Fundi i shekullit dhe fillimi i një tjetri, i gjen shqiptarët në një prani impresionuese në veprat e mjeshtrave të penelit. Trajtesa është e larmishme, siç mbetet e tillë edhe gjeografia prejku ata u ngjitën në tablo për t’u bërë pjesë e thesareve të artit dhe një testament i shpirtrave krijues që e pasuruan botën me shqiptarët, ku spikatin periudha të ndryshme të ngjarjeve ku ata ishin protagonistë dhe shprehet magjike karakteristika e tyre, veshjet me ngjyra të gjalla dhe unike. Në kapërcyell të shekujve ky hir erdhi për të zënë vend dhe për të rrokur adhurim në galeritë e artit dhe koleksionet private, duke treguar përmes mahnitjes së artit vetë madhështinë që na identifikon dhe ne përfaqësohemi.

Nga ata që shkruan me penel copëza të historisë dhe identitetit tonë në panoramën e madhe të kulturës dhe artit të botës, ishte piktori ushtarak austriak, Rudolf Otto von Ottenfeld, një anëtar themelues i Secessionit të Vjenës dhe profesor në Akademinë e Arteve të Bukura, Pragë.

Shqiptarët në pikturat e tij janë ato që kemi përcjellë në periudha të mëhershme dhe të mëvonshme, janë ato që dallojnë për një mishërim të reales përmes fuqisë së artit. Ai përcjell me një besueshmëri të admirueshme dhe besnikëri korrekte kostumet tradicionale por edhe shprehinë dhe karakteristikat dalluese të shqiptarëve, ku spikat krenaria dhe ashpërsia.

Pasuria e kostumeve dhe ngjyrave, armëve dhe sendeve të tjera personale vijnë pas më shumë se 100 vitesh kaq domethënëse dhe kaq të vërteta.

Më shumë se sa piktura ata janë ai testament shpirtëror i atyre banorëve që jetuan dhe luftuan. Bëhej fjalë për Shqipërinë nën sundimin osman, një Shqipëri hekakeqe por shprehëse, një shqiptari që rrekej të sfidonte kohën dhe vështirësitë.

Rudolf Otto von Ottenfeld lindi më 21 korrik 1856 në Veronë dhe vdiq më 26 korrik 1913 në Pragë. Ishte një nga anëtarët themelues vjenez të Shkëputjes dhe profesor në Akademinë e Arteve të Bukura në Vjenë. Si student ishte nën mbikëqyrjen dhe trajtimin artistik dhe estetik të mjeshtrave Karl Wurzinger dhe Leopold Carl Muller.

Ai jetoi në Mynih gjatë viteve 1883–93 dhe në Vjenë në 1893–1900. Për Ekspozitën e Gjashtë Ndërkombëtare të Artit në Mynih në 1892, ai u zgjodh si juri. Ilustrimet e Ottenfeld në një histori të ushtrisë austriake midis 1700 dhe 1867 në 1895, u bënë një vepër standarde referimi për uniformat në atë periudhë.

Albert Vataj

Shoqëritë e lira demokratike të Perëndimit, ku shqiptarët kanë dëshirë të shkojnë dhe të integrohen, kanë ndërtuar standarde politike dhe ekonomike. Besoj se këtë askush nuk e vë në dyshim.

Realisht, shqiptarët e kanë shfaqur dëshirën dhe vullnetin e tyre që në ditët e para të viteve ’90 për t’iu bashkuar Perëndimit, por janë pikërisht këto standarde politike dhe ekonomike që u janë përplasur në fytyrë shqiptarëve dhe që, fatkeqësisht, vazhdojnë t’u përplasen edhe sot e kësaj dite.

Natyrisht, është e drejtë e këtij grupimi politik dhe ekonomik, që quhet Bashkimi Evropian, t’u imponojë vendeve kandidate standarde të caktuara, ashtu siç është detyrim i klasës politike të vendeve kandidate t’i përmbushë ato.

