𝗣𝗿𝗼𝗳. 𝗔𝘀𝗼𝗰. 𝗗𝗿. 𝗕𝗹𝗲𝗱𝗮𝗿 𝗞𝘂𝗿𝘁𝗶/

Ka figura historike që i përkasin një kombi, por ka edhe figura që, përmes veprës së tyre, kapërcejnë kufijtë kombëtarë dhe bëhen pjesë e trashëgimisë së qytetërimit. Gjergj Kastrioti Skënderbeu është një prej tyre. Për shqiptarët ai është Heroi Kombëtar; për historinë evropiane, një nga figurat më të rëndësishme të rezistencës së shekullit XV. Pikërisht këtë dimension të tij e vlerësoi edhe rezoluta H. Res. 522, e paraqitur në Dhomën e Përfaqësuesve të Shteteve të Bashkuara në vitin 2005, me rastin e 600-vjetorit të lindjes së Gjergj Kastriotit.

Titulli i rezolutës është në vetvete domethënës. Skënderbeu përshkruhet si burrë shteti, diplomat dhe gjeni ushtarak, për rolin e tij në mbrojtjen e Evropës Perëndimore nga zgjerimi i Perandorisë Osmane. Dokumenti u paraqit në Kongres nga Dana Rohrabacher dhe Tom Lantos dhe iu referua Komitetit për Marrëdhëniet Ndërkombëtare. Kjo është një pikë që duhet theksuar me saktësi historike: H. Res. 522 ishte një rezolutë e paraqitur në Dhomën e Përfaqësuesve, jo një ligj i miratuar që hyri në fuqi. Por vetë fakti që një dokument i tillë u paraqit në institucionin më të rëndësishëm përfaqësues të demokracisë amerikane ka një domethënie të veçantë.

Rezoluta rikujton rrugëtimin e jashtëzakonshëm të Gjergj Kastriotit: lindjen e tij në Krujë, vitet e kaluara në Perandorinë Osmane, ngritjen e tij në hierarkinë ushtarake dhe, mbi të gjitha, kthimin në atdhe në vitin 1443 për të udhëhequr rezistencën shqiptare. Ajo e vendos luftën e tij në një kontekst më të gjerë se historia kombëtare shqiptare: si pjesë të një përballjeje që ndikoi në fatin e Evropës. Dokumenti vlerëson rezistencën e shqiptarëve dhe sakrificën e tyre në ndalimin e zgjerimit osman drejt Perëndimit.

– 𝐏𝐬𝐞 𝐞̈𝐬𝐡𝐭𝐞̈ 𝐤𝐚𝐪 𝐝𝐨𝐦𝐞𝐭𝐡𝐞̈𝐧𝐞̈𝐬 𝐯𝐥𝐞𝐫𝐞̈𝐬𝐢𝐦𝐢 𝐚𝐦𝐞𝐫𝐢𝐤𝐚𝐧?

Shtetet e Bashkuara janë një komb relativisht i ri në krahasim me qytetërimet e vjetra evropiane, por identiteti i tyre politik është ndërtuar mbi disa ide universale: lirinë, vetëqeverisjen, pavarësinë, dinjitetin njerëzor dhe të drejtën e popujve për të përcaktuar fatin e tyre.

Në këtë kuptim, Skënderbeu përfaqëson një figurë që mund të kuptohet lehtësisht përmes prizmit të vlerave amerikane. Ai nuk kujtohet vetëm për betejat që fitoi. Ai kujtohet për faktin se udhëhoqi një popull shumë më të vogël në numër dhe në burime përballë një prej fuqive më të mëdha të kohës së tij. Historia e tij është historia e rezistencës së një kombi që nuk pranoi të zhdukej politikisht dhe kulturorisht.

Amerika ka një traditë të gjatë të admirimit për njerëzit dhe kombet që luftojnë për liri. Nuk është rastësi që marrëdhëniet moderne shqiptaro-amerikane janë ndërtuar mbi një ndjenjë të fortë të lidhjes me idealin e lirisë. Vetë Departamenti Amerikan i Shtetit e ka përshkruar partneritetin mes dy vendeve si të mbështetur në angazhime të përbashkëta ndaj demokracisë, paqes dhe prosperitetit.

Kësisoj, nderimi i figurës së Skënderbeut në Kongresin amerikan nuk duhet parë thjesht si një akt ceremonial ndaj diasporës shqiptare. Ai mund të shihet si një njohje e një historie që përputhet me një nga idetë më të forta të traditës politike amerikane: liria nuk është gjithmonë rezultat i forcës së më të madhit; shpesh ajo ruhet nga guximi i atyre që refuzojnë të dorëzohen.

– 𝐍𝐣𝐞̈ 𝐮𝐫𝐞̈ 𝐦𝐢𝐝𝐢𝐬 𝐡𝐢𝐬𝐭𝐨𝐫𝐢𝐬𝐞̈ 𝐬𝐞̈ 𝐝𝐣𝐞𝐬𝐡𝐦𝐞 𝐝𝐡𝐞 𝐚𝐥𝐞𝐚𝐧𝐜𝐞̈𝐬 𝐬𝐞̈ 𝐬𝐨𝐭𝐦𝐞

Marrëdhëniet midis Shqipërisë dhe Shteteve të Bashkuara nuk janë të rëndësishme vetëm për shkak të historisë. Ato kanë sot një dimension të fortë politik dhe strategjik. Shtetet e Bashkuara vendosën marrëdhënie diplomatike me Shqipërinë në vitin 1922, ndërsa marrëdhëniet u rivendosën në vitin 1991 pas rënies së komunizmit. Në vitin 2015, të dy vendet formalizuan Partneritetin Strategjik, ndërsa Shqipëria është aleate e NATO-s që prej vitit 2009.

