Hisen Berisha/

Ka momente në histori kur një deklaratë politike vlen më shumë se një mijë raporte diplomatike, më shumë se dhjetëra rezoluta dhe më shumë se vite të tëra propagande shtetërore.

Deklarata e ministres serbe Paunoviq është pikërisht një moment i tillë.

Ajo bëri atë që për vite me radhë nuk arriti ta bëjë as diplomacia e Kosovës dhe as raportet e organizatave ndërkombëtare. Me pak fjalë, ajo hoqi maskën e Beogradit dhe zbuloi fytyrën e vërtetë të politikës shtetërore serbe ndaj shqiptarëve.

Është paradoksale që këtë ta bëjë një ministre, e cila mban përgjegjësi të drejtpërdrejtë për peshën e fjalës së saj si përfaqësuese e një qeverie. Në opinionin publik të Pejës ajo ka qenë prej kohësh figurë e njohur dhe e përfolur edhe për të kaluarën e saj personale, një e kaluar që nuk është kursyer të komentohet as nga vetë shqiptarët. Megjithatë, më e rëndësishme se ajo e kaluar është arsyeja pse ajo shfaqi një urrejtje kaq patologjike ndaj shqiptarëve. Pikërisht kjo urrejtje duket se e çliroi nga çdo maskë diplomatike dhe e detyroi të artikulojë publikisht atë që politika zyrtare e Serbisë zakonisht përpiqet ta fshehë pas gjuhës së bashkëpunimit rajonal, paqes dhe integrimeve evropiane.

Për vite me radhë, Bashkimi Evropian dhe emisarë të ndryshëm u përpoqën të ndërtonin narrativën se Serbia kishte ndryshuar, se ishte shkëputur nga politika e Millosheviqit dhe se ishte shndërruar në faktor stabiliteti rajonal. Na u fol pa pushim për fqinjësi të mirë, dialog konstruktiv, kompromise historike dhe vlera evropiane në emër të stabilitetit në trajtën e statusquos apo të menxhimit të krizave jo zgjidhjes së tyre. Ndërmjetës si Josep Borrell dhe Miroslav Lajçak investuan kapital të konsiderueshëm politik për ta paraqitur Beogradin si partner të paqes.

Por deklarata e ministres serbe e hodhi në erë këtë investim politik e propagandistik.

Ajo tregoi se Serbia nuk ka ndryshuar asgjë në thelb nga filozofia shtetërore që prodhoi luftërat e fundit në ish-Jugosllavi. Nuk ka ndryshuar mënyrën se si e sheh shqiptarin, nuk ka ndryshuar kulturën politike mbi të cilën u ndërtuan krimet në Kroaci, Bosnje e Hercegovinë dhe Kosovë, as mendësinë që vazhdon të prodhojë gjuhë urrejtjeje ndaj popujve joserbë.

Deklarata e saj nuk ishte një gafë politike.

Ishte një rrëshqitje e së vërtetës.

Kur një ministre shpreh keqardhje që shqiptarët nuk u zhdukën gjatë luftës, ajo nuk flet vetëm si individ. Ajo artikulon një mendësi që është kultivuar për dekada në doktrinën politike, akademike dhe propagandistike të shtetit serb.

Pikërisht për këtë arsye, deklarata e saj nuk mund të lexohet si një reagim emocional apo si retorikë e rastit. Ajo duhet parë në dritën e një vazhdimësie historike të dokumentuar. Hulumtimet më të fundit arkivore, të mbështetura edhe në dokumentacionin diplomatik italian të vitit 1941, dëshmojnë se projektet kundër shqiptarëve nuk janë ndërtuar vetëm mbi përdorimin e forcës ushtarake, por edhe mbi një strategji afatgjatë të manipulimit të identitetit kombëtar.

Raportet e Konsullit Mbretëror Italian në Shkup dokumentojnë se administrata bullgare regjistronte sistematikisht shqiptarët myslimanë si turq, ndonëse vetë diplomacia italiane theksonte se shumica dërrmuese e tyre ishin shqiptarë. Qëllimi ishte i qartë, shqiptari duhej të zhdukej fillimisht si kategori juridike dhe kombëtare, përpara se të largohej fizikisht nga trojet e veta.

Ky dokument arkivor rrëzon një nga mitet më të mëdha të historiografisë zyrtare ballkanike.

Ai provon se spastrimi etnik nuk fillonte domosdoshmërisht me armë por, ai fillonte shumë më herët, në regjistrat civilë, në administratë, në manipulimin e statistikave, në kontrollin e institucioneve fetare dhe në mohimin gradual të identitetit kombëtar. Dhuna fizike vinte vetëm pasi ishte përgatitur terreni juridik dhe administrativ për ta bërë largimin e shqiptarëve të dukej si proces “ligjor” ose “administrativ”.

Prandaj kjo deklaratë nuk duhet parë si një incident diplomatik, por si prova më autentike se projekti i “Serbisë së re” ka qenë një iluzion politik i ndërtuar në kancelaritë evropiane.

Historia e shtetit serb është e mbushur me projekte shtetërore të dëbimit, spastrimit etnik dhe shfarosjes së popujve joserbë.

Nga “Naçertania” e Ilija Garashaninit, te memorandumet e Akademisë Serbe të Shkencave dhe Arteve, elaborati famëkeq i Vasa Çubrilloviqit për dëbimin e shqiptarëve dhe politika e zbatuar nga regjimi i Slobodan Millosheviqit, vijimësia ideologjike deri te Aleksandar Vuçiq, është e pandërprerë.

Por kjo vijimësi nuk është ndërtuar vetëm mbi përdorimin e forcës ushtarake. Ajo është mbështetur edhe mbi administratën shtetërore, regjistrat civilë, pronën, arsimin dhe institucionet fetare.

Dokumentet diplomatike italiane të vitit 1941 tregojnë qartë se politika e shkombëtarizimit nuk kishte për objekt komunitetin turk, por shqiptarët myslimanë, të cilëve fillimisht u ndryshohej identiteti administrativ dhe më pas u krijoheshin kushtet për shpërngulje.

Kjo dëshmon se inxhinieria e identitetit ishte pjesë përbërëse e projektit të spastrimit etnik.

Kjo nuk është vetëm çështje historie.

Është një filozofi politike që ka ndryshuar format dhe instrumentet, por jo objektivin strategjik.

Prandaj deklarata e ministres Paunoviq nuk është devijim nga politika serbe.

Ajo është vazhdimësi e saj.

E drejta ndërkombëtare është e qartë. Konventa për Parandalimin dhe Dënimin e Krimit të Gjenocidit e vitit 1948 nuk ndëshkon vetëm aktin e gjenocidit, por edhe nxitjen e drejtpërdrejtë dhe publike për kryerjen e tij. Gjuha që glorifikon ose shpreh keqardhje pse një grup kombëtar nuk është shfarosur nuk mund të relativizohet si retorikë politike apo si “mendim personal”.

Kur ajo artikulohet nga një përfaqësuese e një qeverie, merr peshë institucionale dhe politike, sepse perceptohet si reflektim i kulturës politike që përfaqëson.

Pikërisht për këtë arsye, deklarata e ministres serbe nuk duhet të trajtohet si një incident diplomatik kalimtar. Ajo duhet të shërbejë si objekt reflektimi serioz për institucionet evropiane, të cilat prej vitesh kanë ndërtuar strategjinë e tyre rajonale mbi supozimin se Serbia ka bërë një shkëputje të pakthyeshme nga trashëgimia politike e viteve nëntëdhjetë.

Kur një ministre shpreh publikisht keqardhje pse shqiptarët nuk u zhdukën gjatë luftës, ajo rrëzon me një fjali të vetme narrativën e ndërtuar për një Serbi të reformuar dhe të pajtuar me të kaluarën.

Megjithatë, ndërkohë që Beogradi vazhdon të prodhojë këtë gjuhë, burokratët e Evropës vazhdojnë t’i kërkojnë Kosovës të “shohë drejt së ardhmes”, të bëjë “kompromise të dhimbshme historike” dhe të ndërmarrë lëshime të reja politike në emër të stabilitetit rajonal.

Kompromisi më i madh dhe më i dhimbshëm që bëri Kosova, ishte krijimi i Dhomave të Specializuara, një mekanizëm të paprecedentë në historinë moderne të drejtësisë ndërkombëtare, ku në bankën e të akuzuarve përfunduan drejtuesit e luftës sonë çlirimtare, ndërsa një pjesë e konsiderueshme e materialeve hetimore u mbështet edhe në dokumentacion dhe struktura që burojnë nga aparati shtetëror serb, nga po ai aparat shtetëror që asnjëherë nuk u shkëput plotësisht nga doktrina politike që prodhoi agresionin kundër Kosovës.

Këtu qëndron paradoksi më i madh juridik dhe moral i Evropës moderne.

