Rreth veprës së Xhezo Canajt “Mustafa Maksut Shehu…” Tiranë 2026, me një vështrim vlerësues prej prof. dr. Bardhosh Gaçes

m

Nga Enver Lepenica 

Talenti, mosha dhe bukuritë e Tepelenës kishin ndikuar që profesor Xhezo Canën ende në moshë të re ti kushtohej poezisë duke dalë para lexuesit me dy libra në vitin 1999 dhe 2003,

Në vitin 2007 ai zbriti në Tiranë, ambienti intelektual këtu dhe dokumenti historik me të cilat ra në kontakt e frymëzuan për t’iu përkushtuar studimit të historisë, profesori matematikes këtej e tutje do te bëhej studiues serioz i historisë. 

Është edhe një fakt kryesor që e zhyten Xhezon në studimet historike: ai gjeti në dokumente se historia e vërtetë nuk ishte ashtu si ai e kishte mësuar në shkollë dhe arrin në përfundimin se historia që ai kish mësuar në shkollë ishte falsifikuar dhe ai i vihet punës jo pa sukses të hedhë dritë e të ndriçojë ngjarje dhe personalitete historike. 

Vepra e tij e parë s’kish si të mos ishte historia e vendlindjes, Vajari i Tepelenës dhe pas tij ai i kthen historisë Veli Vasjarin dhe kështu do të vazhdonte të botonte pothuajse një vepër historike në vit, me plotë 16 vepra të tilla, e fundit sapo ka dalë në qarkullim: “Mustafa Maksut Shehu”

*      *     *

Një lexues i zakonshëm kur lexon monografinë e Xhezo Canajt për Mustafa Maksutin, do të habitej e do të thoshte se si ky personalitet që paska qenë shqiptar, kur nuk kishte Shqipëri e paska qenë pothuajse i pa njohur për lexuesin e gjerë?

Pasi ashtu siç thotë edhe autori i librit “Historia e Mustafa Maksutit nuk është thjeshtë historia e një njeriu por edhe historia e Shqipërisë që nga viti 1912, kur u shpall Pavarësia, deri në vitin 1936, kur ai u nda nga jeta”.

Mustafa Maksuti kishte lindur në Gjirokastër në vitin 1881 dhe kreu studimet e larta në Stamboll e u titullua oficer. Ai si shumë oficerë patriotë do të arratisej nga trupat turke dhe do të ishte në krah të Ismail Qemalit për formimin dhe konsolidimin e shtetit  shqiptar, do të ishte në mbrojtje në tokës shqiptare nga andartët grekë në Jug dhe atyre serbë në Veri si dhe do jepte kontribut të madhe në udhëheqjen e Luftës së Vlorës më 1920, në krah të Komandantit të Përgjithshëm major Ahmet Lepenicës. 

Në vitet 1921 – 1924 ai do ishte deputet dhe si Ministër i Luftës ne vitin 1921. “ai pati fatin të ishte deputet në parlament me personalitete të njohura të historisë shqiptare, si me Fan S. Nolin, At Gjergj Fishta, Hasan Prishtina, Ali Këlcyra, Ahmet Zogu, Hil Mosi, Sulejman Delvina, Luigj Gurakuqi etj.”, thotë autori i librit. 

Mustafa Maksutin do ta rrëmbenin dallgët e trazuar të jetës shqiptare, duke qenë në komandë të kryengritjes antiqeveritare të vitit 1924 dhe duke vuajtur edhe pasojat e saj, ku emigroi në Itali e u kthye në Berat ku edhe i dha fund jetës së tij heroike në vitin 1936. 

*       *       *

Kjo është jeta e këtij patrioti të madhe të cilën autori ka ditur ta japë në këtë vepër jo si është bërë zakon sot me tregimet e gjyshes, por mbi bazën e dokumenteve historike shumë prej të cilave dalin në drite për herë të parë. 

Autori e tregon veprimtarinë e heroit të librit krahas ngjarje historike duke bërë analiza mbi bazën e dokumenteve dhe duke nxjerrë konkluzione. 

Asgjë që ka lidhje me jetën e veprimtarinë e Mustafa Maksutit nuk i shpëton syrit të studiuesit që nga origjina e prindërve prej familje shehlerësh tarikatit Halveti, nëna e tij, fëmijët etj. e çka bën që libri të lexohet me kënaqësi, intrigues dhe emocionues.