Ky partneritet është forcuar edhe përmes bashkëpunimit në siguri. Shqipëria dhe Shtetet e Bashkuara kanë bashkëpunuar në NATO dhe në operacione ndërkombëtare, ndërsa diplomacia amerikane e ka përshkruar Shqipërinë si një aleate të afërt dhe një partnere të rëndësishme në çështjet e sigurisë rajonale dhe globale.

Në këtë marrëdhënie të veçantë, Skënderbeu përbën një simbol historik të një ideje që vazhdon të ketë rëndësi: Shqipëria ka qenë dhe dëshiron të mbetet pjesë e botës euro-atlantike dhe perëndimore.

Natyrisht, historia nuk duhet përdorur në mënyrë të thjeshtuar. Shekulli XV nuk është shekulli XXI dhe konfliktet e asaj kohe nuk mund të përkthehen mekanikisht në realitetet e sotme. Shqipëria moderne ka marrëdhënie diplomatike dhe partneritete me shumë vende. Por kjo nuk e ndryshon faktin historik se rezistenca e Skënderbeut përfaqëson një kapitull themelor në historinë politike dhe ushtarake të Evropës.

– 𝐏𝐬𝐞 𝐒𝐡𝐪𝐢𝐩𝐞̈𝐫𝐢𝐚 𝐝𝐮𝐡𝐞𝐭 𝐭𝐞̈ 𝐤𝐫𝐞𝐧𝐨𝐡𝐞𝐭?

Shqiptarët kanë shumë arsye për t’u krenuar me Skënderbeun, por krenaria nuk duhet të mbetet vetëm në nivelin e monumenteve, përvjetorëve dhe fjalimeve ceremoniale. Krenaria e vërtetë duhet të nënkuptojë njohjen e thellë të trashëgimisë së tij.

Skënderbeu nuk ishte vetëm një luftëtar me shpatë në dorë. Ai ishte një udhëheqës politik që kuptonte rëndësinë e aleancave. Ishte diplomat që komunikonte me fuqitë e kohës. Ishte strateg që përballoi për dekada një forcë shumë më të madhe. Dhe, mbi të gjitha, ishte simbol i bashkimit.

Në një kohë kur territoret shqiptare ishin të ndara në principata dhe interesa të ndryshme, figura e tij krijoi një nga momentet më të fuqishme të vetëdijes politike shqiptare. Ky është ndoshta mësimi më aktual i Skënderbeut: një komb bëhet më i fortë jo kur përçan energjitë e tij, por kur arrin t’i bashkojë ato rreth interesave të përbashkëta.

Shqipëria duhet të krenohet sepse Skënderbeu është një nga ato figura të rralla që nuk ka nevojë për ekzagjerim për të qenë i madh. Historia e tij, në vetvete, është mjaftueshëm e jashtëzakonshme. Por kjo krenari duhet të shoqërohet me përgjegjësi. Nuk mjafton të vendosim portretin e Skënderbeut në institucione publike nëse nuk ndërtojmë institucione që respektojnë lirinë, ligjin dhe interesin kombëtar. Nuk mjafton të përmendim sakrificën e tij në ceremoni nëse nuk dimë të ndërtojmë një shtet modern, të drejtë dhe të fortë.

Nderimi më i madh për Skënderbeun është ndërtimi i një Shqipërie për të cilën ai do të ishte krenar.

– 𝐏𝐬𝐞 𝐄𝐯𝐫𝐨𝐩𝐚 𝐝𝐮𝐡𝐞𝐭 𝐭𝐚 𝐯𝐥𝐞𝐫𝐞̈𝐬𝐨𝐣𝐞̈ 𝐦𝐞̈ 𝐬𝐡𝐮𝐦𝐞̈?

Evropa shpesh kujton historinë e saj përmes figurave të mëdha që përfaqësojnë momente vendimtare. Por historia evropiane nuk është bërë vetëm në kryeqendrat e mëdha. Ajo është formuar edhe në kufijtë e saj, në kështjella të vogla dhe në beteja të zhvilluara nga popuj që shpesh kanë qenë më të vegjël se fuqitë që përballonin.

Shqipëria e shekullit XV ishte pikërisht një prej këtyre vendeve.

Rezoluta H. Res. 522 e vendos qartë Skënderbeun në këtë dimension, duke e lidhur kontributin e tij me mbrojtjen e Evropës Perëndimore. Dokumenti madje argumenton se rezistenca shqiptare ndihmoi në pengimin e avancimit osman drejt Italisë dhe Evropës Perëndimore. Kjo është arsyeja pse figura e Skënderbeut nuk duhet të mbetet vetëm në tekstet shkollore shqiptare.

Evropa moderne duhet ta njohë Skënderbeun jo për të krijuar ndarje fetare apo armiqësi të reja, por për të kuptuar një të vërtetë historike: qytetërimi evropian është mbrojtur dhe ndërtuar nga shumë popuj, të mëdhenj dhe të vegjël. Shqiptarët ishin pjesë e kësaj historie.

Dhe kjo është arsyeja pse përkujtesa e Skënderbeut duhet të ketë një vend më të madh në kujtesën evropiane. Ai ishte një shqiptar që luftoi për tokën e tij, por pasojat e rezistencës së tij shkuan përtej Shqipërisë.

– 𝐍𝐣𝐞̈ 𝐦𝐞𝐬𝐚𝐳𝐡 𝐪𝐞̈ 𝐦𝐛𝐞𝐭𝐞𝐭 𝐚𝐤𝐭𝐮𝐚𝐥

Ka diçka veçanërisht të fuqishme në faktin se, gjashtë shekuj pas lindjes së tij, emri i Gjergj Kastriotit u paraqit për nderim në Dhomën e Përfaqësuesve të Shteteve të Bashkuara. Kjo tregon se figurat e mëdha nuk i përkasin vetëm kohës në të cilën jetuan.