Paradoksi bëhet edhe më i rëndë kur kujtojmë se vetë arkivat diplomatike evropiane kanë dokumentuar prej dekadash politikat sistematike të shkombëtarizimit dhe të spastrimit etnik ndaj shqiptarëve. Dokumentet italiane, britanike dhe burime të tjera arkivore dëshmojnë se projekti për largimin e shqiptarëve nga trojet e tyre nuk lindi në vitin 1998, por ishte produkt i një politike shumë më të hershme shtetërore. Prandaj, ndërkohë që viktima vihet në bankën e të akuzuarve, përfaqësues të shtetit që trashëgon të njëjtën kulturë politike vazhdojnë të trajtohen si partnerë të privilegjuar në proceset diplomatike evropiane.

Ky paradoks bëhet edhe më i thellë kur analizohen burimet, narrativat dhe mënyra se si janë trajtuar informacionet që kanë ardhur nga struktura të aparatit shtetëror serb gjatë periudhës së pasluftës. Historia e afërt e rajonit ka dëshmuar se shteti serb, veçanërisht gjatë viteve të regjimit të Millosheviqit, nuk përdori vetëm forcën ushtarake dhe represionin, por edhe instrumentet e propagandës, dezinformimit dhe operacioneve të fshehta si pjesë të politikës së tij shtetërore.

Një rast domethënës që e ilustron këtë dimension është edhe ai i Dick Marty-t, ish-raportuesit të Këshillit të Evropës. Vite pas publikimit të raportit të tij, ai deklaroi publikisht se autoritetet zvicerane e kishin vendosur nën mbrojtje të veçantë për shkak të kërcënimeve serioze ndaj jetës së tij. Sipas deklarimeve të tij, ekzistonte dyshimi se qarqe të shërbimeve sekrete serbe mund të organizonin eliminimin e tij fizik dhe më pas ta paraqisnin atë si një veprim të kryer nga shqiptarët e Kosovës. Pavarësisht debatit që ka shoqëruar këtë çështje, vetë ekzistenca e një situate të tillë rrit domosdoshmërinë për një qasje shumë më kritike ndaj çdo informacioni që vjen nga struktura shtetërore të përfshira drejtpërdrejt në konflikt.

Në këtë kontekst, pyetja themelore nuk është nëse çdo material i ardhur nga një burim serb duhet të refuzohet përmes amandamentimit të Ligjit për DHomat Speciale, por nëse ai është vlerësuar me të njëjtin standard rigoroz verifikimi që kërkohet nga drejtësia ndërkombëtare.

Çdo proces i drejtë duhet të analizojë jo vetëm përmbajtjen e një informacioni, por edhe origjinën e tij, interesat e mundshme të burimit dhe kontekstin politik në të cilin është prodhuar.

Kjo është veçanërisht e rëndësishme kur kemi të bëjmë me një aparat shtetëror që ka një histori të dokumentuar të përdorimit të propagandës dhe manipulimit informativ gjatë konflikteve në ish-Jugosllavi.

Pikërisht këtu qëndron një nga shqetësimet më të mëdha morale dhe politike të rastit të Kosovës. Ndërsa drejtuesit e luftës çlirimtare u përballën me një proces gjyqësor ndërkombëtar, një pjesë e rëndësishme e narrativave që ndikuan në perceptimin ndërkombëtar për konfliktin e Kosovës u zhvilluan në një mjedis ku Serbia kishte qenë palë aktive në konflikt dhe ku trashëgimia e aparatit shtetëror të asaj periudhe ende kërkon një ballafaqim të plotë me të kaluarën.

Kjo do të thotë se çdo dokument apo informacion që vjen nga një burim serb duhet ti nënshtrohet një standardi të kontrollit dhe verifikimit maksimalisht i lartë, sepse drejtësia ndërkombëtare nuk mund të mbështetet vetëm mbi ekzistencën formale të një materiali, por duhet të vlerësojë edhe mënyrën se si ai është krijuar, nga kush është prodhuar dhe në çfarë rrethanash politike është përdorur.

Dhe pikërisht këtu shfaqet kontradikta më e madhe. Ndërsa Kosova pranoi një mekanizëm të jashtëzakonshëm drejtësie me bindjen se ai do të garantonte standarde universale dhe trajtim të barabartë, Serbia vazhdon të përballet shumë më pak me peshën e përgjegjësisë historike dhe me nevojën për një ballafaqim të plotë me të kaluarën.

Në njërën anë, përfaqësuesit politikë dhe ushtarakë të luftës çlirimtare të Kosovës mbahen prej vitesh në Hagë, në emër të drejtësisë ndërkombëtare dhe të nevojës për të shmangur pandëshkueshmërinë.

Në anën tjetër, përfaqësues të shtetit që ndërtoi dhe zbatoi politika sistematike të spastrimit etnik vazhdojnë të trajtohen si partnerë legjitimë në proceset e integrimit evropian, ndërsa deklarata që relativizojnë ose justifikojnë krimet përball “komplotit të heshtjes” rrezikojnë të kalojnë pa pasoja politike serioze.

Paradoksi bëhet edhe më i rëndë kur kujtojmë se vetë arkivat diplomatike evropiane kanë dokumentuar prej dekadash politikat sistematike të shkombëtarizimit dhe të spastrimit etnik ndaj shqiptarëve.

Dokumentet italiane të vitit 1941, por edhe burime të tjera diplomatike britanike e gjermane, dëshmojnë se projektet për dobësimin e elementit shqiptar nuk lindën me luftërat e viteve 1998–1999. Ato përfaqësojnë vazhdimësinë e një politike shumë më të hershme, e cila përdori administratën, regjistrat civilë, pronën dhe manipulimin e identitetit si instrumente për të ndryshuar realitetin demografik në favor të projekteve shtetërore.

Në këtë kuptim, deklarata e ministres serbe nuk zbulon diçka të panjohur për historianët. Ajo vetëm konfirmon publikisht atë që dokumentet arkivore e kanë dëshmuar prej kohësh: se filozofia politike mbi të cilën u ndërtuan projektet e dëbimit dhe të shkombëtarizimit nuk është çrrënjosur plotësisht nga mendësia shtetërore serbe.

Në njërën anë, Aleksandar Vuçiq, ish-ministër i regjimit të Slobodan Millosheviqit dhe pjesë e aparatit politik që mbështeti luftërat shkatërrimtare në ish-Jugosllavi, vazhdon të pritet në Bruksel, Paris dhe Nju Jork si partner për paqe dhe stabilitet.

Në anën tjetër, Kosova vazhdon të përballet me kërkesa të vazhdueshme për lëshime të reja politike, ndërsa viktimës i kërkohet vazhdimisht të dëshmojë pjekuri, kompromis dhe gatishmëri për pajtim.

Kjo nuk është drejtësi.

Kjo është relativizim i përgjegjësisë historike.

Është përpjekje për të krijuar një simetri morale ndërmjet agresorit dhe viktimës, ndërmjet atyre që organizuan politika të dëbimit dhe atyre që mbrojtën të drejtën e tyre për të jetuar të lirë në trojet e veta.

Prandaj, deklarata e ministres serbe duhet të zgjojë ndërgjegjen e çdo diplomati evropian që për vite me radhë na ka mbajtur leksione mbi kompromisin. Ajo duhet të zgjojë edhe ndërgjegjen e atyre që besuan se mjaftonte ndryshimi i elitave politike në Beograd për të ndryshuar edhe filozofinë mbi të cilën është ndërtuar politika shtetërore serbe.

Po aq, ajo duhet të zgjojë reflektim edhe te ata deputetë të Kuvendit të Kosovës që, nën presione të jashtëzakonshme ndërkombëtare, votuan krijimin e një gjykate të jashtëzakonshme me bindjen se drejtësia do të ishte universale, e barabartë dhe e paanshme.

Sot shtrohet pyetja legjitime se, a i ka shërbyer kjo drejtësi vërtet së vërtetës historike, apo në praktikë ka prodhuar një ekuilibër artificial politik ndërmjet viktimës dhe agresorit, ndërkohë që vetë përfaqësues të shtetit agresor vazhdojnë të artikulojnë publikisht gjuhë që rikujton filozofinë mbi të cilën u ndërtuan krimet e së kaluarës?

Ministrja serbe, ndoshta pa e kuptuar, i bëri Kosovës një shërbim të pavullnetshëm.

Ajo rrëzoi në pak minuta një narrativë që diplomacia serbe është përpjekur ta ndërtojë prej më shumë se dy dekadash.

Ajo demaskoi hipokrizinë e atyre që vazhdojnë ta paraqesin Serbinë si një shtet të reformuar, ndërkohë që në diskursin publik të përfaqësuesve të saj vazhdojnë të dalin në sipërfaqe elementë të një kulture politike të ndërtuar mbi mohimin e tjetrit.

Po aq e rëndësishme është se deklarata e saj na kujton një të vërtetë historike që shpesh harrohet se, projektet kundër shqiptarëve nuk kanë qenë vetëm ushtarake.

Ato kanë qenë njëkohësisht politike, diplomatike, administrative dhe demografike.