Libri është hartuar sipas kritereve shkencore, me renditje kronologjike të jetës dhe veprimtarisë së Mustafa Maksutit e lidhur dhe në harmoni me ngjarjet historike, prej të cilave autori nxjerr konkluzionet e duhura. 

Dokumenti historik është analizuar në harmoni me kohën dhe duke nxjerrë konkluzione.

Në fund libri është plotësuar me kapitullin e dokumenteve, bibliografinë, përfshi edhe shtypin e kohës. Indeksi i emrave të njerëzve e lehtëson përdorimin e veprës po ashtu pasqyrohen dhe emrat e vendeve. 

Rëndësia e këtij libri qëndron në faktin se historisë i kthehet një personalitet i madhe i lënë në harresë dhe vlerësimin e ndriçimin e shumë ngjarjeve historike si dhe personaliteteve historike me kontribute që kanë vepruar e luftuar në mbrojtje të interesave të popullit shqiptar në krah të Mustafa Maksur Shehu. 

Vlerësime të larta për Arte Prit e Artemisa Nako Tiranë për cilësinë e lartë të botimit.

E urojmë autorin dhe e vlerësojmë lartë që na dha këtë vepër dinjitoze, duke shpresuar për vepra të tjera, pasi Xhezua nuk di të bëjë pushim. Kohën e pushimit ai e kalon në arkiva e biblioteka. 

Sot, në Shqipëri nuk kemi të një debat politik normal. Politika shqiptare është një mekanizëm mbijetese për aktorë të konsumuar nga luajtja e të njëjtit rol. Me moton gatopardiste “gjithçka duhet të ndryshojë, që gjithçka të mbetet siç ishte”, politika shqiptare e ka humbur sensin e misionit si art i së mundshmes.

Në Shqipëri është ndërtuar një sistem ku pushteti nuk balancohet, por grumbullohet. Grumbullohet pushtet per të dominuar shtetin. Parlamenti është kthyer në një zgjatim të ekzekutivit. Deputetët nuk përfaqësojnë më qytetarët, por disiplinën e partisë. Ligjet nuk debatohen, thjesht votohen. Kush del nga rreshti, përjashtohet dhe izolohet.

Reforma në drejtësi, e cila u shit si shpëtim kombëtar, sot është kthyer në një strukturë të brishtë. SPAK vepron në një mjedis presioni politik të vazhdueshëm. Nëse SPAK do mbetet një ishull i izoluar, atëherë reforma e ka humbur betejën politike. Patjetër, që duhet lejuar drejtësia që të bëjë punën e saj, por duhet që edhe politika të distancohet nga modelet e zyrtarëve të degraduar deri në palcë. Dhe për këtë nuk është e nevojshme pritja e stërzgjatur.

Ndërkohë, institucionet e drejtësisë së re që duhet të garantonin pavarësinë e sistemit, janë kthyer në institucione të mbyllura. Aty mungon transparenca dhe besueshmëria publike. Ekziston rreziku i drejtësisë selektive. Ku disa goditen, të tjerët mbrohen. Pyetja që shtrohet sot në republikën tonë është, a jemi ne sot “të gjithë të barabartë para ligjit”?!

Modeli aktual po e sfilit Shqipërinë. Shqiptarët shohin një realitet me çmimet që rriten dhe emigrim masiv. Mungon shpresa. Kemi një ekonomi që funksionon vetëm për një grusht njerëzish.

Sot, ne kemi në skenë mjeshtra të xhonglimit në arenën e cirkut politik. Ato që na mungojnë janë kampionët e mëdhenj në fushë. Mungojnë ata që i japin shpirtin vetë lojës.

Media?! Një pjesë e madhe e saj mbahet në jetë nga interesat ekonomike të lidhura me pushtetin. Pak janë ata që flasin lirshëm. Më shumë janë ata që heshtin për të mbijetuar. Zërat kritikë ose izolohen, ose etiketohen. Kritika zbehet, ndërsa servilizmi shpërblehet.

Siguria?! Siguria kombëtare fillon nga karakteri i lidershipit. Shtetet nuk dështojnë vetëm nga armiqtë e jashtëm, por nga dobësia e tyre e brendshme. Dhe historia nuk i fal shtetet e papërgatitura. Ky është mësimi që duhet të marrim. Dhe këtu qëndron thelbi.