Skënderbeu jetoi në një epokë tjetër, në një botë tjetër dhe përballë sfidave krejt të ndryshme nga ato të ditëve tona. Por vlerat që lidhen me emrin e tij, si liria, guximi, qëndresa, përgjegjësia ndaj kombit dhe aftësia për të mos u dorëzuar përballë forcës, mbeten universale.

Për shqiptarët, H. Res. 522 duhet të jetë një arsye për krenari. Jo sepse Amerika duhet të na tregojë se cilët janë heronjtë tanë, por sepse një nga demokracitë më të fuqishme të botës pa te Gjergj Kastrioti një figurë me rëndësi që shkonte përtej kufijve të Shqipërisë. Për Amerikën, Skënderbeu mund të shihet si simbol i luftës së një populli për liri. Për Shqipërinë, ai është themeluesi i një prej traditave më të fuqishme të vetëdijes kombëtare. Ndërsa për Evropën, ai duhet të jetë një kujtesë se liria dhe qytetërimi nuk janë trashëguar falas. Ato janë mbrojtur në shumë vende, nga shumë popuj dhe shpesh nga njerëz që, në kohën e tyre, u detyruan të përballen me të pamundurën.

Gjergj Kastrioti Skënderbeu ishte njëri prej tyre. Dhe kjo është arsyeja pse Shqipëria duhet të krenohet me të, Amerika e ka vlerësuar figurën e tij në forumet e saj demokratike, ndërsa Evropa duhet ta njohë dhe ta çmojë gjithnjë e më shumë si një figurë që i përket jo vetëm historisë shqiptare, por edhe kujtesës së saj të përbashkët historike.

Teksti i plotë i rezolutës

Teksti zyrtar i H. Res. 522 në Congress.gov

NËNË TEREZA NË FILATELINË SHQIPTARE

Hysen S. Dizdari

Anges Gonxhe Bojaxhiu e njohur si Nënë Tereza, lindi në Shkup më 26 gusht të vitit 1910 dhe vdiq më 5 shtator 1997 në Kalkuta, të Indisë. Nënë Tereza ishte bamirseja e njohur shqiptare, fituese e çmimit Nobel për Paqën. Ajo rridhte nga në një familje katolike shqiptare të shpërngulur në Shkup nga qyteti i Prizerenit. Nëne Tereza, kjo nënë e dashur për gjithë njerëzimin, kjo lajmëtare e ndritur e dashurisë, ia fali jetën shtresave të varfera dhe në nevojë. Por gjatë gjithë misjonit të saj bamirës dhe humanitar ajo e ka deklaruar hapur origjinën e saj shqiptare.

Vetëm në vitin 1979, kur mori Çmimin Nobel për Paqe, e gjithë bota mësoi se Nënë Tereza ishte shqiptare. Në çastin e marrjes së Çmimit Nobel më 1979 ajo deklaroi: “Kam lindur në Shkup, jam shkolluar në Londër, jetoj në Kalkutë dhe punoj për të gjithë njerëzit e varfër në Botë. Atdheu im është një vend i vogël me emrin Shqipëri”.

Në një letër dërguar nga Oslo kur mori çmimin Nobel shkruante: “Unë gjithmonë e kam në zemër popullin tem Shqiptar. Shumë i lutem zotit që Paqja e tij të vijë në zemrat tona, në gjithë familjet tona, në gjithë botën. Lutem shume për fukarenjtë e mi, për motrat e mija. Unë lutem për juve. Nënë Tereza, vizitoi Shqipërinë më 1989. Kur i thanë për pasaportën Shqiptare ajo u përgjigj: “E pranoj me kënaqësi, sepse është pasaporta e vendit tim; atje kam nënën dhe motrën, atje kam miq e të njohur, atje shumë shpejt do të hapim misionin tonë e unë do te jem vetë aty”.

Asnjëherë nuk harroi origjinën e saj kur deklaronte “Me gjak, unë jam Shqiptare. Me shtetësi, jam Indiane. Me besim, unë jam një murgeshë Katolike. Sipas profesionit tim, unë i përkas botës.

Në luftën për çlirimin e Kosoves,në vitin 1999 gjatë ndërhyrjes së Natos ,Nënë Tereza u bë një nga urat lidhëse për njohjen e shqiptarëve në gjithë botën.

Bill Klinton është shprehur në qershor të vitit 2002:

“Nënë Tereza, ishte e para Ajo që më bëri t’a dua kombin shqiptar. Dhe tani ndihem shumë krenar që plotësova një detyre morale ndaj saj dhe ndaj vlerave të lirisë”.

Në të gjitha emisionet e pullës shqiptare kushtuar Nënës Tereza janë evidentuar momentet historike më të rëndësishme të jetës dhë veprës të saj në shërbim të bamirësisë, për të ndihmuar njerzit e varfër në të gjithë botën. Nënë Tereza në pullat shqiptare shfaqet në këto emisione dhe me konkretisht: Emision i zakonshëm Nënë Terezës 1994, Emisioni Evropa 1996, Emisioni mbi shtypje 1997, Përvjetori i vdekjes së Nënë Terezës me princesha Diana 1998, Përvjetori i vdekjes së Nënë Terezës emision i përbashkët 1998, 100 Vjetori i çmimit nobel 2001, Lumturimi i Nënë Terezës 2003, 100-vjetori i lindjes së Nënë Terezës 2010, dhe emisioni për Shenjtërimin e Nënë Terezës 2016.

Të gjithe emisionet me pulla postare në vite kushtuar Nënë Terezes tregojnë për vendin e duhur që Posta Shqiptare pas vitit 1990 i ka kushtuar figurës të ndritur të Shën Nënë Tereza.

