Prof. Dr. Fejzulla Berisha/

Në dritën e zhvillimeve bashkëkohore mbi mbrojtjen e diversitetit kulturor, komunitetet arbëreshe përfaqësojnë një nga modelet më të suksesshme të ruajtjes së identitetit etnokulturor në Evropë. Për më shumë se pesë shekuj, ata kanë dëshmuar se është e mundur të integrohesh plotësisht në shtetin ku jeton, pa humbur gjuhën, traditat, kujtesën historike dhe vetëdijen kombëtare.

Ky model përputhet plotësisht me parimet moderne të mbrojtjes së trashëgimisë kulturore, të diversitetit gjuhësor dhe të të drejtave të komuniteteve historike, të mbështetura nga instrumentet juridike ndërkombëtare dhe evropiane. Përvoja arbëreshe dëshmon se identiteti nuk mbrohet me izolim, por me edukim, kulturë, institucione dhe ndërgjegje historike.

Në këtë kuptim, arbëreshët janë një shembull referues jo vetëm për shqiptarët, por edhe për shumë komunitete të tjera historike në Evropë që synojnë të ruajnë trashëgiminë e tyre kulturore në kushtet e globalizimit.

Po aq i rëndësishëm është edhe roli i tyre në diplomacinë kulturore. Arbëreshët kanë qenë dhe mbeten ambasadorë natyrorë të kulturës shqiptare në Itali dhe në Evropë. Përmes veprimtarisë së tyre shkencore, artistike, fetare dhe kulturore, ata kanë krijuar ura mirëkuptimi ndërmjet popullit shqiptar dhe popujve të tjerë evropianë, duke afirmuar vlerat universale të qytetërimit shqiptar.

Në këtë prizëm, trashëgimia arbëreshe nuk është vetëm pjesë e historisë së kombit shqiptar. Ajo është një pjesë e çmuar e trashëgimisë kulturore evropiane dhe një dëshmi se identitetet historike mund të mbijetojnë, të zhvillohen dhe të kontribuojnë në pasurimin e qytetërimit të përbashkët.

Analiza historike, juridike, kulturore dhe albanologjike e paraqitur në këtë studim dëshmon se komunitetet arbëreshe të Italisë përfaqësojnë një nga rastet më të suksesshme të mbijetesës dhe të vazhdimësisë së identitetit kombëtar në historinë evropiane. Për më shumë se pesë shekuj, ato kanë ruajtur gjuhën, kujtesën historike, traditat, besimin, folklorin dhe vetëdijen për prejardhjen shqiptare, duke krijuar një model unik të rezistencës kulturore dhe të qëndrueshmërisë identitare.

Fenomeni arbëresh tejkalon kufijtë e një historie të zakonshme migrimi. Ai përfaqëson një proces të vazhdueshëm të ruajtjes dhe të ripërtëritjes së identitetit kombëtar në rrethana të reja politike, shoqërore dhe kulturore. Në këtë kuptim, arbëreshët nuk janë vetëm pasardhës të shqiptarëve të larguar nga trojet e tyre në shekullin XV, por bartës aktivë të një trashëgimie historike që ka mbijetuar falë forcës së familjes, institucioneve fetare, arsimit, kulturës dhe ndërgjegjes së lartë kombëtare.

Nga këndvështrimi i albanologjisë, arbërishtja mbetet një nga burimet më të rëndësishme për studimin e historisë së gjuhës shqipe, ndërsa letërsia, folklori dhe tradita shpirtërore arbëreshe përbëjnë një pasuri të pazëvendësueshme për kulturën shqiptare. Po kështu, kontributi i intelektualëve arbëreshë në Rilindjen Kombëtare Shqiptare dëshmon se diaspora mund të luajë një rol vendimtar në formësimin e identitetit dhe të vetëdijes politike të një kombi.

