të rajonit. Një nga këto marrëdhënie më të ndërlikuara është ajo ndërmjet shqiptarëve dhe serbëve, e cila për më shumë se një shekull është karakterizuar nga tensione të vazhdueshme politike dhe historike.

Historiani austriak Oliver Jens Schmitt, një nga studiuesit më të njohur europianë të historisë së Ballkanit, ka analizuar në mënyrë kritike zhvillimin e nacionalizmit serb dhe mënyrën se si shqiptarët janë paraqitur në diskursin politik dhe kulturor serb.

Sipas analizave të tij, në një pjesë të konsiderueshme të ideologjisë nacionaliste serbe është ndërtuar një narrativë që shpesh ka përmbajtur elemente të racizmit politik dhe kulturor ndaj shqiptarëve. Ky diskurs nuk ka mbetur vetëm në nivel teorik; ai ka ndikuar drejtpërdrejt në politika shtetërore dhe në zhvillime historike që kanë prodhuar konflikte të përgjakshme.

Nacionalizmi serb dhe krijimi i stereotipeve anti-shqiptare

Në shekullin XIX, gjatë procesit të formimit të shtetit modern të Serbia, elitat politike dhe intelektuale serbe filluan të ndërtonin një projekt kombëtar që synonte zgjerimin territorial drejt jugut dhe perëndimit të Ballkanit.

Në këtë projekt politik, territori i Kosova konsiderohej si pjesë qendrore e mitologjisë historike serbe. Megjithatë, realiteti demografik i këtij rajoni ishte i ndryshëm, sepse në Kosovë jetonte një shumicë e madhe shqiptare.

Për të justifikuar pretendimet territoriale, propaganda nacionaliste serbe ndërtoi një narrativë që shpesh paraqiste shqiptarët si një popull të huaj ose si një element të padëshiruar në këtë territor.

Në këtë mënyrë u krijua një diskurs politik që shërbente për të legjitimuar projektet e zgjerimit territorial.

Racizmi kulturor dhe propaganda politike

Në analizat historike të Ballkanit, Schmitt thekson se një pjesë e literaturës nacionaliste serbe ka përdorur stereotipe të forta negative ndaj shqiptarëve.

Shqiptarët janë përshkruar shpesh në këto narrativë si:popull i prapambetur,i dhunshëm,dhe i paaftë për organizim shtetëror.

Këto stereotipe nuk ishin vetëm paragjykime kulturore. Ato përfaqësonin një formë të racizmit politik, sepse synonin të justifikonin dominimin e një populli mbi tjetrin dhe të delegjitimonin të drejtat historike të shqiptarëve në Kosovë.

Në historinë europiane, ky model ideologjik është i njohur: përpara se të ndërmerren politika represive ndaj një populli, propaganda e paraqet atë si inferior ose si kërcënim për rendin politik.

Politikat shtetërore ndaj shqiptarëve

Diskursi ideologjik anti-shqiptar nuk mbeti vetëm në nivel propagandistik. Ai ndikoi drejtpërdrejt në politikat shtetërore.

Gjatë periudhës së Mbretëria e Jugosllavisë, shqiptarët në Kosovë u përballën me politika që synonin ndryshimin e strukturës etnike të rajonit.

Këto politika përfshinin:kolonizimin e territoreve shqiptare me popullsi sllave,konfiskimin e tokave,diskriminimin në arsim dhe administratë.

Këto masa krijuan një situatë të tensionuar që vazhdoi për dekada.

Kriza e viteve 1990 dhe politika e Milošmsheviqit

Kriza më e thellë në marrëdhëniet shqiptaro-serbe u shfaq gjatë viteve 1990, kur në pushtet në Serbi erdhi regjimi i Slobodan Milošević.

Në këtë periudhë u ndërmorën masa drastike kundër shqiptarëve në Kosovë:shfuqizimi i autonomisë së Kosovës,përjashtimi i shqiptarëve nga institucionet shtetërore,dhe vendosja e një sistemi represiv policor.

Kjo situatë krijoi një krizë të thellë politike dhe sociale që përfundoi në konfliktin e armatosur.

Lufta e Kosovës dhe ndërhyrja ndërkombëtare

Konflikti i armatosur gjatë Lufta e Kosovës përfaqëson një nga momentet më dramatike në historinë moderne të Ballkanit.