Me rastin e 116 Vjetorit të Lindjes Shën Nënë Tereza

ju kujtoj te gjithe shqiptarve :

Një nga poezitë më të famshme të Nënë Tereza:

JETOJE JETËN

JETA ËSHTË MUNDËSI, PËRFITO NGA AJO.

JETA ËSHTË E BUKUR, ADHUROJE.

JETA ËSHTË ËNDËRR, REALIZOJE.

JETA ËSHTË SFIDË, PËRBALLOJE.

JETA ËSHTË LOJE, LUAJE.

JETA ËSHTË DETYRË, PLOTËSOJE.

JETA ËSHTË E SHTRENJTË, VLERËSOJE.

JETA ËSHTË PASURI, RUAJE.

JETA ËSHTË DASHURI, SHIJOJE.

JETA ËSHTË MISTER, ZBULOJE.

JETA ËSHTË DHIMBJE, SFIDOJE.

JETA ËSHTË KËNGË, KËNDOJE.

JETA ËSHTË TRAGJEDI, SHMANGIU.

JETA ËSHTË FAT, PËRFITO.

JETA ËSHTË AVENTURË, KUJDES.

JETA ËSHTË SHUMË E ÇMUAR, DUAJE.

JETA ËSHTË LUFTË, MËSOHU DHE ME TË.

JETA ËSHTË JETË, LUFTO PËR TË…

Nga Rafael Floqi/

Kopshti i Sokolit, që na kujton se Parajsa nuk është gjithmonë një vend që duhet kërkuar larg. Ndonjëherë ajo fillon pas derës së shtëpisë, në një copë tokë pesëdhjetë metra katrorë, me një trëndafil, një fik, një limon dhe dy duar që nuk lodhen së mbjelli jetë.

Ky shkrim i kushtohet një njeriu që nuk e sheh kopshtin vetëm si tokë, por si një mënyrë për ta dashur jetën. Një njeriu që e mori me vete kujtimin e kopshtit të nënës nga Shqipëria dhe, shumë vite më vonë, e rindërtoi atë në zemër të Londrës. Në librin e tij, Sokoli e thotë bukur: kopshti i Londrës është, në njëfarë mënyre, kopshti i nënës i krijuar përsëri — më i vogël, por me të njëjtat fasule, fiq, rrush, trëndafila dhe kujtime.

Dhe pikërisht nga kjo jetë mes luleve lindi edhe libri “Sokol’s Garden”: More Time in the Garden, Less Stress in Life, me tekst dhe fotografi të Sokol Pejës dhe Ben Morgan, botuar për herë të parë si e-book në gusht 2026. Fjalët e Sokolit u regjistruan pikërisht aty ku kishin lindur: në kopshtin e tij në Londër, gjatë verës së vitit 2026, dhe më pas u redaktuan nga Ben Morgan.

Kjo e bën librin të veçantë: ai nuk është shkruar nga distanca, në qetësinë artificiale të një zyre, por është mbledhur mes gjetheve, luleve, pemëve dhe zhurmave të një kopshti të gjallë. Është sikur zëri i Sokolit të jetë hedhur në letër pa u shkëputur kurrë nga toka prej së cilës buron.

Edhe titulli — “More time in the garden, less stress in life” — është më shumë se një nëntitull libri. Është përmbledhja e një filozofie jetese. Sa më shumë kohë me natyrën, aq më pak hapësirë për zhurmën që njeriu mbart brenda vetes. Libri, fotografitë, videot dhe faqja @sokolsgarden janë kështu pjesë të së njëjtës histori: një përvojë personale që, përmes botës moderne, u kthye në një përvojë të përbashkët. Ky është një përkushtim edhe për të gjithë ata që kanë mbjellë një lule dhe kanë pritur me padurim çeljen e saj; për ata që kanë ngrënë fikun e parë nga pema e tyre; për ata që flasin me bimët, që shqetësohen kur një gjethe zverdhet dhe gëzohen kur një degë e re shpërthen në pranverë.

Sepse një kopsht nuk ndërtohet vetëm me tokë, ujë dhe diell. Ai kërkon edhe serën e zemrës. Në një metropol si Londra, ku jeta matet me minuta, trena, trafik dhe miliona hapa njerëzish, ekziston një portë e vogël pas së cilës ritmi i botës ndryshon. Aty koha nuk matet më me orë. Matet me çeljen e një trëndafili, pjekjen e një fiku, aromën e luleve, ardhjen e bletëve dhe me një limon që, kundër pritshmërive, piqet nën qiellin anglez. Ky është Sokol’s Garden.

Vetëm rreth pesëdhjetë metra katrorë. Dhjetë hapa nga njëri cep në tjetrin. E megjithatë, në këtë hapësirë jetojnë një pellg me peshq, ullinj, limonë, fiq, mollë, kumbulla, 26 trëndafila dhe qindra lule. Vetë Sokoli e përmbledh filozofinë e tij me një ide të thjeshtë: asnjë hapësirë nuk është tepër e vogël për t’u shndërruar në një botë të gjallë. Historia e këtij kopshti, megjithatë, nuk fillon në Londër.

Ajo fillon shumë larg, në Shqipëri, me një djalë tetë apo nëntë vjeç dhe me nënën e tij. Familja kishte pak para dhe kopshti ishte domosdoshmëri: perimet ishin ushqim dhe ushqimi ishte jetë. Por një ditë djali pa disa lule dhe iu lut nënës t’ia blinte. Ajo fillimisht i tha se nuk kishin para. Pastaj, duke parë trishtimin e tij, ia bleu. Dhe kujtimi që do ta shoqëronte për gjashtëdhjetë vjet ishte pamja e nënës duke ujitur lulet e tij — bimë që nuk ushqenin trupin, por që kishin filluar të ushqenin shpirtin.