Në planin juridik dhe ndërkombëtar, përvoja arbëreshe harmonizohet me parimet bashkëkohore të mbrojtjes së diversitetit kulturor, të drejtave gjuhësore dhe ruajtjes së trashëgimisë shpirtërore të komuniteteve historike. Ajo dëshmon se integrimi në një shtet demokratik nuk nënkupton asimilim, por mund të ndërtohet mbi respektimin e identitetit, të kujtesës historike dhe të pluralizmit kulturor.

Në të njëjtën kohë, arbëreshët kanë luajtur dhe vazhdojnë të luajnë një rol të rëndësishëm në diplomacinë kulturore ndërmjet Shqipërisë, Kosovës, Italisë dhe Evropës. Ata janë ura më e natyrshme e dialogut ndërkulturor dhe një dëshmi e gjallë se qytetërimi shqiptar ka qenë dhe mbetet pjesë organike e qytetërimit evropian.

Prandaj, mbrojtja dhe promovimi i trashëgimisë arbëreshe nuk është vetëm një detyrim moral ndaj historisë së kombit shqiptar, por edhe një përgjegjësi shkencore, kulturore dhe institucionale me rëndësi ndërkombëtare. Ruajtja e gjuhës arbëreshe, e monumenteve kulturore, e traditave, e arkivave, e letërsisë dhe e kujtesës historike përbën një investim të drejtpërdrejtë në ruajtjen e një pjese të rëndësishme të trashëgimisë kulturore evropiane.

Në përfundim, arbëreshët e Italisë mbeten dëshmia më bindëse se identiteti kombëtar nuk përcaktohet vetëm nga kufijtë politikë apo nga afërsia gjeografike. Ai jeton përmes gjuhës, kulturës, kujtesës historike, traditës dhe ndërgjegjes kolektive. Pikërisht për këtë arsye, bota arbëreshe duhet të konsiderohet një nga shtyllat më të rëndësishme të vazhdimësisë historike të kombit shqiptar dhe një vlerë e çmuar e trashëgimisë kulturore të Evropës.

“Arbëreshët nuk janë thjesht kujtesa e një mërgimi pesëshekullor; ata janë vazhdimësia e gjallë e shpirtit shqiptar në zemër të Evropës. Historia e tyre dëshmon se një komb mund të mbijetojë përtej kufijve shtetërorë, për aq kohë sa ruan gjuhën, kulturën, traditën dhe vetëdijen për identitetin e vet. Prandaj, arbëreshët përbëjnë jo vetëm një krenari të historisë shqiptare, por edhe një pasuri të qytetërimit evropian dhe një model universal të qëndrueshmërisë kulturore.”

Foto: albinfo.at

Edon Alibegu/

Një vështrim mbi veprën e Astrit Dragovojës.

Astrit Dragovoja u bë piktor pa e planifikuar. Arkitekt nga Ulqini, i lindur në vitin 1991, pas një lëndimi në shpinë që i mori sportet dhe punën, mori një kanavacë që motra e tij e kishte lënë përgjysmë dhe e përfundoi vetë. Piktura e tij e tretë përfundoi në një galeri në Zvicër; së shpejti veprat e tij vareshin në Bazel. Por ajo që mbetet për t’u parë nuk është historia, por vetë pikturat.

Dhe ato janë të jashtëzakonshme. Kanavaca dy metra të larta, ku dora e arkitektit nuk fshihet: aks vertikal, pasqyrim, ekuilibër i llogaritur. Mbi atë skelet të ashpër shtrohet një teprim i plotë — dahlia, pupla, flutura, peshq tropikalë — i pikturuar me durim thuajse forenzik: çdo buzë petali, çdo grimë pjalmi.

Te Where Do We Go When We Fall Asleep, një tigër fle mes luleve, ndërsa një grua shtrihet përkrah tij me një sy të vetëm hapur; ndër petale fshihen kafka të vogla zogjsh, memento mori e vendosur aty ku syri me nguti nuk e gjen. Piktura nuk përgjigjet me një vend, por me një gjendje: atë ku grabitqari shtrihet e nuk të ha, dhe ku një pjesë e vetes refuzon të fundoset me të tjerat.