Dokumentet diplomatike italiane të vitit 1941, të nxjerra në dritë nga hulumtimet arkivore më të fundit, dëshmojnë se shqiptarët fillimisht regjistroheshin si “turq”, u kufizoheshin të drejtat mbi pronën, dobësohej përfaqësimi i tyre institucional dhe vetëm më pas krijoheshin kushtet për shpërngulje. Kjo provon se spastrimi etnik nuk fillon domosdoshmërisht me armë por, ai fillon kur shteti përdor administratën për ta ndryshuar identitetin juridik të një popullsie.

Ky është një mësim që nuk i përket vetëm historisë.

Ai mbetet aktual edhe sot.

Prandaj nuk mund të mos shqetësohemi kur shohim forma të reja të përdorimit të mekanizmave administrativë kundër shqiptarëve në rajon. Pasivizimi i adresave të shqiptarëve në Medvegjë, që sjell humbjen e të drejtave civile e politike, apo debatet që prekin mekanizmat e përfaqësimit të shqiptarëve në Maqedoninë e Veriut, nuk janë çështje që duhen parë të izoluara. Ato rikujtojnë se administrata mund të përdoret jo vetëm për të qeverisur, por edhe për të transformuar gradualisht realitetin demografik dhe politik të një komuniteti.

Nuk është fjala për të barazuar periudha të ndryshme historike, por për të kuptuar se logjika e përdorimit të instrumenteve administrative për të prodhuar pasoja politike nuk është zhdukur nga Ballkani.

Historia na mëson se padrejtësitë më të mëdha shpesh nuk fillojnë me tanket.

Ato fillojnë në zyrat e administratës.

Fillojnë në regjistrat civilë.

Fillojnë në manipulimin e statistikave.

Fillojnë në cenimin e pronës.

Fillojnë në mohimin gradual të identitetit.

Pikërisht për këtë arsye, reagimi ndaj deklaratës së ministres serbe nuk duhet të kufizohet në një protestë diplomatike.

Ai duhet të shndërrohet në një argument të fuqishëm për diplomacinë e Kosovës dhe të Shqipërisë në çdo forum ndërkombëtar.

Bota demokratike duhet të kuptojë se pajtimi nuk ndërtohet mbi harresën, por mbi pranimin e së vërtetës.

Nuk mund të kërkohet normalizim i marrëdhënieve, ndërkohë që në diskursin zyrtar vazhdojnë të shfaqen deklarata që glorifikojnë ose relativizojnë projektet e spastrimit etnik.

Po ashtu, Bashkimi Evropian duhet të reflektojë seriozisht mbi qasjen e tij ndaj Serbisë. Stabiliteti afatshkurtër nuk mund të ndërtohet duke anashkaluar kulturën politike që vazhdon të prodhojë gjuhë urrejtjeje. Historia evropiane ka treguar shumë herë se tolerimi i narrativave të tilla nuk sjell stabilitet, por vetëm shtyn përballjen me problemin.

Evropa mund të vazhdojë të financojë misione ndërmjetësimi, të dërgojë emisarë dhe të prodhojë formula të reja kompromisi.

Por asnjë formulë diplomatike nuk mund ta ndryshojë të vërtetën historike.

Asnjë propagandë nuk mund t’i fshijë dokumentet arkivore që dëshmojnë vazhdimësinë e politikave të shkombëtarizimit dhe të spastrimit etnik ndaj shqiptarëve.

Asnjë proces politik nuk mund ta relativizojë faktin se shqiptarët janë popull autokton në trojet e tyre dhe se lufta e Kosovës ishte luftë për liri kundër një regjimi që ushtroi agresion, krime lufte dhe spastrim etnik.

Deklarata e ministres serbe nuk është thjesht një skandal diplomatik.

Ajo është një dëshmi.

Një dëshmi se mendësia mbi të cilën u ndërtuan projektet e dëbimit dhe të spastrimit etnik nuk është çrrënjosur plotësisht nga politika shtetërore serbe.

Një dëshmi se propaganda shumëvjeçare për “Serbinë e re” mbetet e brishtë përballë një momenti të vetëm të së vërtetës.

Një dëshmi se pa ballafaqim të sinqertë me të kaluarën nuk mund të ketë pajtim të vërtetë.

Sepse krimet nuk harrohen.

Gjenocidi nuk relativizohet.

Agresori nuk mund të barazohet me viktimën.

Dhe pa pranimin e së vërtetës historike, të mbështetur jo vetëm në kujtesën e viktimave, por edhe në dokumentet arkivore, në të drejtën ndërkombëtare dhe në faktet historike, nuk mund të ndërtohet as paqja e qëndrueshme dhe as e ardhmja evropiane e Ballkanit.

Si po e vendos Vlora Marina Shqipërinë në hartën ndërkombëtare të zhvillimeve.

Prej dekadash, Mesdheu ka qenë një nga tregjet më tërheqëse për investime në pasuri të paluajtshme. Italia, Greqia, Kroacia dhe Spanja kanë ndërtuar një reputacion të konsoliduar, ku rezidencat buzë detit janë bërë simbol i një stili jetese cilësor dhe një investimi afatgjatë.

Ndërsa këto tregje janë maturuar dhe çmimet kanë arritur nivele të larta, vëmendja e investitorëve po zhvendoset drejt destinacioneve të reja, që ofrojnë ende potencial të konsiderueshëm zhvillimi, standarde bashkëkohore dhe mundësi reale për rritjen e vlerës së investimit.

Në këtë realitet të ri, Riviera Shqiptare po shfaqet si një nga tregjet më premtuese të Mesdheut. Me natyrën e saj të paprekur, pozicionin strategjik dhe investimet që po transformojnë bregdetin, ajo po tërheq gjithnjë e më shumë interes nga investitorë ndërkombëtarë dhe nga diaspora shqiptare që kërkon të investojë në vendlindje.

Në zemër të këtij transformimi po zhvillohet Vlora Marina, një projekt që nuk përfaqëson vetëm një kompleks rezidencial, por një vizion të ri për mënyrën se si do të zhvillohet bregdeti shqiptar në dekadat e ardhshme.

E vendosur në vijën e parë të detit dhe në zemër të qytetit, Vlora Marina është i vetmi projekt buzë detit në qytetin e Vlorës që krijon një lidhje të drejtpërdrejtë mes jetës urbane dhe stilit të jetesës mesdhetare. Pozicioni i saj strategjik, aty ku takohen Adriatiku dhe Joni, pranë 120 plazheve natyrore dhe atraksioneve të shumta, e bëjnë projektin një nga zhvillimet më të aksesueshme në rajon.

Nga ana tjetër, investimet në infrastrukturë, aeroportin e ri të Vlorës, rrjetin rrugor dhe zhvillimin e turizmit po krijojnë kushtet që Riviera Shqiptare të mos jetë më vetëm një destinacion sezonal, por një zonë ku jetohet, punohet dhe investohet gjatë gjithë vitit.

Në këtë kontekst, Vlora Marina është konceptuar si projekti më i kompletuar në Vlorë. Ai bashkon në një destinacion të vetëm rezidencat premium, marinën, hotelerinë, hapësirat tregtare, restorantet, shëtitoren buzë detit, shërbimet dhe ambientet publike, duke krijuar një mënyrë të re jetese ku gjithçka ndodhet pranë.

Vlora Marina është ndërtuar për të ofruar çdo eksperiencë në një destinacion të vetëm. Banorët dhe vizitorët nuk do të gjejnë vetëm një apartament buzë detit, por një komunitet të gjallë, ku jetesa, puna, argëtimi dhe mikpritja bashkëjetojnë në mënyrë harmonike.

Një nga elementët më të rëndësishëm që e dallon projektin është marina e parë e klasit botëror në Shqipëri. E konceptuar për të akomoduar mbi 400  jahte dhe megajahte, ajo do të operojë me konsulencën e D-Marin, një prej operatorëve më prestigjiozë të marinave në Mesdhe. Kjo pritet ta vendosë Vlorën në hartën ndërkombëtare të turizmit detar dhe të tërheqë një profil të ri vizitorësh dhe investitorësh.

Po aq i rëndësishëm është edhe partneriteti me Marriott International, i cili do të sjellë në projekt hotelin e parë Marriott në bregdetin shqiptar, së bashku me rezidencat e branduara. Pronarët e këtyre apartamenteve do të kenë mundësinë të jetojnë në rezidencën e tyre duke përfituar standardet dhe shërbimet e një hoteli me pesë yje, një koncept që tashmë është bërë pjesë e zhvillimeve më prestigjioze në botë.

Rezidencat janë projektuar për të ofruar komoditet maksimal, me apartamente premium me sipërfaqe të bollshme, veranda të mëdha dhe pamje panoramike drejt detit, marinës dhe qytetit. Një tjetër veçori që e bën projektin unik është fakti se Vlora Marina është i vetmi projekt në Vlorë që ofron apartamente plotësisht të mobiluara, duke u dhënë mundësi pronarëve t’i përdorin menjëherë për banim ose për investim, pa pasur nevojë për investime shtesë.

