Saimir Kadiu/
Ka gjeste që zgjasin më pak se një minutë, por peshojnë më shumë se një fjalim politik. Një himn i dëgjuar. Një himn i heshtur. Një flamur i ngritur. Një gjuhë e përdorur ose e lënë jashtë. Një ndërtesë historike që ruhet ose lihet të tretet në heshtjen e kohës. Në Ballkan, simboli nuk është kurrë vetëm simbol. Prandaj ajo që ndodhi në Pustec më 20 gusht 2026, gjatë vizitës së kryeministrit maqedonas Hristijan Mickoski, nuk duhet parë si një incident protokollar pa rëndësi.
Sipas raportimeve, në ceremoninë zyrtare u ekzekutua himni i Maqedonisë së Veriut, ndërsa himni shqiptar nuk u ekzekutua. Madje është raportuar se një situatë e ngjashme kishte ndodhur edhe në një vizitë të mëparshme të Mickoskit.
Pyetja nuk është vetëm: Pse nuk u dëgjua himni shqiptar?
Pyetja më e madhe është: Çfarë mesazhi prodhon kjo? Sepse Pusteci nuk është një fshat i zakonshëm kufitar. Është një vend ku jeton një komunitet shqiptar, në brigjet e Prespës, në një hapësirë ku kufijtë politikë janë më të rinj se kujtesa e njerëzve.
Dhe kur kryeministri i një shteti fqinj vjen në një territor shqiptar dhe në një ceremoni zyrtare dëgjohet vetëm himni i tij, ndërsa himni i vendit pritës mungon, simbolika bëhet politike edhe nëse autori i gjestit pretendon se nuk ka pasur qëllim politik.
Në diplomaci, edhe harresa ka gjuhë.
A është Shqipëria e dobët? Ndoshta kjo është pyetja më e pakëndshme. Jo. Shqipëria nuk është një shtet i dobët në kuptimin që ishte dikur. Është anëtare e NATO-s, kandidate për anëtarësim në Bashkimin Evropian dhe një shtet që ka fituar peshë shumë më të madhe ndërkombëtare sesa kishte në fund të shekullit XX.
Por fuqia e një shteti nuk matet vetëm me numrin e ushtarëve apo me madhësinë e ekonomisë.
Ka edhe fuqi diplomatike, fuqi morale, fuqi kulturore dhe fuqi për të vendosur kufij ndaj sjelljes së fqinjëve.
Dhe këtu Shqipëria shpesh duket më e pasigurt.
Tirana ka zgjedhur, jo rrallë, të mos e acarojë Shkupin. Ka preferuar qetësinë e deklaratave diplomatike ndaj përplasjes publike. Ka menduar se çështjet shqiptare në Maqedoninë e Veriut duhen zgjidhur kryesisht brenda atij shteti.
Është një qasje e kuptueshme.
Por ekziston një vijë e hollë midis mosndërhyrjes dhe mosreagimit.
Dhe nëse një shtet nuk reagon ndaj gjesteve simbolike që prekin identitetin e qytetarëve shqiptarë, pala tjetër mund ta lexojë heshtjen si mungesë vullneti.
Gjuha: fusha ku beteja bëhet më e thellë
Mickoski ka deklaruar disa herë se nuk është kundër gjuhës shqipe dhe se ajo nuk është e kërcënuar. Në mars 2026 ai përsëriti se maqedonishtja dhe alfabeti cirilik mbeten gjuha zyrtare e shtetit.
Por problemi nuk është vetëm ajo që thotë kryeministri. Problemi është raporti midis deklaratës dhe zbatimit institucional.
Kushtetuta e Maqedonisë së Veriut, pas ndryshimeve të Marrëveshjes së Ohrit, përcakton se një gjuhë e folur nga të paktën 20 për qind e popullsisë është gjithashtu gjuhë zyrtare, me përdorimin e saj të përcaktuar në mënyrë kushtetuese dhe ligjore.
Ligji për përdorimin e gjuhëve u miratua në vitin 2018 dhe hyri në fuqi në janar 2019.
Pra, çështja shqiptare nuk është një kërkesë e re e ardhur nga Tirana.
Është pjesë e arkitekturës kushtetuese të shtetit maqedonas pas konfliktit të vitit 2001.
Prandaj çdo përpjekje për ta reduktuar përdorimin e shqipes në një “çështje emocionale shqiptare” është historikisht e gabuar.
Edhe në vitin 2026 çështja vazhdon të prodhojë probleme konkrete. Studentët shqiptarë të drejtësisë protestuan për të drejtën për të dhënë provimin e jurisprudencës në gjuhën shqipe. Qeveria u detyrua të shqyrtojë një zgjidhje institucionale. Vetë Mickoski deklaroi se kërkesa duhet të lejohet, ndërsa Ministria e Drejtësisë kishte ngritur problemin e bazës ligjore.