Paradoksi i gjithë historisë tragjikomike të integrimit të shqiptarëve në Bashkimin Evropian është se BE-ja kërkon standarde reale dhe të prekshme, të cilat, të përkthyera në shqip, do të thotë standarde dhe cilësi jetese për shqiptarët. Ndërsa klasa politike shqiptare vazhdon prej 36 vitesh vetëm t’i mashtrojë shqiptarët se po punon për realizimin dhe përmbushjen e këtyre duke u shndērruar realisht nē pengesēn kryesore te integrimit, pasi Bashkimin Evropian nuk kanē mundur ta mashtrojë.

Mirëpo, çdo gjë ka një fund, duke përfshirë edhe durimin.

Nuk dua të ndalem te arsyet e humbjes së durimit nga ana e shqiptarëve, pasi jo vetëm që është e tepërt, por shqiptarët kanë mbi 80 vjet që mbajnë mbi supe komunizmin e pasojat e tijē e tē trashëgimtarëve të tij gjenetikë e ideologjikë. Fakt është se këtij durimi i erdhi fundi dhe shqiptarët mbushën rrugët dhe sheshet e Shqipërisë, si edhe të vendeve të Perëndimit ku jetojnë, në një protestë madhështore kombëtare dhe paqësore, duke i treguar vetes dhe gjithë botës se populli shqiptar nuk pajtohet më me sundimtarët e tij mashtrues dhe hajdutë.

Protesta kombëtare e shqiptarëve, në atdhe dhe në diasporë, është jo vetëm një fakt, por edhe një zhvillim qytetar, politik dhe shoqëror i një niveli shumë të lartë, krahasuar me standardet më të mira të shoqërive perëndimore, edhe sikur protesta të përfundonte nesër.

Jo vetëm kaq, por shqiptarët i treguan botës se në shpirtin e tyre ekziston një energji e madhe lirie dhe se nuk mund të pajtohen mẽ as me grabitësit e pasurisë së tyre dhe as me shtypësit apo mohuesit e lirive të tyre, duke e shpalosur këtë mospajtim brenda standardeve më të larta demokratike të shoqërive perëndimore, të cilave kanë shfaqur dëshirën dhe vullnetin për t’iu bashkuar qẽ nē 90tēn .

Pra, shqiptarët dhe Shqipëria ndodhen në një paradoks që tashmë ka dalë në pah si drita e diellit, jo vetëm në sytë e çdo shqiptari, por edhe në sytë e botës demokratike, falë edhe mediave perendimore profesionale që raportuan për këto zhvillime nga sheshet e kryeqytetit shqiptar.

Ky paradoks qëndron ndërmjet një populli shqiptar tashmë të ndërgjegjësuar për fuqinë dhe mundësinë që ka shpirti i tij i lirë, me kokën lart, dhe një klase politike fosile, e cila, të paktën në mentalitet, ka mbetur ende në vitet ’90.

Mirëpo, e gjithë kjo histori përplasjeje ndërmjet popullit shqiptar dhe sundimtarëve të deritanishëm ka edhe anën e saj ironike: sundimtarët u tregojnë protestuesve mandatet e fituara, për të cilat shqiptaret tashmē janē ndergjegjesuar se janë marrë në mënyrë të pandershme, në njē pērpjekje tē dēshperuar për të dëshmuar një legjitimitet që e dinē se nuk e kanē e nuk e kanē pasur kurrē si establishment politik nese i referohemi standarteve te perendimit qē nuk i kanē permbushur asnjehere.

Megjithëse sundimtarët, në fundin e tyre politik, mund të humbasin sensin e logjikës dhe të besojnë se demagogjia vazhdon të funksionojë, një gjë është e sigurt: sa më shumë të rezistojnë ndaj hapjes së rrugës për zgjidhje politike, aq më i madh rrezikon të jetë shpërthimi i pakënaqësisë popullore.

Sistemet demokratike e shkarkojnë këtë pakënaqësi përmes dorëheqjeve dhe zgjedhjeve të reja. Nëse vazhdohet të injorohet ky mekanizëm i rëndësishëm i demokracisë, atëherë rreziku është që strukturat e vjetra politike të përfundojnë në koshin e plehrave të historisë.

