Prof. Dr. Pal Nikolli/
Ka momente kur një statistikë thotë më shumë se një mijë fjalë. Nga rreth 80 hidrocentrale private në vitin 2013, Shqipëria ka kaluar në mbi 200 të tilla në funksion, ndërsa dhjetëra të tjera vazhdojnë të ndërtohen ose presin të marrin dritën jeshile. Pas këtyre shifrave nuk fshihet vetëm një politikë energjetike; fshihet një filozofi e tërë qeverisjeje, një mënyrë të menduari që e sheh natyrën jo si trashëgimi të përbashkët, por si një burim ekonomik që mund të ndahet në koncesione, të futet nëpër tuba dhe të shfrytëzohet deri në kufijtë e saj.
Premtimi i bërë në vitin 2013 se nuk do të jepeshin më leje për HEC-et e vegjël mbetet sot një nga kontrastet më të mëdha midis fjalës politike dhe realitetit administrativ. Demokracia nuk gjykohet nga premtimet elektorale, por nga aftësia për t’i respektuar ato. Kur hendeku ndërmjet premtimit dhe veprimit bëhet i madh, dëmtohet jo vetëm besimi ndaj qeverisë, por edhe vetë besimi te politika si instrument i interesit publik.
Në pamje të parë, hidrocentralet konsiderohen burime të energjisë së rinovueshme. Askush nuk e mohon rëndësinë e prodhimit të energjisë pa përdorur lëndë djegëse fosile. Megjithatë, çdo teknologji duhet të vlerësohet jo vetëm nga ajo që prodhon, por edhe nga ajo që shkatërron. Një hidrocentral i vogël mund të prodhojë energji elektrike, por në të njëjtën kohë mund të zhdukë një ekosistem të tërë lumor, të ulë rezervat ujore, të dëmtojë bujqësinë, të cenojë biodiversitetin dhe të ndryshojë përgjithmonë jetën e komuniteteve që varen nga lumi.
Lumi nuk është vetëm ujë. Ai është jetë, histori, kulturë dhe ekonomi. Për banorët e zonave malore ai është burimi që ujit tokat, furnizon bagëtinë, mbështet turizmin natyror dhe garanton vazhdimësinë e jetës rurale. Kur ai futet në tuba për kilometra të tërë siç ndodh në Mirditë, nuk humbet vetëm peizazhi. Humbet një pjesë e kapitalit natyror të kombit.
Pikërisht për këtë arsye protestat e banorëve në Kaçinar, Zall-Gjoçaj, Shushicë, Lufaj, Kurdari dhe në shumë zona të tjera nuk mund të reduktohen në kundërshtime lokale. Ato janë një shprehje e konfliktit midis dy koncepteve të zhvillimit. Nga njëra anë qëndron modeli që e sheh natyrën si mall tregu; nga ana tjetër qëndron koncepti modern i zhvillimit të qëndrueshëm, ku ekonomia, mjedisi dhe mirëqenia sociale duhet të ecin së bashku.
Një aspekt po aq shqetësues është transparenca institucionale. Kur institucionet publike japin shifra të ndryshme për të njëjtin fenomen, lind një pyetje themelore: a ekziston një administrim serioz i pasurive natyrore? Mospërputhja mes të dhënave të bashkive dhe atyre të institucioneve qendrore nuk është vetëm problem statistikor. Ajo tregon dobësi në administrimin publik dhe krijon terren për mosbesim.
Nga pikëpamja juridike, uji është pasuri publike. Kushtetuta dhe legjislacioni shqiptar e konsiderojnë atë një burim që duhet të administrohet në interes të përgjithshëm. Kjo nënkupton se çdo ndërhyrje duhet të kalojë në filtrin e ligjshmërisë, transparencës, konsultimit publik dhe mbrojtjes së mjedisit. Nëse komunitetet ndihen të përjashtuara nga vendimmarrja, atëherë nuk kemi vetëm problem mjedisor, por edhe deficit demokratik.