Ndoshta aty lindi gjithçka. Vite më vonë, pas qyteteve, apartamenteve dhe ballkoneve të mbushura me vazo, pas emigrimit dhe jetës në Angli, ai djalë do të krijonte në Londër një univers të vogël ku bashkëjetojnë lulet dhe perimet, trëndafilat dhe pemët frutore, fiqtë, limonët, ullinjtë dhe mimoza. Madje mimozën e ka formuar me vite durimi në trajtën e shqiponjës dykrenare — sikur edhe pema të mbante brenda saj kujtesën e vendit prej nga erdhi kopshtari.

Por historia e Sokolit nuk mbeti pas gardhit të atij kopshti. Bota moderne hyri aty përmes ekranit të një telefoni. Vajza e tij, Anna, nisi të publikonte në Instagram videot e vogla të të atit mes luleve, vazove dhe pemëve. Dhe papritur, ajo që për Sokolin kishte qenë për dekada një mënyrë e zakonshme jetese, u bë e jashtëzakonshme për mijëra njerëz. Ata filluan ta ndiqnin, ta pyesnin dhe t’i kërkonin këshilla. Kështu lindi edhe ajo që ai e quan me dashuri “flower family” – familja e luleve, një bashkësi njerëzish të lidhur jo nga vendi, gjuha apo mosha, por nga dashuria për bimët.

Dhe pastaj erdhën kamerat e BBC-së. Për vite Sokoli kishte ëndërruar ta ndante përvojën e tij me të tjerët; një ditë nuk ishte më ai që kërkonte televizionin — televizioni erdhi tek ai. Ekipi i BBC Gardeners’ World kaloi dy ditë e gjysmë duke filmuar në kopshtin që mund të përshkohet me dhjetë hapa. Kamerat u futën mes vazove dhe pemëve, filmuan ullinjtë që jepnin fruta në Londër dhe dëgjuan historitë e një njeriu që shumë nga zgjidhjet e tij nuk i kishte mësuar nga librat, por nga nevoja dhe eksperimentimi.

Këtu qëndron ndoshta edhe sekreti pse këshillat e tij u bënë kaq të pëlqyera. Në ekran nuk u bë viral vetëm një kopsht; u bë virale një jetë. Një jetë e kaluar ditë pas dite mes tokës, ujit, krasitjeve, mbjelljeve, provave dhe gabimeve. Dhe tani ajo jetë që dikur zhvillohej në heshtje pas një gardhi londinez mund të udhëtojë përmes Instagramit dhe faqeve të këtij libri në mijëra shtëpi të tjera. Prandaj Sokol’s Garden nuk është thjesht një libër për kopshtarinë. Është një rrëfim për pasionin.

Për atë çast misterioz kur njeriu nuk kujdeset më për bimën vetëm që ajo të jetojë, por kupton se edhe bima po e ndihmon atë të jetojë. Sokoli e përshkruan kopshtin si “ilaçin” e tij: vendin ku problemet e ditës nuk zhduken, por mbeten për pak kohë jashtë portës.

Në fund, ky libër nuk është aq një manual kopshtarie, sa është një manual dashurie për natyrën. Sigurisht, brenda tij do të mësojmë si të mbrojmë fikun apo limonin nga era e Londrës, si të punojmë tokën e rëndë prej argjile, si të krasitim pemët apo si të shfrytëzojmë çdo centimetër të një kopshti të vogël. Por këto janë teknikat. Mesazhi është më i madh se teknika.

Porosia e këtij shtatëdhjetëvjeçari është shumë më e thjeshtë:

Niseni.

Mos prisni kopshtin e madh. Mos prisni klimën ideale. Mos prisni ditën kur do të keni më shumë kohë. Filloni me një vazo, një lule, një farë, një cep ballkoni. Sepse kur fillon me dashuri, natyra ta tregon vetë hapin tjetër. Mjafton një copëz hapësire. Një ballkon. Një vazo. Një farë. Dhe mbi të gjitha, duhet pasion. Sepse mund të blesh tokën, vazot dhe fidanët. Mund të mësosh kur krasitet fiku dhe si mbrohet limoni nga era e ftohtë. Por askush nuk mund të të shesë atë që e bën një kopsht të marrë frymë. Serën e zemrës duhet ta ndërtosh vetë. Dhe kur ajo është e ngrohtë, edhe në Londër mund të rriten limonët, fiqtë, ullinjtë, mimozat dhe ëndrrat. Atëherë një kopsht prej pesëdhjetë metrash katrorë nuk është më i vogël. Është një hyrje e vogël për në Parajsë.

Libri gjendet në: https://stan.store/annapeja/p/sokols-garden

Nga Frank Shkreli/

Protestat e sotme në Shqipëri, janë një shenjë se shqiptarët po rizgjohen për të mbrojtur lirinë dhe demokracinë. Para 10–15 vitesh, kur shkruaja artikuj për “Demokracia nuk pret”, nuk e kisha fjalën vetëm për një shqetësim të çastit politik. Ishte një paralajmërim se demokracia shqiptare nuk mund të lihej në mëshirën e politikanëve, të partive politike apo të interesave të pushtetit. Kam theksuar vazhdimisht se, Demokracia kërkon vigjilencë, kërkon qytetarë pjesëmarrës. Kërkon një shoqëri që nuk hesht kur institucionet dobësohen, kur pushteti përqendrohet, kur korrupsioni bëhet pjesë e sistemit dhe e jetës së përditshme dhe kur qytetari fillon të ndiejë se zëri i tij nuk dëgjohet më.