Uroj dhe shpresoj që sundimtarët të mos i provokojnë shqiptarët pafundësisht, sepse fundin e një përplasjeje të tillë nuk e di askush. Populli është ndërgjegjësuar dhe është ngritur në këmbë për të mbrojtur të drejtat e tij. Histori na mëson se fundi i diktaturave e regjimeve të korruptuara vjen atëherë kur populli zgjohet e ndërgjegjësohet për fuqinë e lirisë së tij.

Ajet Delaj

New York

Intelektualin që komunizm nuk arriti ta thyejë, në 29-vjetorin e ndarjes së tij nga kjo jetë.

Nga Frank Shkreli

Më 20 korrik 1997, në Washington, u shua fizikisht një nga personalitetet më të mëdha të mendimit shqiptar të shekullit XX. Por vdekja nuk mund ta heshtte Arshi Pipën. Përkundrazi, me kalimin e viteve, zëri i tij është bërë edhe më aktual, ndërsa veprat dhe paralajmërimet e tij marrin një peshë të re në një Shqipëri që ende nuk ka bërë paqe me të kaluarën e saj komuniste, e rrjedhimisht, as me vet-veten. Frank Shkreli/ Arshi Pipa: Mendime të hedhura me rastin e 100-vjetorit të lindjes | Gazeta Telegraf

Arshi Pipa nuk ishte vetëm poet, filozof, kritik letrar dhe profesor universiteti në Amerikë. Ai ishte ndërgjegjja e lirë e një kombi të robëruar. Ishte një intelektual që e pagoi me dhjetë vjet burg besnikërinë ndaj së vërtetës dhe refuzimin për t’iu nënshtruar diktaturës komuniste të Enver Hoxhës. Në burgjet e regjimit të Enver Hoxhës, ai provoi gjithçka që mund të prodhojë një sistem totalitar terrorist: urinë, punën skllavëruese, poshtërimin dhe terrorin psikologjik. Regjimi synonte ta thyente, ta detyronte të mohonte veten dhe bindjet e tij. Dështoi. Nga ato qeli të errëta dolën poezi, meditime dhe një forcë morale që vetëm njerëzit me karakter të jashtëzakonshëm mund ta ruajnë në kushte çnjerëzore. Nga Frank Shkreli – Imzot Vinçens Prenushi: Dëshmi drite në errësirën e dhunës komunisto-bolshevike shqiptare | Gazeta Telegraf. Kur arriti në botën e lirë, Arshi Pipa nuk zgjodhi qetësinë e mërgimit. Ai zgjodhi betejën. Nga universitetet amerikane, ku fitoi respektin e kolegëve dhe studentëve si studiues i letërsisë dhe filozofisë, ai e përdori autoritetin e tij akademik për t’i treguar Amerikës dhe botës fytyrën e vërtetë të komunizmit shqiptar. Në një kohë kur propaganda e Tiranës përpiqej të paraqiste Shqipërinë si një “parajsë socialiste”, Arshi Pipa u bë një nga zërat më të besueshëm që e rrëzoi dhe diskreditoi atë mashtrim. Ai nuk fliste nga teoritë. Fliste si njeri që kishte mbijetuar ferrin komunist në burgjet e Enver Hoxhës. Lufta e tij nuk kufizohej vetëm kundër diktaturës shqiptare. Arshi Pipa e shihte komunizmin si një kërcënim universal ndaj qytetërimit perëndimor, ndaj lirisë individuale dhe dinjitetit njerëzor. Ai ishte pjesë e asaj plejade intelektualësh shqiptarë dhe të Evropës Lindore dhe të diasporës antikomuniste në Amerikë që paralajmëronin Perëndimin të mos binte pre, e iluzioneve ideologjike. Për Profesor Pipën, komunizmi nuk kishte “fytyrë njerëzore”. Ai ishte një sistem që mbijetonte vetëm përmes dhunës, frikës dhe shkatërrimit të elitave kombëtare.

Njëkohësisht, ai mbrojti me vendosmëri identitetin kulturor shqiptar. Debatet e tij mbi gjuhën standarde, historinë e letërsisë dhe trashëgiminë kombëtare nuk ishin, thjesht, ushtrime akademike. Ato ishin pjesë e përpjekjes për ta çliruar kulturën shqiptare nga prangat ideologjike të diktaturës komuniste në çdo fushë të jetës dhe veprimtarisë shoqërore. Ai besonte se edhe gjuha mund të burgosej, po aq sa njeriu, kur vihej në shërbim të pushtetit politik.