Kjo tregon diçka të rëndësishme: edhe kur askush nuk e shpall zyrtarisht luftën ndaj shqipes, një e drejtë mund të dobësohet në praktikë përmes vonesave, interpretimeve, procedurave dhe institucioneve.
Dhe kjo është shumë më delikate se një deklaratë politike.
MANASTITI (BITOLA)i: aty ku kujtesa shqiptare ende pret respekt
Por ndoshta dhimbja më e madhe nuk është në Pustec.
Është në Manastir.
Bitola e sotme është qyteti ku, në nëntor 1908, shqiptarët u mblodhën në Kongresin e Manastirit për një nga aktet më të rëndësishme të historisë së tyre moderne: unifikimin e alfabetit të gjuhës shqipe.
Kongresi u zhvillua nga 14 deri më 22 nëntor 1908 dhe në të morën pjesë personalitete si Gjergj Fishta, Ndre Mjeda, Luigj Gurakuqi, Mid’hat Frashëri, Gjergj Qiriazi, Fehim Zavalani, Sotir Peci, Nikoll Kacorri, Shahin Kolonja, Grigor Cilka, Bajo Topulli, Mihal Grameno e shumë të tjerë.
Sot aty ekziston Muzeu i Alfabetit të Gjuhës Shqipe, institucion kombëtar i krijuar në vitin 2009 nga shteti maqedonas.
Dhe megjithatë ekziston një pamje që të dhemb.
Në atë ndërtesë të kujtesës shqiptare, ndërsa muzeu ruan dokumentet dhe historinë e Kongresit, pjesë të objektit dhe hapësirat përreth kanë marrë funksione krejt të tjera.
Nëse është e vërtetë se në katin e parë të ndërtesës ku lidhet Kongresi i Manastirit sot tregtohen pllaka, ky nuk është thjesht një problem estetik.
Është një metaforë e jashtëzakonshme e Ballkanit:
në një kat ruhet alfabeti i një kombi; në katin tjetër shitet materiali i dyshemeve.
Por këtu duhet edhe një drejtësi historike.
Nuk është e saktë të thuhet se shteti maqedonas nuk e njeh fare këtë trashëgimi. Përkundrazi, Muzeu i Alfabetit është institucion shtetëror maqedonas dhe vetë muzeu dokumenton Kongresin dhe objektet e tij.
Prandaj pyetja më interesante është tjetër:
A duhet Shqipëria të bëjë më shumë për ta siguruar, restauruar ose financuar atë trashëgimi?
Sigurisht që po.
Nëse ekziston mundësia juridike dhe ekonomike për të blerë një hapësirë të lidhur me këtë monument historik, pse Tirana nuk duhet ta shqyrtojë seriozisht?
A ka frikë se një blerje e tillë do të shihej si ndërhyrje?
Atëherë le të mos blihet në mënyrë politike. Le të blihet në mënyrë kulturore.
Parisi nuk ka nevojë të pushtojë Romën për të ruajtur një dorëshkrim italian. Roma nuk ka nevojë të pretendojë territor mbi një muze në Athinë për të ruajtur një dëshmi të historisë së vet.
Një shtet modern nuk e mbron kulturën duke ndryshuar kufijtë. E mbron duke financuar kujtesën.
Nga himni te gjuha, nga gjuha te simbolet
Historia e viteve të fundit tregon se tensionet nuk kanë qenë vetëm rreth një himni.
Ka pasur debate për përdorimin e gjuhës shqipe në institucionet shtetërore, për tabelat dhe komunikimet zyrtare, për simbolet kombëtare dhe për statusin që duhet të kenë shqiptarët në identitetin shtetëror të Maqedonisë së Veriut.
Në vitin 2024 u raportuan debate mbi heqjen e disa shenjave në shqip dhe mbi përdorimin e shqipes në komunikimet institucionale. Një raport monitorimi për rajonin i identifikonte pikërisht narrativat mbi “shtypjen e gjuhës shqipe” si një nga temat më të fuqishme të dezinformimit politik në Maqedoninë e Veriut.
Në vitin 2025 u hap gjithashtu debat mbi simbolet shtetërore, përfshirë himnin dhe stemën, ku partitë shqiptare kërkuan përfaqësim më të madh simbolik.
Kjo është pika ku duhet të jemi të kujdesshëm.
Nuk është e drejtë të quhet çdo debat mbi gjuhën apo simbolet “anti-shqiptar”.
Por është po aq e gabuar të mendohet se gjuha, himni, flamuri dhe kujtesa historike nuk kanë rëndësi politike.