Ekonomia?! E përqendruar në pak duar. Koncesione, PPP, tendera të përsëritur, kompani të njëjta që fitojnë gjithmonë. Një kapitalizëm klientelist, ku suksesi nuk vjen nga konkurrenca, por nga lidhja me pushtetin. Transparenca është minimale. Llogaridhënia pothuajse zero.

Opozita?! E dobët, e përçarë, e pabesueshme. Lidershipi nuk është zhurmë, është nerv. Udhëheqësia ruan, nuk konsumon. Ne nuk kemi nevojë për njerëz që janë të gatshëm të djegin kombin deri në themel, me qëllim që të sundojnë mbi hirin e tij.

Kjo është arkitektura e sotme politike. Historia shqiptare na e ka treguar këtë film edhe më parë. Në vitet ’930, shteti u personalizua. Pas Luftës së Dytë Botërore, pushteti u absolutizua. Sot, rreziku nuk vjen nga ideologjia, por nga apatia. Nga ideja se “kështu janë gjërat” dhe se “nuk ndryshon gjë”. Sot, rreziku vjen nga një sistem i butë, i qetë dhe i sofistikuar. Aty gjithçka duket normale, por asgjë nuk funksionon siç duhet.

Stabiliteti pa lirinë e vërtetë është vetëm një formë tjetër kontrolli. Liria formalisht është aty, por frika dhe varësia e kufizojnë. Historia na mëson një gjë të thjeshtë, pushteti nuk vetëkufizohet kurrë. Ai ndalet vetëm nga shoqëria e qytetëruar.

Zgjedhjet tona janë pasqyra e shpirtit tonë. Një dhunti kjo e falur nga Zoti. Prandaj, kur pushteti nuk ka frikë, atëherë qytetari duhet ta rikujtojë. Jo me dhunë. Jo me kaos. Jo me zhurmë.

Demokracia nuk mbahet në këmbë vetëm nga vota. Ajo mbahet gjallë nga karakteri dhe morali i atyre që e ushtrojnë dhe mbrojnë atë. Sepse, arma më e fortë në historinë e njerëzimit është dedikimi moral.

Dr. Evarist Beqiri

Prof.Dr.Fejzulla BERISHA/

Gjuha shqipe nuk është kompromis: ajo është e drejtë e panegociueshme dhe themel i barazisë juridike. Gjuha është identitet. Për kombin shqiptar, ajo është më shumë se një mjet komunikimi – është vetë ekzistenca historike, kulturore dhe juridike e tij. Në këtë kuptim, çdo kufizim i përdorimit të gjuhës shqipe nuk është thjesht problem teknik apo institucional, por përbën cenim të drejtpërdrejtë të dinjitetit kombëtar dhe të rendit kushtetues.

Në Republikën e Maqedonisë së Veriut, kjo e drejtë është sanksionuar qartë me Marrëveshja e Ohrit, e cila vendosi themelet e barazisë ndërmjet komuniteteve dhe transformoi strukturën kushtetuese të shtetit. Megjithatë, zhvillimet e fundit në fushën e arsimit juridik, konkretisht lidhur me mohimin apo kufizimin e dhënies së provimit të jurisprudencës në gjuhën shqipe, dëshmojnë për një regres të rrezikshëm në zbatimin e këtyre parimeve.

Nga e drejtë kushtetuese në pengesë praktike – rasti i provimit të jurisprudencës

Dhënia e provimit të jurisprudencës nuk është një procedurë e zakonshme akademike. Ajo përbën:një filtër profesional për hyrjen në sistemin juridik;një kusht themelor për ushtrimin e profesioneve të lira juridike;një standard për funksionimin e shtetit të së drejtës. Nëse ky provim nuk mundësohet në gjuhën shqipe, atëherë kemi të bëjmë me:diskriminim të drejtpërdrejtë në bazë gjuhësore;kufizim të qasjes së barabartë në profesion;cenim të parimit të barazisë para ligjit. Në këtë kontekst, problemi nuk është vetëm arsimor – ai është thelbësisht kushtetues dhe juridik.

Shkelja e parimeve themelore kushtetuese

Moslejimi i dhënies së provimit të jurisprudencës në gjuhën shqipe bie ndesh me disa parime themelore:

1. Parimi i barazisë para ligjit

Çdo qytetar duhet të ketë mundësi të barabarta për të hyrë në profesionet juridike. Kufizimi gjuhësor krijon pabarazi strukturore.