Një tjetër element që e diferencon projektin është qendra e dedikuar e argëtimit (Entertainment Hub), e vetmja e këtij lloji në Vlorë. Eventet, aktivitetet kulturore, gastronomia, hapësirat për familjet dhe ambientet sociale do ta bëjnë këtë destinacion aktiv gjatë gjithë vitit, duke krijuar një komunitet të mirëfilltë dhe jo thjesht një kompleks rezidencial.

Për diasporën shqiptare në Shtetet e Bashkuara dhe në vende të tjera të botës, kjo përfaqëson një mundësi të veçantë. Investimi në një projekt të këtij niveli nuk është vetëm një mënyrë për të ruajtur lidhjen me vendlindjen, por edhe një mundësi për të qenë pjesë e transformimit që po përjeton Shqipëria.

Nga ana tjetër, tregu shqiptar vazhdon të ofrojë çmime konkurruese në krahasim me shumë destinacione të konsoliduara të Mesdheut, ndërsa potenciali për rritjen e vlerës së pronës mbetet i konsiderueshëm. Ky kombinim mes standardeve ndërkombëtare, vendndodhjes strategjike dhe potencialit të tregut e bën Vlora Marinën një zgjedhje tërheqëse si për përdorim personal, ashtu edhe për investim.

Për më shumë informacion mund të na vizitoni në zyrën tonë në New York

Adresa: 1151, Broadway, New York

Kontakt: +1 (347) 425-2033

Nga Rafael Floqi/

Selia e parë e Bankës në Durrës

Pas shpalljes së pavarësisë së shtetit shqiptar më 28 Nëntor 1912, një nga kujdeset parësore të qeverisë shqiptare të kryesuar nga Ismail Qemal Bej Vlora ishte mëkëmbja e një banke emetimi dhe krediti në Shqipëri, e cila ta zhvillonte veprimtarinë e saj në përputhje me normat e bankave kombëtare të shteteve evropiane. Ismail Qemali e konceptonte Bankën Kombëtare si një institucion financiar, i cili duhej të synonte në radhë të parë zhvillimin ekonomik të vendit, kurse fitimin duhej ta realizonte nëpërmjet zhvillimit ekonomik dhe stabilizimit të shtetit të pavarur shqiptar. Jo më kot, bankën kombëtare ai e ka cilësuar si “…e dyta fitore pas lirisë”.

Në 4 tetor të vitit 1913, Qeveria e Ismail Qemalit nënshkroi me përfaqësuesit e dy prej grupeve financiare më në zë të kohës, Wienner Bank Verein dhe Banca Commerciale Italiana, koncesionin e parë për krijimin e Bankës Kombëtore të Shqypëniës. Në Shqipërinë e trazuar të atij fillimshekulli, por edhe për shkak të tronditjeve që do të vinin shumë shpejt me shpërthimin e Luftës I Botërore, Banka Kombëtare e Shqipërisë nuk mundi të zhvillojë aktivitet.

Historia e rivalitetit italo-jugosllav për Shqipërinë pas Luftës së Parë Botërore tregon se pavarësia e një shteti të vogël nuk vendoset vetëm në çastin kur njihen kufijtë e tij.

Shqipëria i mbijetoi Paktit të Londrës, planeve të copëtimit, pazareve të Konferencës së Paqes dhe pushtimeve të huaja. Qëndresa e Vlorës, Kongresi i Lushnjës, mbështetja e diasporës dhe kundërshtimi i presidentit Woodrow Wilson ndaj ndarjes së vendit ndihmuan në shpëtimin e shtetit shqiptar.

Por pas vitit 1920 filloi një betejë tjetër: beteja për përmbajtjen reale të pavarësisë.

Italia dhe Jugosllavia rivaliteti pёr ekzistencën e Shqipërisë

Italia dhe Jugosllavia e pranonin ekzistencën e Shqipërisë, por secila dëshironte një Shqipëri të dobët, të kontrollueshme dhe të përdorshme kundër tjetrës. Për Beogradin, ajo duhej të ishte një zonë sigurie dhe një pengesë ndaj depërtimit italian. Për Romën, ajo ishte çelësi i Kanalit të Otrantos dhe porta drejt Ballkanit.

Ahmet Zogu u përpoq ta shfrytëzonte këtë rivalitet për të forcuar shtetin dhe pushtetin e vet. Për disa vjet, ai arriti të luante me mjeshtëri ndërmjet dy brigjeve të Adriatikut. Por pabarazia e fuqisë ekonomike dhe ushtarake e bëri aleancën me Italinë gjithnjë e më të njëanshme.

Rruga që nisi me Bankën Kombëtare të Shqipërisë më 1925 dhe Paktet e Tiranës më 1926–1927 do të çonte, dymbëdhjetë vjet më vonë, te pushtimi italian i 7 prillit 1939. Kështu, beteja për Vlorën nuk përfundoi në vitin 1920.

Ajo vazhdoi në zyrat e bankave, në telegramet diplomatike, në marrëveshjet e fshehta dhe në sallat ku nënshkruheshin traktatet. Në vitin 1920, Italia u largua nga Vlora.

Në vitin 1927, ajo kontrollonte Shqipërinë pa pasur nevojë ta pushtonte. Dhe kjo ishte fitorja më e rrezikshme e Romës: një fitore që nuk dukej ende si pushtim.

Roma synonte të “rifitonte në planin ekonomik atë që kishte humbur në planin politik”

Massimo Bucarelli e ka përmbledhur qartë strategjinë e re italiane: Roma synonte të “rifitonte në planin ekonomik atë që kishte humbur në planin politik”.

Shqipëria kishte nevojë për para. Vendi duhej të ndërtonte rrugë, ura, administratë, ushtri dhe një sistem financiar. Por tregjet ndërkombëtare nuk tregonin gatishmëri për t’i dhënë kredi një shteti të varfër dhe politikisht të paqëndrueshëm.

Kjo dobësi e shndërroi financën në armën kryesore të luftës për Shqipërinë.

Në fillim të viteve 1920, vëllezërit Lale dhe Nikola Zuber, biznesmenë malazezë me lidhje të forta në qarqet politike dhe ekonomike të Beogradit, themeluan Bankën Serbo-Shqiptare në Cetinë. Pas rikthimit të Zogut, ata kërkuan të hapnin degë në Shqipëri, duke filluar nga Shkodra. Synimi përfundimtar ishte krijimi i Bankës Kombëtare të Shqipërisë nën ndikimin jugosllav. Banka nuk do të ishte thjesht një institucion financiar. Ajo do të kontrollonte monedhën, kredinë, financat publike dhe zhvillimin ekonomik të vendit.

Kush kontrollonte bankën, do të kontrollonte shtetin.

Por Roma lëvizi më shpejt.

Në shkurt 1925, Zogu nisi bisedime me përfaqësues të bankës britanike Midland Bank dhe me Mario Albertin, drejtor i Credito Italiano. Ndërkohë, në Ministrinë e Jashtme italiane u forcua krahu që kërkonte shndërrimin e Shqipërisë në një protektorat italian.

Pas ripohimit me akte ndërkombëtare të Pavarësisë së Shqipërisë në vitin 1921, u bënë diskutime të shumta për ngritjen sërish të një banke kombëtare, çka u bë realitet me marrëveshjen e përfunduar nga Mufid Libohova në emër të Qeverisë Shqiptare dhe Mario Albertit në emër të një grupi financiar italian. Qendra administrative e Bankës Kombëtare të Shqipnis do të ishte qyteti i Durrësit, ndërsa Komiteti Administrativ do ta kishte qendrën në Romë.

Banka Kombëtare e Shqipnis u themelua më 2 shtator 1925 dhe në shkurt të vitit 1926 i dha vendit monedhën e parë kombëtare shqiptare, “frangun ar”, me nënfishat e tij, “lekë”. Që prej themelimit, Banka Kombëtare e Shqipnis adaptoi një sistem monetar të standardit të arit, i cili vepronte në mjaft vende në atë periudhë. Sipas konventës së themelimit, Banka ishte e detyruar të mbante një rezervë metalesh të çmuara baras me një të tretën e bankënotave të vëna në qarkullim. Duke mos qenë vetëm një bankë emisioni, ajo e shtriu veprimtarinë edhe në lëmin e kreditit, ku gjatë një periudhe 10-vjeçare veproi në kushte monopoli, ndërsa nga viti 1938 e gjendur në një konkurrencë të fortë me degën në Shqipëri të Bankës së Napolit dhe me Bankën Kombëtare të Punës, rriti shumë kreditimin dhe mbajti pozita sunduese në tregun shqiptar.

Ministri i Jashtëm jugosllav, Momçilo Ninçit, e kuptoi rrezikun. Ai propozoi krijimin e një banke të përbashkët me kapital italo-jugosllav, e cila do të kishte të drejtën e emetimit të kartëmonedhave.

Sipas Ninçiçit, kjo mund të bëhej: “Akti i parë i një përpjekjeje të përbashkët për një gjendje të qëndrueshme në Shqipëri.”