Sot, paradoksi është i hidhur. Ndërsa emra mediokër të nomenklaturës komuniste vazhdojnë në krye të institucioneve akadaemike, vazhdojnë të promovohen e madje të rehabilitohen në jetën publike shqiptare — figura si Arshi Pipa, Ernest Koliqi, Martin Camaj, e shumë të tjerë patriotë, të dënuar, anashkaluar dhe të harruar, ende nuk kanë marrë vendin që meritojnë në shoqërinë shqiptare, në tekstet shkollore, në institucionet shtetërore, universitare e akademike dhe as në kujtesën kombëtare, në përgjithsi. Kjo nuk është vetëm një harresë historike por është një padrejtësi morale përmasash kombëtare.

Një komb që nuk nderon ata që sakrifikuan për lirinë, rrezikon të humbasë vetë kuptimin e lirisë. Arshi Pipa nuk kërkoi privilegje, as lavdi personale. Ai kërkoi vetëm që e vërteta të mos nënshtrohej dhe që krimet e komunizmit të mos relativizoheshin, kurrë. Në këtë përvjetor të ndarjes së tij nga jeta, kujtimi i Arshi Pipës është më shumë se një homazh. Është një thirrje për ndërgjegje. Është një kujtesë se demokracia nuk mbrohet me harresë, por me të Vërtetën; se pajtimi nuk ndërtohet mbi heshtjen ndaj së kaluarës komuniste dhe krimeve të regjimit, por mbi drejtësinë; dhe se liria nuk është dhuratë, por trashëgimi që çdo brez duhet ta mbrojë. Profesor Arshi Pipa mbetet një nga monumentet morale të antikomunizmit shqiptar. Zëri i tij vazhdon të na kujtojë se diktaturat mund të burgosin trupin e njeriut, por kurrë mendimin e lirë.

Nëse Profesor Arshi Pipa do të mund të na fliste sot, ai nuk do të hiqte dorë nga parimet që e udhëhoqën gjithë jetën e tij: mbrojtjen e lirisë dhe demokracisë, të drejtës së qytetarëve për të kundërshtuar pushtetin dhe domosdoshmërinë që qeveritë të japin llogari para popullit. Ai, si shumë të tjerë të brezit të tij, e konsideronte heshtjen përballë padrejtësisë si bashkëfajësi morale dhe besonte se demokracia nuk mund të mbijetojë pa një qytetari aktive dhe pa institucione që respektojnë ligjin. Në këtë kuptim, protestat e vazhdueshme qytetare në Tiranë, pavarësisht bindjeve politike të pjesëmarrësve dhe debateve që ato kanë ngjallur, janë shprehje e një të drejte themelore demokratike që duhet të garantohet dhe të dëgjohet, jo të shpërfillet.

Po aq e sigurt është se Arshi Pipa do të këmbëngulte që opozita, shoqëria civile dhe çdo lëvizje qytetare të udhëhiqeshin nga parime morale, respekti për shtetin e së drejtës dhe refuzimi i çdo forme dhune. Për të, demokracia nuk ishte vetëm e drejta për të protestuar, por edhe përgjegjësia për të ndërtuar një kulturë politike ku pushteti kontrollohet, ku korrupsioni ndëshkohet dhe liria dhe interesi kombëtar nuk sakrifikohen kurrë në emër të interesave politike e partiake. Ky është mesazhi që e bën Profesor Arshi Pipën një figurë të përhershme të ndërgjegjes kombëtare shqiptare. Është detyrë morale dhe kombëtare që shteti dhe shoqëria shqiptare t’i japin Arshi Pipës vendin që i takon në panteonin e kulturës dhe të rezistencës shqiptare. Veprat e tij duhet të jenë pjesë e programeve universitare dhe shkollore; kontributi i tij duhet të njihet e të promovohet; ndërsa sakrifica e tij duhet të shërbejë si frymëzim edhe për brezat e rinj sot dhe në të ardhmen.