2. Parimi i mosdiskriminimit

Diskriminimi në bazë të gjuhës është i ndaluar si nga Kushtetuta, ashtu edhe nga standardet ndërkombëtare.

3. Parimi i sigurisë juridike

Një sistem juridik nuk mund të funksionojë në mënyrë të drejtë nëse një pjesë e qytetarëve përjashtohen në mënyrë indirekte nga ai sistem.

4. Parimi i efektivitetit të të drejtave

Një e drejtë e garantuar në Kushtetutë duhet të jetë e zbatueshme në praktikë, përndryshe ajo mbetet iluzore.

Marrëveshja e Ohrit dhe obligimi për zbatim të plotë

Marrëveshja e Ohrit nuk është vetëm një kompromis politik i momentit, por një akt me fuqi të vazhdueshme juridike.

Ajo obligon shtetin që:të sigurojë përdorim të plotë dhe efektiv të gjuhës shqipe;të eliminojë çdo pengesë institucionale;të garantojë barazi reale, jo vetëm formale.

Moszbatimi i saj në sistemin arsimor dhe profesional juridik përbën një shkelje të drejtpërdrejtë të rendit kushtetues.

Standardet ndërkombëtare dhe përgjegjësia e shtetit

E drejta për përdorimin e gjuhës amtare është pjesë e standardeve ndërkombëtare të mbrojtjes së të drejtave të njeriut.

Institucione si:United Nations,Council of Europe,Organization for Security and Co-operation in Europe kanë vendosur qartë se shtetet duhet të garantojnë qasje të barabartë në arsim dhe në profesione, pa diskriminim gjuhësor. Në këtë kuptim, kufizimi i provimit të jurisprudencës në gjuhën shqipe nuk është vetëm problem i brendshëm, por edhe shkelje e detyrimeve ndërkombëtare.

Pasojat – nga diskriminimi individual te destabilizimi institucional

Mosrespektimi i kësaj të drejte prodhon pasoja të shumanshme:përjashtim të juristëve shqiptarë nga sistemi;ulje të besimit në institucionet shtetërore;krijim të pabarazive strukturore;tensione ndëretnike dhe politike.

Një shtet që nuk garanton barazi në qasjen në drejtësi, rrezikon të minojë vetë themelet e tij demokratike.

Gjuha nuk është pengesë, por e drejtë

Gjuha shqipe në Republikën e Maqedonisë së Veriut është:e garantuar me Kushtetutë;e vulosur me Marrëveshja e Ohrit;e mbrojtur nga standardet ndërkombëtare;e lidhur drejtpërdrejt me barazinë dhe drejtësinë. Prandaj, moslejimi i dhënies së provimit të jurisprudencës në gjuhën shqipe nuk është çështje teknike – është shkelje kushtetuese dhe diskriminim i hapur. Koha kërkon jo debat mbi të drejtat e fituara, por zbatim të plotë dhe të pakushtëzuar të tyre. Sepse një shtet i së drejtës matet pikërisht aty ku testohen të drejtat – dhe sot, ato po testohen në auditoret ku gjuha shqipe kërkon të drejtën e saj legjitime.

Prof.dr.Muhamet Racaj/

Analiza e rolit të Shteteve të Bashkuara të Amerikës në konfliktet moderne ushtarake nuk mund të bëhet jashtë kontekstit të aleancave strategjike dhe në veçanti të NATO-s. Si fuqia më e madhe ushtarake globale, SHBA zotëron kapacitete të pakrahasueshme në aspektin teknologjik, logjistik dhe operacional. Megjithatë, përvoja historike dëshmon se suksesi i saj nuk varet vetëm nga superioriteti ushtarak, por edhe nga faktorë politikë, strategjikë dhe bashkëpunimi ndërkombëtar.

1. Përvoja historike: kufizimet e fuqisë së vetme

Rasti i Luftës të Vietnamit mbetet një nga shembujt më domethënës që demonstron kufizimet e një fuqie të madhe ushtarake që operon pa një kornizë të gjerë aleancash kolektive. Pavarësisht epërsisë absolute në armë, teknologji dhe numër trupash, SHBA nuk arriti të realizojë objektivat strategjike.

Shkaqet kryesore përfshijnë:

● natyrën asimetrike të konfliktit,

● mungesën e një strategjie të qartë afatgjatë,

● presionin e opinionit publik të brendshëm,

● mbështetjen e fuqive të mëdha për kundërshtarin.