Në të drejtën moderne mjedisore është pranuar gjerësisht parimi i zhvillimit të qëndrueshëm. Ky parim kërkon që nevojat e brezit të sotëm të mos realizohen duke cenuar të drejtat e brezave të ardhshëm. Shqipëria, si vend që synon integrimin evropian, nuk mund ta trajtojë këtë parim si slogan. Ai duhet të jetë kriteri kryesor për çdo investim që prek natyrën.
Nga këndvështrimi ekonomik lind një pyetje tjetër: a i justifikojnë përfitimet kostot? Shumë ekspertë kanë argumentuar se një pjesë e konsiderueshme e HEC-eve të vegjël kanë prodhim relativisht të ulët krahasuar me ndikimin e tyre mjedisor. Nëse një projekt sjell fitime private, ndërsa kostot ekologjike dhe sociale i paguan publiku, atëherë kemi një deformim të logjikës ekonomike. Fitimi privat nuk mund të ndërtohet mbi humbjen kolektive.
Shqipëria vazhdon të mbetet ndër vendet më të varura nga energjia hidrike në Evropë. Ndryshimet klimatike, thatësirat dhe ulja e prurjeve të lumenjve tregojnë se kjo varësi është bërë një dobësi strategjike. Një politikë moderne energjetike do të investonte me ritme shumë më të shpejta në energjinë diellore, atë të erës, në ruajtjen e energjisë dhe në eficiencën energjetike. Diversifikimi nuk është luks; është domosdoshmëri.
Ekziston edhe një dimension etik. Çfarë morali ka një zhvillim që pasuron pak njerëz, ndërsa varfëron një territor të tërë? Çfarë vlere ka rritja ekonomike nëse ajo shkatërron burimet që mbajnë gjallë komunitetet? Në filozofinë politike moderne, shteti ekziston për të mbrojtur interesin publik. Kur qytetarët fillojnë të besojnë se pasuritë publike administrohen kryesisht në funksion të interesave private, atëherë dëmtohet vetë legjitimiteti i institucioneve.
Në këtë debat nuk është fjala për të qenë kundër investimeve apo kundër energjisë së rinovueshme. Përkundrazi, Shqipëria ka nevojë për investime, por investime inteligjente. Ka nevojë për zhvillim, por zhvillim të qëndrueshëm. Ka nevojë për energji, por jo duke sakrifikuar çdo lumë, çdo përrua dhe çdo burim ujor.
Lumenjtë shqiptarë janë pjesë e identitetit kombëtar. Ata kanë ushqyer qytetërime, kanë formuar peizazhe unike dhe kanë mbajtur gjallë ekonominë rurale për shekuj. Brezat e ardhshëm kanë të njëjtën të drejtë t’i gjejnë këta lumenj të gjallë, ashtu siç i gjetëm ne.
Në fund, pyetja nuk është sa megavat prodhojmë. Pyetja është çfarë Shqipërie po ndërtojmë. Një Shqipëri ku çdo pasuri natyrore mund të jepet me koncesion, apo një Shqipëri që e kupton se natyra është kapitali më i çmuar i kombit?
Sepse lumenjtë nuk janë pronë e një qeverie, e një kompanie apo e një mandati politik. Ata janë pasuri e përhershme e popullit shqiptar. Qeveritë vijnë e ikin. Kontratat skadojnë. Por një lumë i tharë nuk rikthehet më. Pikërisht për këtë arsye, gjykimi i historisë nuk do të bëhet mbi numrin e hidrocentraleve të ndërtuara, por mbi aftësinë për të ruajtur ekuilibrin ndërmjet zhvillimit ekonomik, drejtësisë sociale dhe mbrojtjes së natyrës. Ky është standardi i qytetërimit dhe matësi i përgjegjësisë së çdo shteti ndaj brezave që do të vijnë.