Gjatë kësaj lufte, popullsia civile shqiptare u përball me dëbime masive dhe dhunë sistematike.

Kjo situatë çoi në ndërhyrjen ushtarake të NATO, e cila kishte për qëllim ndalimin e dhunës dhe stabilizimin e rajonit.

Ndërhyrja e NATO-s krijoi kushtet për transformimin politik të Kosovës dhe për rrugën drejt shtetësisë së saj.

Reflektimi historik dhe e ardhmja e rajonit

Historia e marrëdhënieve shqiptaro-serbe tregon se ideologjitë nacionaliste dhe raciste kanë prodhuar pasoja të rënda për popujt e Ballkanit.

Prandaj, një reflektim i sinqertë mbi të kaluarën është i domosdoshëm për ndërtimin e një të ardhmeje më të qëndrueshme.

Në Europën moderne, paqja dhe stabiliteti ndërtohen mbi respektin për të drejtat e popujve dhe mbi pranimin e së vërtetës historike.

Analizat e historianit Oliver Jens Schmitt na kujtojnë se historia nuk është vetëm një rrëfim i së kaluarës, por edhe një mësim për të ardhmen.

Ideologjitë nacionaliste që kanë prodhuar racizëm dhe diskriminim ndaj shqiptarëve duhet të analizohen dhe të refuzohen në mënyrë kritike, në mënyrë që Ballkani të mos përsërisë tragjeditë e së kaluarës.

Vetëm përmes respektit reciprok, drejtësisë historike dhe bashkëjetesës demokratike mund të ndërtohet një e ardhme e qëndrueshme për popujt e këtij rajoni.

Skender Karaqica/

Qyteti i Çikagos, me frymën e jetës urbane dhe të njerëzve të lirë, me tiparet e demokracisë në shtetin e Ilinoisit, është vendi ku jetojnë, punojnë dhe integrohen shqiptarë nga të gjitha trevat etnike, të mirëpritur nga institucionet e shtetit amerikan. Nëpër vite, në këtë qytet pati shumë veprimtari politike dhe kombëtare në kërkim të lirisë së Kosovës, të ndryshimit të sistemit totalitar komunist në Shqipëri, si dhe për avancimin e barazisë së shqiptarëve në hapësirën etnike të shpërndarë në vendet fqinje ballkanike.

Gjatë këtyre viteve, në Çikago u kultivua një frymë e fortë kombëtare përmes shumë organizatave dhe veprimtarëve, të cilët tashmë kanë hyrë në historinë e diasporës shqiptare në Amerikë, në krah të çështjes shqiptare në Ballkan. Ata punuan për të mbajtur gjallë kujtesën e historisë së dhimbshme të marrëveshjeve të fshehta të regjimeve serbe, përmes krijesës ogurzezë për shqiptarët – Jugosllavisë – të papranuar si shtet i tyre, si dhe përballë skenarëve të shpërnguljeve drejt Anadollit dhe planeve të tjera shfarosëse të kohëve vrastare.

Në shumë ngjarje në Çikago, veprimtarët nuk e ndalën rrugën kombëtare, sepse ata nuk kishin tjetër atdhe veç tokës së shqiptarizmës. Përmes protestave, takimeve me kongresmenë e senatorë, si dhe me përfaqësues të Departamentit të Shtetit në Uashington, në qendër të vëmendjes ishte fati i Kosovës, pozita kushtetuese e shqiptarëve në Maqedoninë e Veriut, në Preshevë e Medvegjë, në Ulqin, në Çamëri, si dhe synimi për forcimin e demokracisë dhe shtetit ligjor në Shqipëri.

Në qarqet kombëtare të shqiptarëve në Çikago kishte dalë fjala se në hapësirën etnike të Rekës së Epërme, në rrethin e Gostivarit, po rilindte si lule shpirti shqiptar, dikur i ndaluar dhe i fshehur përmes “ligjeve të regjimeve” dhe përmes kishës ortodokse nën etiketimin “popull maqedonas”. Kjo odise nisi të shpalosej në Çikago nga veprimtarët e vijës së parë kombëtare: Ilaz Kadriu, Faik Hajro, Azem Begzadi, Xhevat Prespa, Mahmut Skenderi, Qazim Ismaili, Skënder Karaçica, Tefik Avdullahu, Vllaznim Sherifi, Fanol Cami e të tjerë, në takimet e shpeshta me Branko Manoilovskin.