Siç e kam theksuar shpeshëherë në të kaluarën edhe për raste të tjera, një komb që nuk nderon mendjet e tij më të ndritura, rrezikon të humbasë kujtesën historike. Arshi Pipa nuk ka nevojë për lavdi të vonuar — është Shqipëria ajo që ka nevojë të pajtohet me të Vërtetën për figura si ai.

Nga Frank Shkreli/

Ka deklarata politike që duhen kundërshtuar. Ka edhe të tjera që duhen dënuar pa asnjë dyshim as vonesë. Fjala është për deklaratën e ministres serbe, Snezhana Paunoviq, e cila tha se, po të ishte në vend të Sllobodan Millosheviqit në vitin 1998, do ta kishte “spastruar etnikisht Kosovën”.

Kur zyrtarë të Beogradit flasin për “spastrim etnik”, në Kosovë, ata nuk mund t’i ikin hijes së së kaluarës. Pikërisht regjimi i Slobodan Millosheviçit zhvilloi në Kosovë një fushatë dhune terrori shtetëror që detyroi qindra mijëra shqiptarë të largoheshin nga shtëpitë e tyre, shkatërroi qindra fshatra dhe la pas mijëra të vrarë e të zhdukur. Këto nuk janë pretendime politike. Janë fakte të dokumentuara nga organizatat ndërkombëtare, nga dëshmitë e panumërta dhe nga proceset gjyqësore ndërkombëtare.

Prandaj, kur sot një ministre serbe përdor të njëjtin term kundër Kosovës, ajo nuk po mbron të drejtat e askujt. Ajo po përpiqet të relativizojë krimet e së kaluarës, të zëvendësojë viktimën me agresorin dhe të ndërtojë një narrativë që nuk i reziston as historisë, as fakteve. Edhe më shqetsues do të ishte normalizimi i përdorimit të kësaj gjuhe nga Beogradi zyrtar. Historikisht, Ballkani e ka paguar shtrenjt çmimin e urrejtjes së institucionalizuar në atë rajon. Shqetësuese është edhe heshtja ose reagimi i vakët i një pjese të bashkësisë ndërkombëtare. Ballkani ka paguar një çmim të tmerrshëm për gjuhën e urrejtjes dhe për propagandën nacionaliste gjatë dekadave. Në një Evropë që ka ndërtuar paqen mbi mësimet e tragjedive të shekullit XX, përdorimi i terminologjisë së spastrimit etnik për qëllime propagandistike është i papranueshëm. Kjo nuk është retorikë politike e zakonshme; është një përpjekje për të shtrembëruar historinë, për të viktimizuar agresorin dhe për të nxitur tensione të reja në një rajon që ende mban plagët e luftës së fund shekullit të kaluar.

Pikërisht për këtë arsye, çdo deklaratë që ringjall fantazmat e viteve ’90 duhet të marrë përgjigjen e merituar. Jo me fjalë të një diplomacie të zbehtë, por me qartësi morale dhe politike. Bashkimi Evropian, Shtetet e Bashkuara dhe partnerët ndërkombëtarë nuk duhet ta relativizojnë një gjuhë të tillë nga një ministre e qeverisë së Beogradit.

Heshtja përballë deklaratave që aludojnë ose paralajmërojnë spastrim etnik rrezikon të normalizojë një diskurs që Evropa është betuar të mos e tolerojë më kurrë. Paqja ndërtohet mbi të vërtetën, përgjegjësinë dhe respektin për dinjitetin njerëzor. Kush përdor gjuhën e spastrimit etnik si armë propagandistike nuk i shërben as popullit të vet, as stabilitetit të rajonit. Përkundrazi, ai i hap rrugë mosbesimit, urrejtjes dhe izolimit ndërkombëtar. Historia e Ballkanit na ka mësuar një mësim të hidhur se fjalët e papërgjegjshme shpesh u paraprijnë veprave tragjike. Prandaj, ato duhet të dënohen me vendosmëri, pa vonesë dhe pa standarde të dyfishta.