Në Ballkan ato janë pjesë e vetë arkitekturës së shtetit.
Dhe Shqipëria?
Këtu kthehemi tek Tirana.
Shqipëria nuk duhet të sillet si kujdestare e shqiptarëve jashtë kufijve.
Kjo do të ishte anakronike dhe e rrezikshme.
Por Shqipëria ka të drejtë dhe madje detyrim moral të mbrojë trashëgiminë kulturore shqiptare, ashtu siç bëjnë Italia për trashëgiminë italiane, Greqia për trashëgiminë greke, Franca për trashëgiminë franceze.
Dhe këtë mund ta bëjë pa provokuar askënd.
Të financosh një muze nuk është irredentizëm.
Të kërkosh respekt për një gjuhë nuk është nacionalizëm agresiv.
Të kërkosh që himni i vendit pritës të respektohet në një ceremoni zyrtare nuk është provokim.
Të ruash shtëpinë ku shqiptarët u mblodhën në vitin 1908 nuk do të thotë të kërkosh ndryshimin e kufirit.
Kufijtë janë një gjë. Kujtesa është tjetër.
Pse Mickoski e bën?
Mund të ketë disa shpjegime.
I pari është politika e brendshme maqedonase.
Mickoski drejton VMRO-DPMNE-në, një forcë politike me një traditë të fortë të nacionalizmit shtetëror maqedonas. Për një kryeministër të tillë, demonstrimi i primatit të identitetit maqedonas mund të jetë një mënyrë për të konsoliduar elektoratin.
I dyti është raporti me partitë shqiptare në koalicion.
Çështjet e gjuhës, simboleve dhe përfaqësimit janë edhe mjete negociimi brenda koalicionit qeverisës.
I treti është frika historike maqedonase nga çdo koncept që mund të perceptohet si “dy shtete brenda një shteti”.
Por ekziston edhe një faktor i katërt:
Ballkani ende jeton me hijet e vitit 2001.
Marrëveshja e Ohrit e transformoi arkitekturën politike të Maqedonisë së Veriut dhe vendosi mekanizma për përdorimin e gjuhëve dhe për përfaqësimin e komuniteteve. Për këtë arsye, çdo debat mbi shqipen prek drejtpërdrejt ekuilibrin e krijuar pas konfliktit.
Provokimi më i madh është heshtja
Ndoshta kjo është arsyeja pse Pusteci duhet të shqetësojë Tiranën.
Jo sepse një himn u harrua.
Por sepse një shtet mëson shumë nga mënyra se si reagon shteti tjetër ndaj gjesteve të vogla.
Nëse Shqipëria proteston qartë, por me qetësi, ajo nuk po shpall luftë.
Po vendos një standard.
Nëse nuk reagon fare, standardin e vendos pala tjetër.
Dhe kjo është ajo që duhet të mësojë Shqipëria nga Evropa:
forca nuk është të bërtasësh më fort; forca është të mos lejosh që të drejtat e tua të bëhen të padukshme.
Tirana nuk duhet të kërkojë privilegje për shqiptarët e Maqedonisë së Veriut.
Duhet të kërkojë vetëm zbatimin e atyre të drejtave që Kushtetuta dhe ligji i atij shteti ua njohin.
Nuk duhet të kërkojë ndryshimin e kufijve.
Duhet të kërkojë respekt për kujtesën.
Nuk duhet të luftojë me Shkupin për një himn.
Duhet të kërkojë respektin që një himn meriton.
Dhe mbi të gjitha, nuk duhet ta shohë Manastirin si një qytet të huaj.
Sepse Manastiri është pjesë e historisë së përbashkët të Ballkanit, por Kongresi i vitit 1908 është pjesë e pandashme e historisë së shqiptarëve.
Atje, 118 vjet më parë, shqiptarët nuk u mblodhën për të marrë tokë nga askush.
U mblodhën për të gjetur shkronjat me të cilat do të shkruanin të ardhmen e tyre.
Dhe ndoshta kjo është përgjigjja më e bukur ndaj çdo provokimi.
Jo të bërtasim më shumë. Jo të kërcënojmë.Jo të rikthehemi te nacionalizmi i shekullit XIX.
Por të dimë të ruajmë atë që kemi.
Të blejmë, nëse mundemi, atë që duhet ruajtur.
Të financojmë muzeun.Të botojmë dokumentet.Të mbështesim universitetet.Të forcojmë diplomacinë. Të kërkojmë respekt për gjuhën.
Dhe kur në Pustec të vijë përsëri një kryeministër fqinj, të jetë e qartë se Shqipëria është një vend mik, por jo një vend pa zë.
Sepse shtetet nuk humbin vetëm kur humbin luftërat.
Ndonjëherë fillojnë të humbin kur mësohen të heshtin.