Por Mussolini nuk kërkonte një bashkëpunim me Jugosllavinë. Ai kërkonte epërsi.

Më 19 mars 1925 u bë publik lajmi për marrëveshjen ndërmjet shtetit shqiptar dhe grupit financiar italian të drejtuar nga Mario Alberti. Banka Kombëtare e Shqipërisë do të krijohej nën kontrollin e kapitalit italian.

Beogradi ishte mundur pa u shkrepur asnjë e shtënë.

Banka Kombëtare e Shqipërisë – shteti brenda shtetit

Kapitali themeltar i bankës u caktua në 12.5 milionë franga ari. Por mënyra e shpërndarjes së tij tregonte se institucioni nuk do të ishte realisht shqiptar.

Qeverisë shqiptare nuk i lejohej të merrte pjesë drejtpërdrejt në kapital. Pjesëmarrja e shtetasve shqiptarë kufizohej në jo më shumë se 49 për qind. Për arsye politike, një pjesë e kapitalit u la formalisht e hapur për investitorë jugosllavë, zviceranë dhe belgë.

Megjithatë, rreth 75 për qind e kapitalit kontrollohej drejtpërdrejt ose tërthorazi nga pala italiane. Investimi real, rreth 14 milionë lireta, vinte nga shteti italian nëpërmjet Institutit Kombëtar për Këmbimet me Jashtë.

Selia e bankës u vendos në Itali. Administrimi do të kryhej nga dy italianë dhe dy shqiptarë, por presidenti i saj duhej të ishte gjithmonë shtetas italian.

Negociatori shqiptar Myfit bej Libohova u detyrua të jepte dorëheqjen për shkak të skandalit që shkaktoi marrëveshja. Banka ishte kombëtare në emër, por italiane në kapital, drejtim dhe qëllim strategjik.

Themelimi i saj shënoi çastin kur Italia filloi ta zëvendësonte pushtimin ushtarak me kontrollin financiar.

Zogu zgjedh Italinë

Zgjedhja e Italisë nga Zogu nuk ishte vetëm politike. Ajo kishte edhe një logjikë ekonomike.

Italia kishte nevojë për burimet bujqësore dhe natyrore të Shqipërisë. Industria italiane ishte e interesuar për lëndët e para shqiptare dhe ishte e gatshme të investonte në kërkime gjeologjike, rrugë, porte dhe infrastrukturë.

Jugosllavia dhe Greqia, në të kundërt, prodhonin dhe eksportonin shumë nga të njëjtat mallra bujqësore si Shqipëria. Ekonomitë e tyre nuk kishin të njëjtin interes për zhvillimin e burimeve shqiptare.

Por mbi të gjitha, Italia kishte më shumë para.

Më 27 prill 1925, Mussolini e udhëzoi ministrin italian në Shqipëri, Carlo Durazzo, që ta siguronte Zogun se mbrojtja e Shqipërisë nga synimet jugosllave dhe greke ishte një çështje me rëndësi të jashtëzakonshme për Italinë.

Më 15 korrik, ai njoftoi dërgimin e një paradhënieje prej dy milionë liretash. Por paratë duhej t’i jepeshin personalisht dhe vetëm Ahmet Zogut. Asnjë politikan tjetër shqiptar nuk duhej të përfshihej.

Ky ishte momenti kur marrëdhënia ndërmjet Romës dhe Tiranës u shndërrua në një marrëdhënie personale ndërmjet Mussolinit dhe Zogut.

Italia kishte gjetur njeriun nëpërmjet të cilit mund të kontrollonte Shqipërinë.

Zogu kishte gjetur fuqinë që mund t’i financonte pushtetin.

Nga Pakti i Tiranës te protektorati i pashpallur

Gjatë vitit 1925 dhe fillimit të vitit 1926, marrëdhëniet shqiptaro-jugosllave u përkeqësuan. Në veri të Shqipërisë vepronin grupe të armatosura kundër Zogut, të cilat Roma i lidhte me Beogradin. Kryengritjet në Shkodër dhe Dukagjin u përdorën nga diplomacia italiane si dëshmi se Jugosllavia po përpiqej të destabilizonte shtetin shqiptar.

Mussolini e shfrytëzoi frikën e Zogut. Ai i ofroi mbrojtje nga ndërhyrja jugosllave dhe greke, por kërkoi në këmbim një lidhje më të fortë politike me Italinë.

Më 27 nëntor 1926 u nënshkrua Pakti i Parë i Tiranës. Italia garantonte paprekshmërinë e kufijve shqiptarë dhe qëndrueshmërinë e regjimit të Zogut.

Formalisht, marrëveshja mbronte Shqipërinë. Praktikisht, ajo mbronte Zogun dhe i jepte Italisë të drejtën morale e politike të ndërhynte sa herë që regjimi i tij kërcënohej.

Reagimi i Beogradit ishte i ashpër. Ninçiçi deklaroi se pakti nuk përputhej me marrëdhëniet e miqësisë që Italia pretendonte se kishte me Jugosllavinë. Por tashmë ekuilibri kishte ndryshuar. Beogradi nuk zotëronte as mjetet financiare dhe as ndikimin diplomatik për ta sfiduar Romën në Tiranë.

Një vit më vonë, më 22 nëntor 1927, Italia dhe Shqipëria nënshkruan Paktin e Dytë të Tiranës, të njohur edhe si Traktati i Aleancës Mbrojtëse.

Italia siguronte pothuajse kontrollin e plotë strategjik të Kanalit të Otrantos. Shqipëria hynte përfundimisht në orbitën italiane.

Ajo nuk ishte zyrtarisht një protektorat. Por kufiri ndërmjet aleancës dhe varësisë ishte bërë pothuajse i padukshëm.

Fituesi, i munduri dhe çmimi i fitores

Për Italinë, Traktati i Tiranës përbënte një sukses të madh gjeopolitik. Roma kishte arritur me kredi, banka dhe diplomaci atë që nuk kishte mundur ta ruante me 100,000 ushtarë gjatë Luftës së Parë Botërore.

Ajo kishte humbur Vlorën, por kishte fituar ndikim mbi të gjithë Shqipërinë.

Pas Luftës së Madhe, Jugosllavia gjeti armikun e saj më të rrezikshëm tek Italia, e cila bëri çdo përpjekje për të destabilizuar fqinjin e saj në Adriatik – Shqipëria luajti një rol të rëndësishëm në këtë politikë. Beogradi besonte fuqimisht se ishte një çështje me rëndësi të madhe të parandalonte italianët nga krijimi i një pikëmbështetjeje në Ballkan nga e cila ata mund të nxisnin irredentizmin shqiptar në Kosovë dhe të kërcënonin Jugosllavinë në rajonet e saj jugore strategjikisht të ndjeshme në bashkëpunim me Bullgarinë.

Për të parandaluar ndërhyrjen italiane, Jugosllavia mbështeti pavarësinë e Shqipërisë me kufijtë e saj të vitit 1913 që nga Konferenca e Paqes në Paris e tutje: ajo hoqi dorë nga ambiciet territoriale të Serbisë – paraardhësit të Jugosllavisë para luftës – të përqendruara në qytetin e Shkodrës. Megjithatë, politikëbërësit jugosllavë nuk mundën ta ruanin besnikërinë e Ahmed-bej Zogut, një liderit shqiptar, i cili mori pushtetin në Tiranë me mbështetjen jugosllave; por më pas ai iu drejtua Romës, e cila ishte më e aftë dhe e gatshme të siguronte mjete financiare për mirëmbajtjen e administratës shqiptare sesa Beogradi.

Për Jugosllavinë, kjo ishte një humbje e rëndë. Beogradi jo vetëm që kishte humbur garën me Romën, por kishte ndihmuar vetë në rikthimin në pushtet të njeriut që tani po e përjashtonte nga Shqipëria.

Për Zogun, aleanca me Italinë siguronte para, armë dhe mbrojtje. Ajo i hapi rrugën forcimit të pushtetit personal dhe shpalljes së tij Mbret i Shqiptarëve në vitin 1928.

Por çmimi i kësaj mbrojtjeje ishte rritja e varësisë politike dhe ekonomike nga Roma.

Në vitin 1920, shqiptarët kishin luftuar për të larguar ushtrinë italiane nga Vlora. Shtatë vjet më vonë, Italia ishte rikthyer pa ushtri pushtuese, por me një bankë kombëtare, një shoqëri zhvillimi, hua, këshilltarë dhe traktate.

Ky ishte pushtimi i ri: më i heshtur, më i sofistikuar dhe, për këtë arsye, më i vështirë për t’u kundërshtuar.

Selia qendrore e Bankës së Shqipërisë

Banka Kombëtare e Shqipërisë, në vitin 1938. Projekti i Arkitektit Italian Vittorio Ballio Morpurgo.