Sot, pas më shumë se një dekade, kemi ardhur në një pikë ku titulli “Demokracia nuk pret” merr një kuptim edhe më të fortë: Demokracia është në rrezik dhe shqiptarët kanë filluar ta kuptojnë këtë. Protestat që kanë përfshirë Tiranën dhe qytete të tjera gjatë vitit 2026 duhen parë edhe në këtë kontekst. Ato nuk janë vetëm një përplasje ndërmjet opozitës dhe qeverisë. Sigurisht, partitë politike kanë interesat dhe agjendat e tyre dhe do përpiqen të shfrytëzojnë çdo pakënaqsi të qytetarëve me qeverinë në pushtet. Por përtej partive politike, në Shqipëri, më në fund, po shfaqet diçka tjetër: pakënaqësia qytetare dhe dëshira e një pjese të shoqërisë për të mos qëndruar më spektatore përballë mënyrës se si qeveriset vendi.

Në protestat e fundit është parë edhe një element i rëndësishëm: pjesëmarrja e të rinjve. Frank Shkreli: Kur zgjohet rinia, dridhen elitat. A po vjen më në fund ndryshimi në trojet shqiptare?! | Gazeta Telegraf –Lëvizja e njohur si “Revolucioni i Flamingove”, për shembull, ka mobilizuar mijëra shqiptarë, veçanërisht të rinj, të cilët kanë ngritur shqetësime jo vetëm për projektet konkrete të zhvillimit, por edhe për korrupsionin, institucionet publike dhe mënyrën e shpërndarjes së pasurisë e mundësive në vend. Ky mobilizim është ndoshta pjesa më shpresëdhënëse e zhvillimeve të sotme. Sepse një shoqëri demokratike fillon të zgjohet atëherë kur qytetari nuk thotë më: “Çfarë mund të bëj unë?” Por pyet: “Çfarë po bëjmë ne?” Ky është ndryshimi ndërmjet indiferencës dhe qytetarisë.

Me të drejtë, protestat prej pothuaj dy muajsh shikohen nga vërejtës të jashtëm dhe të brendshëm si një shenjë zgjimi qytetar i shqiptarëve. Nuk është aq e rëndësishme vetëm se sa njerëz dalin në një protestë. Më e rëndësishme është fakti se pse dalin. Kur qytetarët dalin në rrugë për të kërkuar transparencë, drejtësi, llogaridhënie, mbrojtjen e pasurisë publike dhe respektimin e institucioneve, atëherë protesta merr një dimension më të madh se një konflikt i zakonshëm politik. Ajo bëhet një shprehje e sovranitetit qytetar. E kjo, pikërisht, është arsyeja pse protestat duhet të lexohen më me kujdes. Edhe analizat e fundit mbi zhvillimet politike në Shqipëri i kanë lidhur protestat me probleme më të thella sistemike të demokracisë shqiptare, jo vetëm me një konflikt të momentit. Sigurisht, kjo nuk do të thotë se çdo protestë është demokratike në çdo formë të saj. Dhuna, sulmet ndaj policisë apo shkatërrimi i pronës nuk mund të justifikohen në emër të demokracisë. Protesta demokratike duhet të jetë e vendosur, por paqësore, e guximshme, por e përgjegjshme. Sepse qëllimi nuk është të zëvendësohet një autoritarizëm me një tjetër. Qëllimi është të forcohet demokracia. Kjo njuk do të thotë se Shqipëria është kthyer në një diktaturë. Por në të njëjtën kohë, një demokraci nuk humbet vetëm atëherë kur mbyllet parlamenti, kur ndalohen partitë politike apo kur burgosen kundërshtarë politikë.

Nga paralajmërimi disa vite më parë se, “Demokracaia nuk pret”, te alarmi sot se demokracia është në rrezik në Shqipëri, ishte një lidhje gjatë viteve e shkrimeve të mia të dikurshme e deri në ditët e sotëme: Se “Demokracia nuk pret” ishte pra një paralajmërim, ndërsa sot më duhet të jap alarmin se “Demokracia është në rrezik.” Se i ashtuquajturi “tranzicion” është grabitur nga klasa politike në Shqipëri por edhe Kosovë, një fenomen që po dëbon shqiptarët nga trojet e tyre shekullore. Klasa politike në të dy anët e kufirit duhet të kuptojë se legjitimiteti nuk fitohet vetëm në zgjedhje, qofshin ato edhe të lira, por ai ruhet dhe kultivohet përmes integritetit moral e kombëtar, transparencës dhe përgjegjësisë së politikës ndaj qytetarëve. Frank Shkreli: Klasa politike në Shqipëri dhe në Kosovë po tradhëton shpresën dhe besimin e shqiptarëve për të ardhmen | Gazeta Telegraf

Një gjë pozitive nga këto zhvillime të fundit është fakti se protestat janë një nga shenjat se në të vërtetë, një pjesë e shoqërisë shqiptare po e kupton tani këtë rrezik që po i kanoset Kombit shqiptar. Mbetet për tu pa nëse ky është fillimi i një zgjimi që ka munguar për dekada tani. Për vite me radhë shqiptarët janë ankuar në kafene, në familje, në rrjetet sociale dhe në biseda private. Për fat të keq të vendit, shumë prej tyre kanë zgjedhur emigrimin si përgjigje ndaj mungesës së shpresës. Të tjerë janë tërhequr nga politika, disa të tjerë i janë dorëzuar fatit duke menduar se politikanët shqiptarë, “të gjithë janë njësoj”. Por demokracia nuk mund të mbijetojë kështu nëse qytetari largohet prej saj, duke u dorzëuar para së keqes. Prandaj, një qytetar që del në shesh për të kërkuar llogari nga pushteti nuk duhet parë, domosdoshmërisht, si kundërshtar i shtetit. Në një demokraci normale, qytetari kritik është një nga mbrojtësit më të rëndësishëm të shtetit demokratik.

