Prof.dr. Pal NIKOLLI/
Në historinë e hershme të gjuhësisë krahasuese evropiane, tekstet e shkurtra të përkthyera në shumë gjuhë kanë një rëndësi të veçantë. Ndër to, „Lutja e Zotit“ (Oratio Dominica) u përdor shpesh si një tekst krahasues për të evidentuar dallimet dhe afritë ndërmjet gjuhëve të popujve të ndryshëm. Një prej autorëve që i kushtoi vëmendje të veçantë këtij materiali ishte gjuhëtari dhe filologu spanjoll Lorenzo Hervás y Panduro (1735–1809), një nga figurat e rëndësishme të traditës së hershme të gjuhësisë krahasuese.
Në një nga botimet e lidhura me veprën e tij poliglote, në faqen 119, paraqitet një tekst me titullin „ORATIO DOMINICA IDIOMATE GRAECO-CALABRENSI“. Në fund të faqes gjendet shënimi „Ex Laurentio Hervas“, që tregon burimin e tekstit te Hervási.
Titulli i përgjithshëm i veprës është Oratio Dominica in diversas omnium fere gentium linguas versa…, pra një përmbledhje e përkthimeve të „Lutjes së Zotit“ në një numër shumë të madh gjuhësh. Në këtë traditë të dokumentimit gjuhësor, teksti i arbëreshëve të Italisë ka interes të veçantë për historinë e shqipes.
Teksti i paraqitur në faqen 119 është:
“Tatta-in cue jè nue kielue, clot beccuar embri iti; büe tue rignueme due parraisue. Clot buerue sido ti kue stu due kielue si due prue de. Venna buccuenue ga ditta. E duellenue si nè duellennemue nuemickitue tonna. E bue tue mosue vemmi nue dozue tue palicudue; e tue mosue chemmi kueki. E clot astu.“
Në shqipen e sotme, kuptimi i tekstit mund të jepet afërsisht si:
“Ati ynë që je në qiell, u shenjtëroftë emri yt; ardhtë mbretëria jote. U bëftë vullneti yt, si në qiell ashtu edhe mbi dhe. Bukën tonë të përditshme na e jep sot. Dhe falna fajet tona, sikurse edhe ne ua falim fajtorëve tanë. Dhe mos na lër të biem në tundim, por na shpëto nga i keqi. Ashtu qoftë.“
Duhet vënë re se transkriptimi i saktë i kuptimit të disa formave të vjetra arbëreshe kërkon kujdes filologjik. Prandaj, format e tekstit origjinal nuk duhen barazuar mekanikisht me format e shqipes standarde të sotme. Pikërisht ndryshimet fonetike, morfologjike dhe leksikore ndërmjet tekstit arbëresh dhe shqipes së sotme e bëjnë këtë dëshmi të vlefshme për studimin historik të gjuhës.
Një veçori që tërheq menjëherë vëmendjen është vetë klasifikimi „Graeco-Calabrensi“. Ky emërtim nuk duhet kuptuar automatikisht si dëshmi se teksti është në gjuhën greke. Në kontekstin historik të komuniteteve arbëreshe të Italisë së Jugut, termat që lidhen me „greken“ ose me ritin grek mund të lidhen me përkatësinë kishtare të ritit bizantin, ndërsa gjuha e përdorur nga komuniteti mund të ishte shqipja arbëreshe.
Kjo është veçanërisht e rëndësishme për historinë e arbëreshëve. Kolonitë shqiptare të Italisë së Jugut dhe të Sicilisë ruajtën për shekuj gjuhën, traditat dhe një pjesë të rëndësishme të identitetit të tyre kulturor. Për këtë arsye, tekstet e hershme arbëreshe përbëjnë dëshmi të çmuara për historinë e shqipes dhe për evolucionin e saj në diasporë.
Në veprat e mëdha të Hervás-it, ndër të cilat përmendet veçanërisht Catálogo de las lenguas de las naciones conocidas, shqipja zë një vend në përpjekjen e tij për të klasifikuar dhe krahasuar gjuhët e botës. Ai përdori materiale të ndryshme gjuhësore, përfshirë tekste fetare, fjalorë dhe dëshmi të tjera, në përpjekje për të përcaktuar marrëdhëniet ndërmjet gjuhëve.
Në këtë kuadër, shqipja paraqitet si një gjuhë e veçantë e hapësirës ballkanike dhe jo thjesht si një variant i greqishtes apo i ndonjë gjuhe tjetër fqinje. Kjo veçanti gjuhësore është një nga elementet që e bëjnë dokumentimin e hershëm të shqipes veçanërisht të rëndësishëm për historinë e gjuhësisë evropiane.
Megjithatë, duhet bërë një dallim i rëndësishëm ndërmjet asaj që dëshmon vetë dokumenti dhe interpretimeve moderne mbi prejardhjen e shqipes. Teksti i „Lutjes së Zotit“ është dëshmi e drejtpërdrejtë për ekzistencën dhe përdorimin e një forme arbëreshe të shqipes në komunitetet shqiptare të Italisë. Ndërsa pohimet më të gjera për lidhjen e shqipes me ilirishten dhe për vazhdimësinë e drejtpërdrejtë iliro-shqiptare janë çështje komplekse të historisë së gjuhësisë dhe kërkojnë të mbështeten në një korpus më të gjerë dëshmish historike, gjuhësore dhe arkeologjike.
Rëndësia e dokumentit të Hervás-it qëndron, pra, në disa drejtime njëherësh. Ai dëshmon se shqipja ishte përfshirë në përpjekjet evropiane të shekujve XVIII–XIX për të mbledhur dhe krahasuar gjuhët e botës; ruan një dëshmi të hershme të shqipes arbëreshe; tregon se klasifikimet kishtare dhe gjuhësore nuk përputheshin domosdoshmërisht; dhe, mbi të gjitha, dëshmon vazhdimësinë e përdorimit të shqipes jashtë trojeve ballkanike.
Kështu, një tekst i shkurtër si „Lutja e Zotit“ bëhet shumë më tepër se një formulë fetare. Ai shndërrohet në një dokument historik të gjuhës, në një gjurmë të lëvizjeve dhe vendosjes së komuniteteve shqiptare dhe në një pjesë të historisë së përpjekjeve evropiane për të kuptuar shumëllojshmërinë gjuhësore të kontinentit.
Në këtë kuptim, faqja 119 e botimit të lidhur me Hervás-in meriton të lexohet jo vetëm si një faqe e një vepre poliglote, por si një dëshmi e shkruar e pranisë së shqipes në hartën gjuhësore të Evropës. Përmes një teksti të vetëm, të ruajtur në një formë të hershme arbëreshe, shqipja hyn në një nga përpjekjet e para evropiane për të dokumentuar sistematikisht larminë e gjuhëve të njerëzimit.