Reagimi i Tiranës zyrtare: Prandaj, përballë një deklarate kaq të rëndë dhe provokuese nga një ministre e qeverisë socialiste serbe, heshtja e Tiranës zyrtare nuk do të ishte as e justifikueshme dhe as në përputhje me përgjegjësinë e saj politike e kombëtare në rajon. Shqipëria duhej të reagonte menjëherë, duke dënuar pa vonesë dhe pa dyshim retorikën serbe si një përpjekje për të shtrembëruar të vërtetën historike, për të diskredituar shtetin e Kosovës dhe për të minuar dialogun në rajon. Njëkohësisht, Tirana duhej t’u bënte thirrje Bashkimit Evropian dhe partnerëve euroatlantikë që të mos tolerojnë gjuhën e provokimit dhe të kërkojnë nga Beogradi zyrtar përgjegjësi politike, sepse paqja nuk mund të ndërtohet mbi propagandën, as pajtimi mbi falsifikimin e historisë.

Serbia nuk mund të pretendojë se synon integrimin evropian, ndërsa njëkohësisht lejon përfaqësuesit e saj të përdorin një retorikë që bie ndesh me vlerat mbi të cilat është ndërtuar Evropa e pasluftës. Serbia nuk mund të kërkojë besim ndërkombëtar duke ushqyer mosbesim rajonal dhe konflikte. Nuk mund të ndërtosh paqe duke ricikluar propagandën dhe duke hedhur në veprim industrinë e mohimit të krimeve në Kosovë. Ka ardhur koha që Beogradi zyrtar të heqë dorë nga politika e viktimizimit artificial dhe të përballet, ndershmërisht, me të kaluarën e vet kriminale ndaj shqiptarëve të Kosovës. Vetëm atëherë, dialogu do të ketë kuptim dhe e ardhmja do të ndërtohej mbi besimin e ndërsjellt.

Kosova nuk ka nevojë t’i përgjigjet kësaj gjuhe provokuese me të njëjtën monedhë. Përgjigjja më e fortë që Kosova mund t’i japë është shteti ligjor, mbrojtja e të drejtave të çdo qytetari dhe besimi te faktet. Por kjo nuk do të thotë heshtje përballë shpifjeve. Historia nuk mund të fshihet me një konferencë shtypi. As nuk mund të rishkruhet me deklarata ministrore. Kush përdor termin “spastrim etnik” si armë propagandistike, jo vetëm që fyen kujtesën e viktimave, por rrezikon paqen dhe stabilitetin e gjithë rajonit.

Ballkani nuk ka nevojë për më shumë gënjeshtra historike. Ka nevojë për përgjegjësi, për të vërtetën dhe për guximin për t’u përballur me të kaluarën. Deri atëherë, çdo deklaratë e tillë do të mbetet ajo që është: një akt i papërgjegjshëm politik, një provokim i qëllimshëm dhe një përpjekje e dëshpëruar për ta kthyer propagandën në zëvendësuese të së vërtetës.

Nikollë Loka/

Gjatë periudhës së reformave të Tanzimatit dhe në dekadat pasuese të shekullit XIX, çështja e arsimit në gjuhën shqipe u shndërrua në një nga fushat më të ndjeshme të konfliktit midis autoriteteve osmane dhe elitave shqiptare. Në thelb, ky konflikt nuk ishte thjesht pedagogjik apo kulturor, por lidhej drejtpërdrejt me procesin e formimit të identiteteve kombëtare në një perandori shumëetnike që po përballej me fragmentim të brendshëm.

Reformat e Tanzimatit (1839-1876) synonin modernizimin e shtetit dhe forcimin e kontrollit qendror. Në praktikë, ato nënkuptuan zëvendësimin e autonomisë lokale me administrim të centralizuar, gjë që shkaktoi pakënaqësi në Shqipëri, ku strukturat tradicionale lokale kishin një rol të rëndësishëm. Shkollat osmane, edhe kur u hapën në territoret shqiptare, ishin të orientuara drejt osmanizimit kulturor dhe administrativ, duke përdorur kryesisht gjuhën turke osmane dhe duke përjashtuar gjuhën shqipe nga procesi mësimor.