Sot si një nga institucionet më të rëndësishme në vend, Banka e Shqipërisë mbart në vetvete aspiratën për të qenë në lartësinë e simotrave të saj evropiane, çka mund të përmbushet edhe nëpërmjet një standardi të lartë infrastrukture dhe teknologjie.

Selia qendrore e Bankës së Shqipërisë gjendet në Tiranë. Ajo ka 5 degë në rrethet Shkodër, Elbasan, Gjirokastër, Korçë, Lushnjë, si dhe Qendrën e saj Kërkimore në Berat.

Më 30 tetor 2015, Banka e Shqipërisë organizoi ceremoninë e inaugurimit të ndërtesës së selisë qendrore të saj të rikonstruktuar, e cila përkoi dhe me hapjen për herë të parë të Muzeut të Bankës së Shqipërisë.

Projekti i rikonstruksionit të Bankës së Shqipërisë mundësoi krijimin e një mjedisi me kushte më të mira e bashkëkohore pune, si dhe mundësoi ndarjen administrative të funksioneve të Bankës së Shqipërisë. Në fakt, projekti i ri plotëson jo vetëm kërkesat administrative të Bankës, por lehtëson komunikimin e saj me publikun e gjerë, duke krijuar një marrëdhënie më të plotë dhe më transparente me publikun.

Literatura

Alberto Basciani, “Struggle for Supremacy in Adriatic: Italy, SHS Kingdom and the Albanian Question”, Qualestoria, nr. 1, qershor 2021, f. 123–137.

Dušan Bakić, “The Italo-Yugoslav Conflict over Albania: A View from Belgrade, 1919–1939”, Diplomacy & Statecraft, nr. 4, 2014.

Massimo Bucarelli, Mussolini e la Jugoslavia (1922–1939), B. A. Graphis, Bari, 2006.

Bernd J. Fischer, King Zog and the Struggle for Stability in Albania, Albanian Institute for International Studies, Tiranë, 2012.

Ivo J. Lederer, La Jugoslavia dalla conferenza della pace al Trattato di Rapallo, 1919–1920, Il Saggiatore, Milano, 1966.

Stavro Mišić, “Serbo-Albanian Bank 1925–1927”, Balcanica, nr. 37, 2006.

Pietro Pastorelli, L’Albania nella politica estera italiana 1914–1920, Jovene, Napoli, 1970.

Pietro Pastorelli, Italia e Albania 1924–1927. Origini diplomatiche del Trattato di Tirana del 22 novembre 1927, Poligrafico Toscano, Firence, 1967.

Alessandro Roselli, Italia e Albania: relazioni finanziarie nel ventennio fascista, il Mulino, Bolonjë, 1986.

Miranda Vickers, The Albanians: A Modern History, I. B. Tauris, Londër–Nju Jork, 1997.

Tajar Zavalani, History of Albania, Centre for Albanian Studies, Londër, 2015.

Prof. Dr. Pal Nikolli/

Ka momente kur një statistikë thotë më shumë se një mijë fjalë. Nga rreth 80 hidrocentrale private në vitin 2013, Shqipëria ka kaluar në mbi 200 të tilla në funksion, ndërsa dhjetëra të tjera vazhdojnë të ndërtohen ose presin të marrin dritën jeshile. Pas këtyre shifrave nuk fshihet vetëm një politikë energjetike; fshihet një filozofi e tërë qeverisjeje, një mënyrë të menduari që e sheh natyrën jo si trashëgimi të përbashkët, por si një burim ekonomik që mund të ndahet në koncesione, të futet nëpër tuba dhe të shfrytëzohet deri në kufijtë e saj.

Premtimi i bërë në vitin 2013 se nuk do të jepeshin më leje për HEC-et e vegjël mbetet sot një nga kontrastet më të mëdha midis fjalës politike dhe realitetit administrativ. Demokracia nuk gjykohet nga premtimet elektorale, por nga aftësia për t’i respektuar ato. Kur hendeku ndërmjet premtimit dhe veprimit bëhet i madh, dëmtohet jo vetëm besimi ndaj qeverisë, por edhe vetë besimi te politika si instrument i interesit publik.

Në pamje të parë, hidrocentralet konsiderohen burime të energjisë së rinovueshme. Askush nuk e mohon rëndësinë e prodhimit të energjisë pa përdorur lëndë djegëse fosile. Megjithatë, çdo teknologji duhet të vlerësohet jo vetëm nga ajo që prodhon, por edhe nga ajo që shkatërron. Një hidrocentral i vogël mund të prodhojë energji elektrike, por në të njëjtën kohë mund të zhdukë një ekosistem të tërë lumor, të ulë rezervat ujore, të dëmtojë bujqësinë, të cenojë biodiversitetin dhe të ndryshojë përgjithmonë jetën e komuniteteve që varen nga lumi.

Lumi nuk është vetëm ujë. Ai është jetë, histori, kulturë dhe ekonomi. Për banorët e zonave malore ai është burimi që ujit tokat, furnizon bagëtinë, mbështet turizmin natyror dhe garanton vazhdimësinë e jetës rurale. Kur ai futet në tuba për kilometra të tërë siç ndodh në Mirditë, nuk humbet vetëm peizazhi. Humbet një pjesë e kapitalit natyror të kombit.

Pikërisht për këtë arsye protestat e banorëve në Kaçinar, Zall-Gjoçaj, Shushicë, Lufaj, Kurdari dhe në shumë zona të tjera nuk mund të reduktohen në kundërshtime lokale. Ato janë një shprehje e konfliktit midis dy koncepteve të zhvillimit. Nga njëra anë qëndron modeli që e sheh natyrën si mall tregu; nga ana tjetër qëndron koncepti modern i zhvillimit të qëndrueshëm, ku ekonomia, mjedisi dhe mirëqenia sociale duhet të ecin së bashku.

Një aspekt po aq shqetësues është transparenca institucionale. Kur institucionet publike japin shifra të ndryshme për të njëjtin fenomen, lind një pyetje themelore: a ekziston një administrim serioz i pasurive natyrore? Mospërputhja mes të dhënave të bashkive dhe atyre të institucioneve qendrore nuk është vetëm problem statistikor. Ajo tregon dobësi në administrimin publik dhe krijon terren për mosbesim.

Nga pikëpamja juridike, uji është pasuri publike. Kushtetuta dhe legjislacioni shqiptar e konsiderojnë atë një burim që duhet të administrohet në interes të përgjithshëm. Kjo nënkupton se çdo ndërhyrje duhet të kalojë në filtrin e ligjshmërisë, transparencës, konsultimit publik dhe mbrojtjes së mjedisit. Nëse komunitetet ndihen të përjashtuara nga vendimmarrja, atëherë nuk kemi vetëm problem mjedisor, por edhe deficit demokratik.

Në të drejtën moderne mjedisore është pranuar gjerësisht parimi i zhvillimit të qëndrueshëm. Ky parim kërkon që nevojat e brezit të sotëm të mos realizohen duke cenuar të drejtat e brezave të ardhshëm. Shqipëria, si vend që synon integrimin evropian, nuk mund ta trajtojë këtë parim si slogan. Ai duhet të jetë kriteri kryesor për çdo investim që prek natyrën.

Nga këndvështrimi ekonomik lind një pyetje tjetër: a i justifikojnë përfitimet kostot? Shumë ekspertë kanë argumentuar se një pjesë e konsiderueshme e HEC-eve të vegjël kanë prodhim relativisht të ulët krahasuar me ndikimin e tyre mjedisor. Nëse një projekt sjell fitime private, ndërsa kostot ekologjike dhe sociale i paguan publiku, atëherë kemi një deformim të logjikës ekonomike. Fitimi privat nuk mund të ndërtohet mbi humbjen kolektive.

Shqipëria vazhdon të mbetet ndër vendet më të varura nga energjia hidrike në Evropë. Ndryshimet klimatike, thatësirat dhe ulja e prurjeve të lumenjve tregojnë se kjo varësi është bërë një dobësi strategjike. Një politikë moderne energjetike do të investonte me ritme shumë më të shpejta në energjinë diellore, atë të erës, në ruajtjen e energjisë dhe në eficiencën energjetike. Diversifikimi nuk është luks; është domosdoshmëri.

Ekziston edhe një dimension etik. Çfarë morali ka një zhvillim që pasuron pak njerëz, ndërsa varfëron një territor të tërë? Çfarë vlere ka rritja ekonomike nëse ajo shkatërron burimet që mbajnë gjallë komunitetet? Në filozofinë politike moderne, shteti ekziston për të mbrojtur interesin publik. Kur qytetarët fillojnë të besojnë se pasuritë publike administrohen kryesisht në funksion të interesave private, atëherë dëmtohet vetë legjitimiteti i institucioneve.

Në këtë debat nuk është fjala për të qenë kundër investimeve apo kundër energjisë së rinovueshme. Përkundrazi, Shqipëria ka nevojë për investime, por investime inteligjente. Ka nevojë për zhvillim, por zhvillim të qëndrueshëm. Ka nevojë për energji, por jo duke sakrifikuar çdo lumë, çdo përrua dhe çdo burim ujor.