“Thuaje të vërtetën, vëllai ynë shqiptar, Branko Manoilovski nga Reka e Epërme…!”

Në takimet tona me veprimtarët shqiptarë në Çikago, tema me frymë kombëtare ishte atdheu dhe kombi shqiptar, si dhe padrejtësitë historike të regjimeve pushtuese të shekullit të kaluar. Sa herë që vinte nëntori, mërgimtarët shqiptarë shpalosnin historinë e shpalljes së Pavarësisë së Shqipërisë (1912), fatin e kombit dhe pjesën më të dhimbshme të pushtimit serb të Kosovës, si dhe plagën e përgjakur të Çamërisë.

Prisnim festën e Flamurit të Pavarësisë së Shqipërisë, tashmë traditë festimi në Çikago, kur në mesin tonë erdhi vëllai ynë Branko Manoilovski nga Reka e Epërme shqiptare në Maqedoninë e Veriut. U zhvillua një bisedë e ngrohtë për historinë shqiptare të Rekës së Epërme, për kohën e regjimeve dhe hijet e harresës, të veshura me petkun fetar të kishës ortodokse, për ta shndërruar një popull shqiptar në një “popull ortodoks” brenda kornizave të një shteti të krijuar si balancë nga boshti serbo-rus dhe trashëgimia e Jugosllavisë.

“Nëna ime nuk dinte dhe nuk fliste maqedonisht”, nisi bisedën Branko Manoilovski me veprimtarët në Çikago.

Kjo fjali na erdhi si dritë dielli; nuk e kishim dëgjuar më parë. Fjala e tij nuk kishte të mbaruar. Koha për ne u bë si ora e historisë, që mbante brenda vetes brengën e viteve të regjimit, në dilemën shekspiriane: “Të jesh apo të mos jesh!”

Dhe ai e tha të vërtetën në Çikago:

“UNË JAM SHQIPTAR!”

U hap perdja, ranë përdhe maskat dhe u thye koha e harresës.

Fjala e Branko Manoilovskit hapi një kapitull, shpalosi një histori, riktheu kujtesën te rrënja shqiptare e Rekës së Epërme. Shpirti i Arbërit (sipas termit të De Radës) po kthehej në tokë, në gjak, në gjuhën shqipe të një populli të ndaluar e të paharruar në historinë e regjimeve me skenarë të fshehtë. Fjala e vëllait Branko na mbushi zemrat dhe na dha forcë për të ecur më tej.

I thamë me zë të lartë: dil në shtyp, fol në radio e televizion, sepse Branko Manoilovski dhe Reka e Epërme janë shqiptare!

Në Çikago u hap perdja, ranë maskat e sajuara nga regjimet e kohës. Në Rekën e Epërme të rrethit të Gostivarit ka frymë, jetë dhe besim të një populli jo maqedonas, por shqiptar, me tipare të gjuhës shqipe, të kulturës, të traditës, të flamurit, të familjes dhe të mikpritjes: bukë, kripë e zemër shqiptare.

Në Çikago, Reka e Epërme nisi të flasë shqip dhe e bëri lajm të kohës se është SHQIPTARE!

Armend Baloku/

Para disa ditësh, në New York, një rrugë është emëruar me emrin “Ali Pasha Sabanagić”, duke iu referuar Ali Pashë Gucisë. U befasova kur pashë deri ku mund të arrijë injoranca njerëzore. Në këtë rast, Ali Pashë Gucia paraqitet si boshnjak dhe iniciativa për emërtimin e rrugës në Astoria, Borough of Queens, është ndërmarrë nga komuniteti boshnjak nga Plava dhe Gucia, duke e simbolizuar atë si figurë të tyre kombëtare.

Megjithatë, historia, të cilën e njohin mirë si shqiptarët ashtu edhe boshnjakët, e dëshmon qartë se Ali Pashë Gucia ishte shqiptar, dhe kjo është e padiskutueshme.