Ky rast dëshmon se fuqia ushtarake e izoluar nuk garanton sukses në konfliktet moderne, sidomos kur ato zhvillohen në mjedise komplekse politike dhe sociale.

2. Operacionet unilaterale dhe kufizimet e tyre

Në konfliktet ku SHBA ka vepruar pa një angazhim të plotë të NATO-s, si në Lufta në Irak dhe fazat fillestare të Lufta në Afganistan, vihet re një model i përsëritur:

● fitore e shpejtë ushtarake në fazën konvencionale,

● vështirësi serioze në stabilizimin pas konfliktit.

Në Irak, rrëzimi i regjimit ishte i menjëhershëm, por mungesa e një strategjie efektive për rindërtim çoi në destabilizim afatgjatë.

Në Afganistan, edhe pse më vonë u përfshi NATO, dështimi për të ndërtuar institucione të qëndrueshme rezultoi në rikthimin e talebanëve.

Këto raste tregojnë se:

● lufta moderne nuk përfundon me fitore ushtarake, por me stabilitet politik – një objektiv që kërkon bashkëpunim ndërkombëtar.

3. NATO si multiplikator force dhe legjitimiteti

Ndryshe nga operacionet unilaterale, ndërhyrjet në kuadër të NATO-s, si Ndërhyrja e NATO-s në Kosovë, dëshmojnë efektin e fuqishëm të bashkëveprimit kolektiv.

Roli i NATO-s përfshin:

● interoperabilitet të avancuar ushtarak (doktrina, komunikim, standarde),

● ndarje të barrës financiare dhe operative,

● legjitimitet ndërkombëtar më të lartë,

● koordinim strategjik shumëpalësh.

Për më shumë se shtatë dekada, NATO ka ndërtuar një sistem të integruar bashkëpunimi, ku forcat e armatosura të vendeve anëtare funksionojnë si një strukturë e vetme operative.

Kjo i jep SHBA-së një avantazh të rëndësishëm:

● aftësinë për të vepruar në mënyrë të sinkronizuar me aleatët në shkallë globale.

4. Dimensioni strategjik: më shumë se fuqi ushtarake

Analiza moderne e konflikteve tregon se faktorët vendimtarë për sukses janë:

● legjitimiteti ndërkombëtar,

● mbështetja politike dhe diplomatike,

● kapaciteti për ndërtim institucional pas konfliktit,

● bashkëpunimi me aleatët.

Në këtë kontekst, NATO nuk është vetëm një aleancë ushtarake, por një platformë strategjike e sigurisë kolektive, që rrit efektivitetin e çdo operacioni ku SHBA është e përfshirë.

5. Vlerësim përfundimtar

Në përfundim, mund të konstatohet se SHBA mbetet fuqia ushtarake më e madhe në botë, me kapacitete të pakrahasueshme për të fituar luftëra konvencionale në mënyrë të shpejtë dhe vendimtare. Megjithatë, përvoja historike – nga Lufta e Vietnamit deri te konfliktet tani në Lindjen e Mesme (Izrael-Iran dhe SHBA- Iran)– dëshmon se suksesi i qëndrueshëm në luftërat moderne kërkon më shumë se superioritet ushtarak.

Prandaj:

Bashkëpunimi me NATO-n nuk është thjesht një avantazh për SHBA-në, por një faktor kyç që rrit ndjeshëm efektivitetin, legjitimitetin dhe qëndrueshmërinë e operacioneve ushtarake në epokën bashkëkohore.

Ky realitet konfirmon se fuqia e SHBA-së arrin kulmin e saj jo në izolim, por në kuadër të aleancave strategjike, ku NATO mbetet shtylla kryesore e sigurisë euroatlantike.

Selam Sulejmani/

Sivjet, në muajt mars dhe prill, i shënojmë përvjetorët e masakrës së Tivarit dhe të Dubrovnikut, të kryera ndaj shqiptarëve para 81 vitesh nga komunistët jugosllavë. Sipas historianëve tanë, në dimrin e vitit 1945, të ashtuquajturit “çlirimtarë” jugosllavë iu vërsulën trojeve shqiptare për t’i pushtuar ato. Për ta bërë më të lehtë pushtimin e tyre, shqiptarët u mobilizuan dhunshëm për t’i dërguar në frontet e luftës, gjoja për t’i plotësuar njësitet partizane të të ashtuquajturës Ushtri Nacionalçlirimtare.