Lumenjtë shqiptarë janë pjesë e identitetit kombëtar. Ata kanë ushqyer qytetërime, kanë formuar peizazhe unike dhe kanë mbajtur gjallë ekonominë rurale për shekuj. Brezat e ardhshëm kanë të njëjtën të drejtë t’i gjejnë këta lumenj të gjallë, ashtu siç i gjetëm ne.

Në fund, pyetja nuk është sa megavat prodhojmë. Pyetja është çfarë Shqipërie po ndërtojmë. Një Shqipëri ku çdo pasuri natyrore mund të jepet me koncesion, apo një Shqipëri që e kupton se natyra është kapitali më i çmuar i kombit?

Sepse lumenjtë nuk janë pronë e një qeverie, e një kompanie apo e një mandati politik. Ata janë pasuri e përhershme e popullit shqiptar. Qeveritë vijnë e ikin. Kontratat skadojnë. Por një lumë i tharë nuk rikthehet më. Pikërisht për këtë arsye, gjykimi i historisë nuk do të bëhet mbi numrin e hidrocentraleve të ndërtuara, por mbi aftësinë për të ruajtur ekuilibrin ndërmjet zhvillimit ekonomik, drejtësisë sociale dhe mbrojtjes së natyrës. Ky është standardi i qytetërimit dhe matësi i përgjegjësisë së çdo shteti ndaj brezave që do të vijnë.

Luan Rama/

Shumë vite më parë filozofi dhe psikoanalisti modern amerikan me origjinë gjermane Erich Fromm, në veprën e tij me të njëjtën titull, « Avoir ou ëtre » bënte një pyetje thelbësore : “Të kesh apo “të jesh”. Të duket si një pyetje hamletiane bërë në dekoret e Elsinor-it, por shoqëria moderne ngjan se do t’i kthehet pas gjithashtu pyetjes ekzistecialiste të Shekspirit. Nocionet tashmë kanë ndryshuar dhe ngjan se thelbi shoqërisë së sotme shqiptare është kthyer në problematikën shqetësuese dhe aq të ngutshme të shtruar nga Fromm: “Të kesh apo të jesh”? Sigurisht, një çështje që i drejtohet një shtrese të caktuar, sepse fshatarët e Lekbibajt apo të Breglumit, ata të maleve të Mirditës, Pukës, Librazhdit apo Pilurit, nuk shqetësohen shumë për këto pyetje ekzistenciale, pasi ata janë bërë të ndërgjegjshëm se në jetën e tyre modeste e të paqtë nuk kanë pse të vuajnë që të kenë më shumë, madje kjo pyetje nuk i mundon, sepse sa më larg të jenë atyre që “kanë”, aq më shumë ata përjetojnë jetën e paqtë e normale dhe nuk cfiliten në dilemën e madhe të kryeqytetasve “sa kam”? “sa do të kem”?

Sot është një garë e jashtëzakonëshme e oligarkëve në Shqipëri që kush të ketë më shumë, kush ta ngrejë grataçielën më të lartë edhe pse ajo është e shëmtuar dhe aburde, Është gara se kush të përfitojë më shumë nga afera të errta në lidhje gjithnjë me pushtetin i justifikohet se njerëzit mund të bëjnë ç’të duan me pronën private, por kur i akuzon për dispozita ligjore për Shqipërinë që « vihet në shitje », për qyteza betoni si Palasa e shumë të tjerë, duke shtuar projektet në lagunën e mrekullueshme të Zvernecit apo Sazanin, ata kundërsulmojnë, shajnë, mashtrojnë e gënjejnë se çdo gjë po zhvillohet ashtu siç është parashikuar. Padyshim skandaloze por dhe e vetëdijshme nga ana e tyre pasi të tërhiqen prapa, të lëshojnë, ti binden rinisë dhe kërkesave të tyre, për ta kjo do të ishte vetvrasje. Kështu marshi i tyre vazhdon dhe veç një valë e madhe mund ta ndalë.

Kur flasim për Fromm, të kuptohemi, se kur e ngre këtë pyetje, ai kishte parasysh jo shtresat popullore, ata që krijojnë vlerat materiale e shpirtërore, por ata që drejtojnë, që janë në ingranazhet e shtetit, administratës dhe të piramidës (apo piramidave) dhe që janë përfaqësues e përfaqësojnë masa njerëzish, ata që e kanë vënë vetveten në “pararojë” dhe që vetëquhen “elitë”, të zgjedhur të popullit, deputet, ministër… Pra sa më shumë ngjitesh në këtë shkallë shoqërore, aq më shumë dilema bëhet më e madhe. Individi shkëputet nga “të qenit” dhe afiniteti i ndjenjave njerëzore e solidare, dhe shpejt integrohet kështu në qerthullin e e vrullshëm të etjes së madhe: “sa kemi? … ”Po unë sa do të kem?” Madje Fromm, në analizën e tij na risjell dhe një shprehje të Marksit, i cili në shkrimet e tij theksonte se “sa më shumë të kemi, aq më shumë e prishim jetën tonë”.

Në fakt, në historinë njerëzore dhe zhvillimin e ndërgjegjes së njeriut, dy kategori duket se kanë bashkëjetuar dhe luftuar ndaj njëra-tjetrës: “të kem”, diçka organike e qenies që kur njeriu shpiku mjetin e parë të punës, duke e konsideruar si pronë të tij dhe “të jem”, pra ekzistencën e tij njerëzore dhe zhvillimin e ndërgjegjes, për ta shkëputur individin nga makthi i kërkesës “të kesh” në mënyrë që “të jetë”, duke krijuar njëkohësisht heronjtë mitologjikë dhe referencat se si duhet së pari të “jenë” dhe pastaj “të kenë”, apo siç bënë hebrenjtë që krijuan “sabat”-in, një ditë të javës, për të qenë të gjithë njëlloj, të pasur dhe të varfër, në të njëjtën gjendje shpirtërore, të purifikuar nga ideja e kamjes.

Sot, duke ndjekur evolucionin e shoqërisë shqiptare, duke analizuar gjithçka që ndodh me këtë pseudo-elitë politikanësh, deputetësh, ministrash që na drejtojnë dhe që rrallë u kanë shpëtuar afereve, e kupton se shumica e tyre, janë personazhe ekzistencialistë, që e lidhin ekzistencën e tyre vetëm me fenomenin “të kesh” (para, pushtet) dhe jo “të jesh”(njeri i idesë, përçues i ideve të emancipimit), pasi “të kesh” sot në Shqipëri, është shprehje e pushtetit dhe sinonim i tij, ndërsa “të jesh” është diçka që atyre që të tjerëve nuk u intereson. Ata kanë dalë nga ajo sferë dhe janë të huaj për të, pasi “të jesh” do të thotë të jesh me dinjitet, të jesh vetvetja, sovran, të jesh social e solidar, të jesh humanist dhe jo i tjetërsuar nga paraja. Nuk është fjala për të bërë apologjinë e varfërisë dhe idealizuar atë që s’ka, por për të jetuar normalisht, si gjithë të tjerët, pa krijuar një shoqëri tepër të polarizuar dhe të ndarë mes oligarkësh dhe të varfërish, siç konstatojmë ndasinë e madhe të shoqërisë shqiptare ku bashkëjetojnë skamja e pikëllueshme në fshatra dhe kamja në tryezat e “të zgjedhurve” për të cilën punon dhe një pjesë e rëndësishme e mediave. Janë rrogëtarët e shkrimit, filmimit.

Por ç’ndodh realisht në Shqipëri? Përse kaq shumë afere që ndjekin njëra-tjetrën? Përse kaq kërkesa për Komisione Hetimi për pasuritë e kryeministrit, ministrit, deputetit, politikanit? Dhe kur aferet zbulohen në dritë të diellit, përse ky sulm i politikës ndaj individit, kundërshtarit, biznesit të pastër, pasi biznesi sipas rregullave ekonomike do të ekzistojë për të ndihmuar progresin.

Duket se Shqipëria jeton në delirin e afereve dhe të skandaleve që lidhen me paranë dhe pushtetin, pasi aty ku është pushteti, atje gjejmë dhe sozinë e tij, paranë. Afere ditën dhe natën… dhe përsëri ditën. Konvejeri merkantil funksionon pareshtur. Ai ecën herë pa zhurmë, herë me buzëqeshje triumfatore e herë me një zhurma çjerrëse. Por dhe kur ingranazhet kërcasin para kamerave televizive, në faqet e gazetave, në rrugë e sheshe, kur ingranazhet e këtij konvejeri ngecin e frenojnë, ata vajisen sërish me një demagogji makiavelike për të ndjekur pastaj aferin e rradhës: tender, pallat, tokë e dhënë nën dorë, plazhe private, brigje, laguna, ishuj. Sa mijë? – thotë deputeti, ministri? – Do të kontrollojmë pasurinë! – thotë kryeministri! – Do të hetojmë – klith opozita! O burra një komision hetimi! Të hetojmë! Poshtë hajdutët! – klith media kundërshtare. Dhe komisionerët që mblidhen, bëjnë gjoja sikur hetojnë, pasi hetimet asnjëherë nuk përfundojnë.