Sa herë jam shprehur se Shqipëria ka nevojë për një zgjim demokratik. Shqiptarët nuk kanë nevojë për një tjetër revolucion politik që të zëvendësojë një grup politikanësh me një grup tjetër. Por ata kanë nevojë për një revolucion demokratik të ndërgjegjes. Duhet një brez që beson se ligji është mbi pushtetin. Një brez që nuk pranon korrupsionin si normalitet. Një brez që kërkon zgjedhje të lira e të besueshme. Një brez që kërkon drejtësi të pavarur. Një brez që nuk e sheh shtetin si pronë të partisë që qeveris. Dhe mbi të gjitha, Shqipëria dhe shqiptarët kanë nevojë për një brez që nuk pranon të largohet nga Shqipëria vetëm sepse nuk sheh një të ardhme në vendin e vet.

Prandaj, kjo është arsyeja pse protestat e sotme mund të jenë më shumë se një episod politik. Shpresoj që ato të jenë shenja e një zgjimi të vërtetë qytetar, pa kthesë mbrapa. Dhe nëse është kështu, ky zgjim duhet përshëndetur, por edhe drejtuar ndaj një qëllimi të qartë e të përbashkët: forcimit të demokracisë shqiptare. Sepse — Frank Shkreli: Shqiptarët në Ditën Ndërkombëtare të Demokracisë, 2024 | Gazeta Telegraf — siç kemi thënë shpesh, demokracia nuk mbrohet vetëm në ditën e zgjedhjeve. Mbrohet çdo ditë. Sa herë kam cituar ish-Presidentin e Shteteve të Bashkuara, Ronald Reagan se, “Liria nuk është kurrë më shumë se një brez larg shuarjes. Se për demokracinë duhet luftuar dhe duhet mbrojtur çdo ditë dhe nga çdo brez.” Se demokracia mbrohet kur qytetari flet. Mbrohet kur gazetari investigon. Mbrohet kur gjyqtari vendos sipas ligjit. Mbrohet kur parlamenti kontrollon qeverinë. Mbrohet kur opozita ushtron detyrën e saj. Mbrohet kur pushteti pranon kritikën. Dhe mbrohet, mbi të gjitha, kur qytetarët refuzojnë të heshtin. Sepse historia na mëson se demokracitë nuk zhduken gjithmonë me një goditje të vetme. Ato mund të konsumohen pak nga pak, në heshtje, përmes tolerimit të shkeljeve të vogla, normalizimit të arrogancës së pushtetit dhe indiferencës së qytetarëve. Kam shkruar për vite me rradhë se mungesa e demokracisë së vërtetë, dobësimi i institucioneve, mungesa e një opozite efektive dhe mos-distancimi zyrtar nga trashëgimia dhe krimet e diktaturës komuniste mund të krijonin terrenin e volitshëm për prirje autoritare.

Para një dekade e gjysmë na ishte paralajmërimi im: “Demokracia nuk pret.” Sot do ta përsërisja këtë mesazh me një forcë edhe më të madhe dhe me një zë edhe më të fortë se, po “Demokracia nuk pret”, por demokracia as nuk mbrohet vetë. Prandaj, ma merr mendja se nëse protestat e sotme janë vërtet shenja e një zgjimi qytetar, atëherë Shqipëria ka ende një mundësi. Një mundësi për ta kthyer zemërimin në ndërgjegje, pakënaqësinë në pjesëmarrje, protestën në qytetari dhe zgjimin qytetar në një kërkesë të qartë — se jo vetëm që Shqipëria ka nevojë për një qeveri tjetër të re — kjo është e qartë. Frank Shkreli: Protestat dhe fundi i një epoke politike në Shqipëri, një domosdoshmëri e kohës | Gazeta Telegraf — Por mbi të gjitha, dy shtetet shqiptare –Shqipëria dhe Kosova — kanë nevojë për një demokraci më të fortë, me pjesëmarrjen e qytetarëve. Sepse në fund të fundit, kjo është beteja që nuk përfundoi me rrëzimin e komunizmit dhe siç duket, as me çlirimin dhe pavarësinë e Kosovës. Ndërsa beteja për demokracinë e vërtetë vazhdon.

Këtu qëndron pra edhe ndryshimi ndërmjet “Demokracia nuk pret” e viteve më parë dhe thirrjes sot se “Demokracia është në rrezik.” E para ishte një paralajmërim. E dyta është një alarm për veprim. Se, për fat të keq, sot kemi arritur aty ku paralajmërimet e djeshme janë shndërruar në realitetin e sotëm politik anë e mbanë trojeve shqiptare. Ky alarm nuk i drejtohet vetem qeverisë apo opozitës. Ai i drejtohet gjithë shoqërisë shqiptare sepse demokracia nuk është pronë e asnjë partie politike. Nuk është pronë e kryeministrit, e opozitës, e parlamentit, e ambasadave apo e instiucioneve ndërkombëtare. Demokracia është pronë e qytetarëve.

Prof. Dr. Fejzulla Berisha/

Në dritën e zhvillimeve bashkëkohore mbi mbrojtjen e diversitetit kulturor, komunitetet arbëreshe përfaqësojnë një nga modelet më të suksesshme të ruajtjes së identitetit etnokulturor në Evropë. Për më shumë se pesë shekuj, ata kanë dëshmuar se është e mundur të integrohesh plotësisht në shtetin ku jeton, pa humbur gjuhën, traditat, kujtesën historike dhe vetëdijen kombëtare.