Frika nga nacionalizmi shqiptar

Një nga arsyet qendrore të kundërshtimit osman ndaj shkollimit shqip ishte frika nga formimi i një identiteti kombëtar shqiptar të pavarur. Në mendimin politik osman të shekullit XIX, sidomos pas krizave territoriale dhe humbjeve në Ballkan, çdo konsolidim gjuhësor shihej si hap drejt separatizmit. Për këtë arsye, gjuha shqipe konsiderohej jo vetëm një mjet komunikimi, por një instrument potencial politik që mund të prodhonte vetëdije kombëtare dhe, rrjedhimisht, të rrezikonte unitetin perandorak. Fillimisht kjo frikë u artikulua në kuadër të osmanizmit, ndërsa më vonë u forcua edhe nën ndikimin e tendencave më konservatore të kontrollit fetar dhe politik.

Pas Kongresit të Berlinit (1878), kjo qasje u bë edhe më e ashpër, duke çuar në mbyllje dhe ndalime të shkollave shqipe, pasi shteti osman e shihte përhapjen e arsimit shqip si pjesë të ndërhyrjeve të fuqive evropiane në Ballkan. Një element tjetër i rëndësishëm ishte ndikimi i fuqive të jashtme, veçanërisht Austro-Hungarisë dhe Italisë, të cilat mbështesnin zhvillimin kulturor dhe arsimor shqiptar. Kjo ndërhyrje e shtonte dyshimin osman se çështja e gjuhës shqipe nuk ishte vetëm kulturore, por edhe politike dhe strategjike. Incidenti i vitit 1912 në Filat, ku ambasadori austriak kërkoi hapjen e shkollave shqipe, tregon qartë se arsimi shqiptar ishte bërë pjesë e diplomacisë ndërkombëtare.

Përveç shtetit osman, edhe institucionet fetare ortodokse greke kundërshtonin zhvillimin e arsimit shqip. Tradicionalisht, shqiptarët ortodoksë ishin integruar në sistemin arsimor greqishtfolës, dhe përhapja e shqipes shihej si kërcënim për autoritetin kishtar dhe mundësinë e krijimit të një kishe të pavarur shqiptare. Në këtë mënyrë, arsimi në gjuhën shqipe u gjend nën presion të dyfishtë: nga njëra anë shteti osman dhe nga ana tjetër hierarkitë fetare rajonale.

Rezistenca shqiptare dhe zhvillimi i vetëdijes kombëtare

Pavarësisht shtypjes, gjatë kësaj periudhe u zhvillua një lëvizje e rëndësishme intelektuale shqiptare. Botimi i “Abetares” (1879) nën ndikimin e Lidhjes së Prizrenit shënoi një moment themelor në institucionalizimin e gjuhës shqipe. Intelektualë si Sami Frashëri, Ismail Kemal Beu, dhe të tjerë, luajtën rol kyç në debatin mbi alfabetin dhe standardizimin e shqipes, duke e lidhur gjuhën me projektin e formimit kombëtar. Megjithatë, këto përpjekje u përballën me ndalime të vazhdueshme, përfshirë ndalimin e shkollave shqipe dhe kufizimin e përdorimit të gjuhës në hapësirat publike dhe fetare.

Gjatë gjithë gjysmës së dytë të shekullit XIX, arsimi u shndërrua në një arenë kryesore konflikti politik. Për shqiptarët, shkollat në gjuhën amtare përfaqësonin mjet emancipimi kulturor dhe kombëtar. Për osmanët, ato përfaqësonin rrezik për fragmentim politik.

Në këtë kontekst, shteti osman ndërmori masa të shumta kufizuese: kontroll të kurrikulave, ndalime të shkollave private shqiptare, dhe kufizim të përdorimit të gjuhës shqipe në institucione publike. Lufta osmane kundër shkollimit shqip nuk mund të kuptohet thjesht si politikë arsimore, por si pjesë e një strategjie më të gjerë për ruajtjen e unitetit perandorak në një kontekst të rritjes së nacionalizmit shqiptar. Megjithatë, këto politika shtypëse patën edhe efekt të kundërt: ato kontribuuan në forcimin e vetëdijes kombëtare shqiptare, duke e bërë gjuhën dhe arsimin një nga shtyllat kryesore të lëvizjes kombëtare shqiptare në fund të shekullit XIX dhe fillim të shekullit XX.