Shqiptarët u mobilizuan nga të gjitha trevat, përfshi edhe mobilizimet nga qytetet veriperëndimore të Maqedonisë, si nga Dibra, nga Kërçova, nga Gostivari, nga Tetova, nga Shkupi, nga Kumanova etj. Për në Srem dhe për në veri të Jugosllavisë së asaj kohe, u mobilizuan edhe shqiptarë nga Tetova dhe rrethina, pra edhe nga fshatrat e malësisë së Sharrit. Nga fshati Vicë u mobilizuan mbi njëzet banorë. Në mesin e tyre edhe gjyshi ynë, Bajram Sulejmani. Shqiptarët e mobilizuar, të çarmatosur dhe të torturuar, një pjesë të rrugës e përshkuan në këmbë. Më pas i hipnin nëpër trena për të mbërritur në vendarritjen e fundit. Në rrugën pa kthim të Tivarit, përkatësisht të Dubrovnikut, nga qytetet dhe rrethinat e lartpërmendura, janë dërguar disa grupe, të mobilizuar me dhunë dhe të shoqëruar nga ushtarë serbë si dhe nga Brigada XV maqedonase e Divizionit 48.

Para se të mbërrinin në Tivar, shqiptarët e mobilizuar dhe shoqëruesit ushtarakë serbë dhe maqedonas, mësojnë për masakrën e Tivarit. Për këtë arsye, me mjete lundruese nisen prej Ulqini drejt Dubrovnikut. Dëshmitarët që e kanë përjetuar ferrin e Dubrovnikut, rrëfejnë se tragjedia e kobshme ka ndodhur më 15 prill 1945, në orët e hershme të mëngjesit, sapo kishte lindur dielli. Me fjalë të tjera, ferri i Dubrovnikut ka ndodhur dy javë pas masakrës së Tivarit. Ndërtesa ose uzina ku ishin strehuar shqiptarët e mobilizuar dhunshëm për t’u vrarë për kauza sllave, paraprakisht kishte shërbyer si burg kryesor i forcave gjermane. Thuhet se nga helmimi në Dubrovnik janë mbytur brenda kazermës 400 vetë, ndërsa 400 të tjerë janë dërguar në spital. Kanë shpëtuar tridhjetë deri dyzetë persona.

Të vdekurit janë varrosur në varreza masive, në vendin e quajtur Gruzhinë. Në tragjedinë e tmerrshme të Dubrovnikut, e ka humbur jetën në moshën 34-vjeçare edhe gjyshi ynë Bajram Sulejmani (7.6.1911 – 15.4.1945), bashkë me disa banorë të tjerë të fshatit Vicë, si: Idriz Idrizi (5.3.1913 – 15.4.1945), Rasim Neziri (8.1.1908 – 15.4.1945), Amet Dehari (15.4.1915 – 15.4.1945), Azem Hasani (3.7.1908 – 15.4.1945), Femi Murati (4.5.1911 – 15.4.1945), Musa Osmani (15.10.1916 – 15.4.1945), Ferat Ferati (15.6.1916 – 15.4.1945), Sherif Selami (13.6.1917 – 15.4.1945), Raif Shahini (21.7.1919 – 15.4.1945), Xhabir Veliu (15.6.1919 – 15.4.1945), Sami Sulejmani (3.6.1915 – 15.4.1945), Hisen Xhemaili (7.10.1912 – 15.4.1945), Reshit Iseni (10.6.1915 – 15.4.1945) dhe Osman Emini (15.10.1902 -15.4.1945), ndërkaq Xhevit Mehazi, Abedin Murati, Ramadan Shasivari, Xhafer Iseni dhe Arif Ramadani, fatmirësisht i shpëtuan golgotës së helmimit.

Të mbijetuarit e këtij krimi makabër, tërë jetën i vuajtën pasojat e helmimit të qëllimshëm, por krahas vuajtjeve, ata rrëfenin edhe për torturat, dhunën dhe krimet e kryera pas Luftës së Dytë Botërore, ndaj qindra e mijëra shqiptarëve të pafajshëm.