Ky model përputhet plotësisht me parimet moderne të mbrojtjes së trashëgimisë kulturore, të diversitetit gjuhësor dhe të të drejtave të komuniteteve historike, të mbështetura nga instrumentet juridike ndërkombëtare dhe evropiane. Përvoja arbëreshe dëshmon se identiteti nuk mbrohet me izolim, por me edukim, kulturë, institucione dhe ndërgjegje historike.

Në këtë kuptim, arbëreshët janë një shembull referues jo vetëm për shqiptarët, por edhe për shumë komunitete të tjera historike në Evropë që synojnë të ruajnë trashëgiminë e tyre kulturore në kushtet e globalizimit.

Po aq i rëndësishëm është edhe roli i tyre në diplomacinë kulturore. Arbëreshët kanë qenë dhe mbeten ambasadorë natyrorë të kulturës shqiptare në Itali dhe në Evropë. Përmes veprimtarisë së tyre shkencore, artistike, fetare dhe kulturore, ata kanë krijuar ura mirëkuptimi ndërmjet popullit shqiptar dhe popujve të tjerë evropianë, duke afirmuar vlerat universale të qytetërimit shqiptar.

Në këtë prizëm, trashëgimia arbëreshe nuk është vetëm pjesë e historisë së kombit shqiptar. Ajo është një pjesë e çmuar e trashëgimisë kulturore evropiane dhe një dëshmi se identitetet historike mund të mbijetojnë, të zhvillohen dhe të kontribuojnë në pasurimin e qytetërimit të përbashkët.

Analiza historike, juridike, kulturore dhe albanologjike e paraqitur në këtë studim dëshmon se komunitetet arbëreshe të Italisë përfaqësojnë një nga rastet më të suksesshme të mbijetesës dhe të vazhdimësisë së identitetit kombëtar në historinë evropiane. Për më shumë se pesë shekuj, ato kanë ruajtur gjuhën, kujtesën historike, traditat, besimin, folklorin dhe vetëdijen për prejardhjen shqiptare, duke krijuar një model unik të rezistencës kulturore dhe të qëndrueshmërisë identitare.

Fenomeni arbëresh tejkalon kufijtë e një historie të zakonshme migrimi. Ai përfaqëson një proces të vazhdueshëm të ruajtjes dhe të ripërtëritjes së identitetit kombëtar në rrethana të reja politike, shoqërore dhe kulturore. Në këtë kuptim, arbëreshët nuk janë vetëm pasardhës të shqiptarëve të larguar nga trojet e tyre në shekullin XV, por bartës aktivë të një trashëgimie historike që ka mbijetuar falë forcës së familjes, institucioneve fetare, arsimit, kulturës dhe ndërgjegjes së lartë kombëtare.

Nga këndvështrimi i albanologjisë, arbërishtja mbetet një nga burimet më të rëndësishme për studimin e historisë së gjuhës shqipe, ndërsa letërsia, folklori dhe tradita shpirtërore arbëreshe përbëjnë një pasuri të pazëvendësueshme për kulturën shqiptare. Po kështu, kontributi i intelektualëve arbëreshë në Rilindjen Kombëtare Shqiptare dëshmon se diaspora mund të luajë një rol vendimtar në formësimin e identitetit dhe të vetëdijes politike të një kombi.

Në planin juridik dhe ndërkombëtar, përvoja arbëreshe harmonizohet me parimet bashkëkohore të mbrojtjes së diversitetit kulturor, të drejtave gjuhësore dhe ruajtjes së trashëgimisë shpirtërore të komuniteteve historike. Ajo dëshmon se integrimi në një shtet demokratik nuk nënkupton asimilim, por mund të ndërtohet mbi respektimin e identitetit, të kujtesës historike dhe të pluralizmit kulturor.

Në të njëjtën kohë, arbëreshët kanë luajtur dhe vazhdojnë të luajnë një rol të rëndësishëm në diplomacinë kulturore ndërmjet Shqipërisë, Kosovës, Italisë dhe Evropës. Ata janë ura më e natyrshme e dialogut ndërkulturor dhe një dëshmi e gjallë se qytetërimi shqiptar ka qenë dhe mbetet pjesë organike e qytetërimit evropian.

Prandaj, mbrojtja dhe promovimi i trashëgimisë arbëreshe nuk është vetëm një detyrim moral ndaj historisë së kombit shqiptar, por edhe një përgjegjësi shkencore, kulturore dhe institucionale me rëndësi ndërkombëtare. Ruajtja e gjuhës arbëreshe, e monumenteve kulturore, e traditave, e arkivave, e letërsisë dhe e kujtesës historike përbën një investim të drejtpërdrejtë në ruajtjen e një pjese të rëndësishme të trashëgimisë kulturore evropiane.

Në përfundim, arbëreshët e Italisë mbeten dëshmia më bindëse se identiteti kombëtar nuk përcaktohet vetëm nga kufijtë politikë apo nga afërsia gjeografike. Ai jeton përmes gjuhës, kulturës, kujtesës historike, traditës dhe ndërgjegjes kolektive. Pikërisht për këtë arsye, bota arbëreshe duhet të konsiderohet një nga shtyllat më të rëndësishme të vazhdimësisë historike të kombit shqiptar dhe një vlerë e çmuar e trashëgimisë kulturore të Evropës.

“Arbëreshët nuk janë thjesht kujtesa e një mërgimi pesëshekullor; ata janë vazhdimësia e gjallë e shpirtit shqiptar në zemër të Evropës. Historia e tyre dëshmon se një komb mund të mbijetojë përtej kufijve shtetërorë, për aq kohë sa ruan gjuhën, kulturën, traditën dhe vetëdijen për identitetin e vet. Prandaj, arbëreshët përbëjnë jo vetëm një krenari të historisë shqiptare, por edhe një pasuri të qytetërimit evropian dhe një model universal të qëndrueshmërisë kulturore.”

Foto: albinfo.at