Me një mazhorancë të komanduar nga Njëshi, ku askush nuk guxon të ngrihet se humbet postin, vendin e punës, gjithçka, miratohen ligje në kundërshtim me interesat kombëtare, ekologjike, të pasurive bujqësore apo minerare, siç është dhe rasti më i fundit, ku parlamenti miratoi ligjin ku tokat bujqësore sakrifikohen në emër të investimeve energjitike. Eolienët mund të ndërtohen në maja kodrinash apo në vende të shpopulluara.

Në Shqipëri shumë të panjohur bëhen deputetë, ministra, blihet gjithçka: mund të blesh një deputet, një ministër, një kryeministër. Sa bën? – pyet biznesmeni… dhe çështja mbyllet. Blihet deputeti dhe komisioni bashkë! Gjithçka blihet! Ndërkohë që gazetat paralajmërojnë krijimin e një komisioni të ri hetimi! Trumpetat bien plot zhurmë: Do të hetojmë! Kjo është parulla e ditës. E kështu të ngjan se paraja transformohet në një buldozer të madh e të rëndë që ecën gjithnjë përpara dhe merr me vete gjithçka: kryeministër, minister, deputet. Dhe habia është se ky buldozer nuk ka buldozerist. Eshtë një buldozer modern, automat, i drejtuar nga një etje e përgjithëshme e elitës sonë pushtetare, e kësaj sfere që mendon vetëm “të ketë” dhe jo “të jetë”; të ketë sa më shumë, madje gjithnjë e më shumë, për vete, për fëmijët, për nipërit e mbesat, për historinë! Të ketë! Një etje e pangopur që ka krijuar personazhin modern që nuk mund ta mendonte Balzaku dhe bashkëkohësit e tjerë të tij, pasi të kesh, sot është kthyer në një sindromë.

Mjeksia njeh shumë sindroma që shkaktohen nga virusë të fuqishëm, herë-herë vdekjeprurës. Por sindroma e parasë dhe e pushtetit është akoma më e tmerrëshme dhe e vështirë për tu kuruar, sepse ky virus modern pushton jo thjesht një organ, por trurin dhe shpirtin. Sindromë totale! Paraja dhe pushteti janë kthyer sot në një “modus vivendi” për njëri-tjetrin: jam unë që ekzistoj, pra je dhe ti, është pushteti, pra ekziston dhe paraja e anasjelltas: paraja është kusht i mbërritjes në pushtet, i fitimit të pushtetit dhe i mbajtjes me çdo kusht të tij edhe kur piramidat bijen. “Nuk e lëshojmë pushtetin! – thërresin gjithnjë mbajtësit e pushtetit. Dhe ndërkohë njerëzit e thjeshtë, kur dëgjojnë në media replikat e nxehta në gjirin e politikës, me të drejtë pyesin: nga dolën gjithë këto pasuri, pallate, automjete, miliona në bankë, të deklaruara dhe të pa deklaruara…

Ja pse bota na konsideron vend i paradokseve, vend i çudirave.

Populli shqiptar është një popull i urtë: për një kohë të gjatë ai e ndjeu se është i lodhur nga revolucionet, prej “veluri” apo të “portokajtë”… Eshtë velur nga ngjyrat. Mjaft më me revolucione! – thuhej vite më parë. Një disfatizëm total, në të cilin përfitonte paraja dhe pushteti, kjo elitë demagoge që gjoja mendon për popullin, ndërkohë që mendon vetëm për vete. Kështu ata vazhduan të majmen, të fryhen, të bëhen prepotentë dhe autoritarë, ideologë të lirisë dhe të së Drejtës, të shfaqen para kamerave në Tiranë dhe në Bruksel si apologjistë të demokracisë dhe lirisë, të anullojnë kontrata me botën ku s’mund të kenë pjesë dhe të hartojnë të reja ku të jenë pjesë, pa çka se bota i hedh në gjyq për mos-respekt të së drejtës ndërkombëtare. Dhe atëherë bëjnë presion përmes politikës duke anashkaluar ligjin, duke shkelur Kushtetutën dhe duke i thurrur himn progresit të Madh. Dhe kjo bëhet gjithnjë në emër të anti-korrupsionit.

Ç’ironi! Shteti ka vendosur megafonin e anti-korrupsionit që ta dëgjojë gjithë bota, ndërkohë që korrupsioni flë në një shtrat me të. Dhe nuk është çudi që një ditë prej ditësh, deputeti, ministri, kryeministri të na dalin sh.p.k. siç i kemi lexuar më parë në faqet e shtypit: filan deputet sh.p.k. Term magjik i evolucionit të shoqërisë shqiptare. SH.P.K. Por ja, nga zhgënjimi i madh, më në fund, populli, veçanërisht rinia, iu rikthye rrugës, sheshit, protestës për të denoncuar gjithçka luhet me fatet e Shqipërisë dhe të ardhmes së tyre. Në rrugët e Tiranës nuk janë vetëm ata që e quajnë veten « flamingo ». Bashkë me ta janë edhe ata që kanë probleme jetike, që jetojnë në gjendjen e varfërisë ekstreme dhe se « lumturia dhe drejtësia » e premtuar ishte thjeshtë një gënjeshtër. Rrugë tjetër nuk ka. Kjo klasë politike nuk mund ti zgjidhë hallet e populli. Duhet një klasë tjetër politike ku bisnesmenët të mos bëhen më politikanë, deputetë.

Në librin e tij Të kesh apo të jesh – një zgjidhje nga e cila varet e ardhmja e njeriut, filozofi dhe psikanalisti amerikan Erich Fromm i referohet Frojdit për të analizuar më mirë psikologjinë dhe atë çka ndodh në botën e atyre që jetojnë për “të pasur” dhe në funksion të “parasë”. “Një nga zbulimet më domethënëse të Frojdit dhe që lidhen me shprehjen “të kesh” – shkruan Fromm, – është faza analo-erotike që kalojnë fëmijët para se të bëhen adoleshentë, faza kur fëmijët shohin me kënaqësi anusin kur nxjerrin fekalet. Frojdi e shihte këtë si një aspekt shumë të rëndësishëm të raportit simbolik që ekziston midis parasë dhe fekaleve, midis floririt dhe fëlliqsisë. Koncepti i tij mbi karakterin anal, si një karakter që ende nuk ka arritur pjekurinë, është një kritikë e ashpër e tij kundër borgjezisë së fundit të shekullit XIX, ku cilësitë e karakterit anal përbënin normën e sjelljes morale, e konsideruar si “natyrë njerëzore”. Por për Frojdin, “personi, i cili i është përkushtuar tërësisht parasë, është një i sëmurë mendor dhe shoqëria, ku shumica kanë një karakter anal, është një shoqëri e sëmurë.”

E solla shëmbullin e filozofit Fromm, pasi referenca e tij për Frojdin dhe karakterin anal të një shoqërie të sëmurë më përafrohet shumë me atë çka përjeton një pjesë e shoqërisë shqiptare dhe pikërisht ajo e të ashtuquajturës “elitë e pushtetit”, “elitë vendim-marrëse”, që e sapo dalë nga tranzicioni i gjatë politik, mbijeton veçse në sajë të binomit “para-pushtet”, elitë që vuan nga karakteri anal frojdist, në kënaqësinë e nxjerrjes së fëlliqësisë: aty janë aferet, “hetimet”, përgjimet, shantazhet, milionat, prapaskenat, gjyqtarët që s’pranojnë të gjykojnë edhe pse ligji ua kërkon, pra gjithçka që përbën botën e tyre. Ja pse sot, ajo për çka duhet të luftojmë nuk duhet të jetë sllogani “të kesh”, por “të jesh”, të jesh njeri, të jesh i denjë dhe t’i shërbesh shoqërisë dhe shtetit, të jesh shëmbull pune dhe eksperience për tjetrin, shëmbull i kurajos dhe humanizmit. Të jeshë!…

Mjerisht, në demokracinë virtuale (dhe jo reale) që ne jetojmë, (pra e demokracisë në letër, dhunës dhe anarshisë në praktikë), utopistët mungojnë, ose dhe kur shfaqen për një çast, përballë presionit të parasë dhe të pushtetit, përballë presionit të “demokracisë së partive”, japin dorëheqjen. Por të paktën, nuk vuajmë se nuk kemi para, pallate, aksione, toka, duke dëshiruar njëkohësisht të “jemi”, sepse kështu të paktën do të themi se jetojmë si njerëz. Për Gandin, edhe pse lider i madh, jeta e tij ishte një shtëpi e thjeshtë, një rrobë, një rrogoz për të fjetur, punë, por shumë humanizëm?

“Të kesh” apo “të jesh”? Kjo është çështja! Dhe këtë zgjedhje secili duhet ta bëjë së pari vetë dhe pastaj të gjithë bashkë!