Politika hegjemoniste sllave ndaj popullit shqiptar ka qenë permanente dhe si e tillë njihet edhe botërisht. Qëllimi i saj ndër shekuj ka qenë zhdukja fizike e shqiptarëve dhe pushtimi i tokave arbërore. Ndaj popullit tonë, sllavët kanë ushtruar dhunë dhe kanë përdorur metoda nga më mizoret për t’i asgjësuar dhe për t’i larguar nga vatrat shekullore dhe stërgjyshore.

Masakrat në Tivar dhe e Dubrovnik paraqesin vazhdimësi të planeve shoviniste dhe të projekteve ogurzeza për dëbimin, për spastrimin etnik dhe për shfarosjen e një kombi të tërë që historiografia botërore e njeh si ndër më të vjetrit e Gadishullit Ballkanik.

Tivari, Dubrovniku dhe jo vetëm, dëshmojnë se shqiptarët dërgoheshin në vijën e parë të frontit dhe vriteshin për kauza të huaja. Shteti jugosllav kurrë nuk mbajti përgjegjësi për krimet e sipërpërmendura. Për zbardhjen e kësaj tragjedie, nuk kanë treguar kurrfarë interesimi as institucionet përkatëse të shtetit. Madje s’është bërë dot gjë as për shënimin e lokaliteteve ku u groposën të helmuarit. Politika shkombëtarizuese ndaj shqiptarëve që mbetën nën sundimin jugosllav, përkundër propagandës dhe premtimeve të dhëna, vazhdoi edhe pas Luftës së Dytë Botërore. Mjafton ta kujtojmë luftën e Drenicës në vitin 1945, aksionin për mbledhjen e armëve në vitin 1956, shpërnguljen me dhunë të shqiptarëve për në Turqi në vitet ’50-’60, emigrimin për shkaqe ekonomike drejt vendeve perëndimore – në Evropë dhe në Amerikë, si dhe shumë ngjarje të tjera që ndërlidhen me proceset në trevat shqiptare, ku populli ynë iu nënshtrua diskriminimit shtetëror, represalieve dhe presionit policor e ushtarak.

Gjashtëmbëdhjetë banorët e fshatit Vicë dhe qindra të tjerë të ekzekutuar në masakrën e planifikuar në Dubrovnik, janë dëshmi e trajtimit çnjerëzor të malësorëve të devotshëm dhe të mbarë popullatës shqiptare, nga komunistët jugosllavë. Të rënët në këto masakra lanë pas vete gratë dhe fëmijët e tyre të cilët gjatë gjithë jetës i vuajtën pasojat e kalvarit. Gjatë gjithë kohës jetuan me vuajtje të papërshkrueshme dhe me dhimbje të pafund për humbjen e djemve, të burrave dhe të prindërve të tyre.

Përpos një pllake përkujtimore të ngritur në vitin 2002 në fshatin Vicë, këta burra meritojnë vëmendjen e mbarë shoqërisë. Sot, edhe në saje të sakrificës së të rënëve në Dubrovnik, në institucionet arsimore, përkatësisht në Ministrinë e Arsimit dhe të Shkencës të RMV-së, fatmirësisht përfaqësohemi me kuadër shqiptar. Komisionet kompetente, gjatë hartimit të teksteve shkollore për arsim fillor dhe të mesëm, ngjarjet tragjike të sipërthëna duhet t’i trajtojnë me përparësi dhe në mënyrë profesionale, duke i përfshirë në tekstet e historisë. Historia e një populli me kaq tragjizëm, nuk mund të shkruhet privatisht, sepse nuk jemi popull privat.

Shkrimtari i njohur italian me prejardhje hebraike, Primo Michele Levi (31 korrik 1919 – 11 prill 1987), i cili i vuajti torturat në kampet naziste, thotë: “Holokausti është një faqe në librin e njerëzimit nga e cila nuk duhet ta heqim kurrë shenjën e kujtesës”.

Krimet në Tivar dhe në Dubrovnik që politika jugosllave i minimizoi në kontekstin e fitores mbi fashizmin, kurrë nuk duhet t’i harrojmë. Është detyrë, sidomos e institucioneve shkencore dhe e studiuesve seriozë, që ngjarjet e dhimbshme të së kaluarës t’i hulumtojnë në hollësi. Plagët e krimeve jugosllave mbeten të hapura sot e kësaj dite. Ato trokasin në ndërgjegjen tonë.

Lavdi të rënëve të masakrës së Tivarit dhe të Dubrovnikut! I paharruar qoftë kujtimi i Tyre!