Është e vërtetë se ai ka mbështetur edhe Bosnjën në kuadër të Lidhjes së Prizrenit, pasi në atë kohë synimi ishte mbrojtja e territoreve shqiptare në Perandorisë Osmane me shumicë myslimane, përfshirë edhe terene të popullsisë muslimane në Bosnje. Dihet po ashtu se shumë shqiptarë kanë luftuar me armë në dorë kundër forcave sllave në ato treva, deri në Novi Pazar, në luftëra të përgjakshme dhe të ashpra, që nga koha e Lidhjes deri ne luftën e dytë botërore.

Problemi nuk qëndron te fakti që figura e tij vlerësohet edhe nga boshnjakët e Bosnjës, por te mënyra se si një pjesë e komunitetit nga Plava, Gucia apo Rozhaja duket se ka humbur lidhjen me rrënjët dhe historinë e vet. Kjo shpesh nuk vjen nga pamundësia për ta njohur të vërtetën, por nga mungesa e vullnetit apo informacionit.

Para disa vitesh, gjatë një qëndrimi në Guci, pata një përjetim domethënës. Pas xhirimeve, vonë në mbrëmje, u ula me mikun tim Adrin për të pirë nga një birrë. Një kamarier na shërbeu dhe, nga mbiemri që mbante, e kuptova se ishte shqiptar. Ai këmbëngulte se ishte boshnjak, ndonëse gruaja e tij ishte nga një familje e njohur shqiptare. Pas një bisede të shkurtër dhe disa pyetjeve të thjeshta, edhe vetë ai u bind për origjinën e tij. Nuk pashë rezistencë, por një mjegull informimi që mjaftoi të sqarohej me pak kujtesë historike.

Natyrshëm lind pyetja: sa e mundshme është që një boshnjak nga Sarajeva të lërë qytetin e tij për të jetuar në thellësi të bjeshkëve të Gucisë, mes një popullsie shqiptare? Apo anasjelltas, sa shqiptarë nga Prishtina, Tirana apo Shkupi do të zhvendoseshin për të jetuar në Stolac të Bosnjës? Këto pyetje flasin vetë.

Prandaj, më shumë se debat për përkatësi, kjo çështje është një thirrje kundër injorancës. Sepse kur harrojmë historinë dhe rrënjët tona, rrezikojmë të humbasim vetveten.

Muzeu Historik Kombëtar/

Më 28 shkurt 1874, në Frashër të Përmetit lindi Mehdi Frashëri, një nga figurat qendrore të administratës dhe politikës shqiptare. Shkollën e mesme e kreu në Manastir, ndërsa studimet e larta i ndoqi në Fakultetin e Shkencave Politike dhe Ekonomike në Stamboll (1894-1898). Ai shërbeu në poste të rëndësishme të Perandorisë Osmane, përfshirë edhe detyrën e guvernatorit të Jerusalemit.

Pas shpalljes së pavarësisë në vitin 1912, angazhimi i tij u përqendrua në konsolidimin e shtetit shqiptar, ku mbajti funksione si ministër, deputet dhe përfaqësues në Lidhjen e Kombeve. Gjatë mandatit si kryeministër (1935-1936), Frashëri u përpoq të zbatonte një program reformash me frymë liberale, që synonte shpërndarjen e tokës për fshatarët dhe krijimin e më shumë hapësire e lirie për intelektualët e rinj në qeverisje.

Në vitin 1939, ai dënoi hapur pushtimin italian. Më vonë pranoi të drejtonte Regjencën nën administrimin gjerman, duke e konsideruar këtë si një mundësi për të ruajtur integritetin e kufijve etnikë dhe për të penguar ardhjen e komunizmit në pushtet. Pas përfundimit të Luftës së Dytë Botërore, u largua nga Shqipëria.

Kontributi i tij në historiografinë shqiptare mbetet i rëndësishëm, duke u reflektuar njëkohësisht në veprimtarinë politike dhe në studimet historike e politike që pasqyrojnë zhvillimet e kohës.

Mehdi Frashëri u nda nga jeta në Romë, më 25 maj 1963.

Teksti: Fjalor enciklopedik shqiptar – Vëll. 1, Akademia e Shkencave e Shqipërisë, “Kristalina-KH”, Tiranë, 2008, faqe 725.