XXMM dhe Inxhija janë i njëjti mendim nga dy skaje të kundërta. Në të parën, goja e gruas është zëvendësuar nga një flutur morpho: fjala hiqet dhe në vend të saj vihet diçka që vetëm mund të fluturojë larg — e megjithatë sytë e mbajnë të gjithë bisedën. Në të dytën ndodh e kundërta: sytë mbulohen, kurse goja mban një perlë, dhe te supi i saj një gocë deti e hapur me forcë mban perlën e vet. Rima nuk është e rastësishme: bukuria këtu nuk është diçka që trupi e zotëron, por diçka e nxjerrë prej tij.

I pyetur për ndikimet, Dragovoja përmend Monen dhe Degan — dhe të dy gjenden aty, i pari te lulet që gëlltisin kornizën, i dyti te fytyrat e prera në buzë të kanavacës. Por ndihet edhe prania e dy emrave që ai nuk i përmend: Caravaggio, në sfondin krejt të zi ku figura tërhiqet përpara nga një dritë pa burim të dukshëm, dhe Gustave Doré, në dramën vertikale që rrëzohet. Admirimi i tij shkon te drita e ditës; temperamenti i përket barokut.

Sa larg shkon aftësia e tij e dëshmon Ava, ku ngjyra hiqet krejtësisht dhe nuk humbet asgjë. E gjithë kanavaca është modeluar në tone të graduara — përveç maskës së zezë të lepurit, e sheshtë dhe absolute, e vetmja formë që nuk pranon të marrë pjesë: një simbol modern i harxhueshëm, i mbjellë në majë të një apokalipsi romantik.

Vetë artisti nuk pranon të ngarkohet me domethënie. Pikturat, thotë, udhëhiqen nga rrëfimi më shumë sesa nga emocioni.

“Ndonjëherë nuk ka asnjëfarë mesazhi të fshehur për t’u zbuluar, thjesht një bashkim i gjërave të bukura, formave, ngjyrave dhe ideve që krijohen për të zgjuar kureshtje tek vëzhguesi. Nuk besoj se çdo pikturë duhet të jetë me një mësim; ndonjëherë bukuria në vetvete është e mjaftueshme.“

Ulqini nuk shfaqet askund në këto piktura — dhe pikërisht kjo është lidhja. Ky lloj arti mungonte atje, thotë ai, dhe kjo e shtyu të krijonte atë që do të donte ta shihte përreth vetes. Në Born for Greatness, një fëmijë me sy të argjendtë qëndron para një harku të gdhendur guri: kafshët nuk e kërcënojnë, por i rrinë roje. Nuk është e vështirë të merret me mend për kë është pikturuar.

“Mos e matni potencialin tuaj me standardet e qytetit ku jetoni. Prezantoni punën tuaj para botës dhe shihni se ku mund t’ju çojë”.

Fundi i shekullit dhe fillimi i një tjetri, i gjen shqiptarët në një prani impresionuese në veprat e mjeshtrave të penelit. Trajtesa është e larmishme, siç mbetet e tillë edhe gjeografia prejku ata u ngjitën në tablo për t’u bërë pjesë e thesareve të artit dhe një testament i shpirtrave krijues që e pasuruan botën me shqiptarët, ku spikatin periudha të ndryshme të ngjarjeve ku ata ishin protagonistë dhe shprehet magjike karakteristika e tyre, veshjet me ngjyra të gjalla dhe unike. Në kapërcyell të shekujve ky hir erdhi për të zënë vend dhe për të rrokur adhurim në galeritë e artit dhe koleksionet private, duke treguar përmes mahnitjes së artit vetë madhështinë që na identifikon dhe ne përfaqësohemi.

Nga ata që shkruan me penel copëza të historisë dhe identitetit tonë në panoramën e madhe të kulturës dhe artit të botës, ishte piktori ushtarak austriak, Rudolf Otto von Ottenfeld, një anëtar themelues i Secessionit të Vjenës dhe profesor në Akademinë e Arteve të Bukura, Pragë.

Shqiptarët në pikturat e tij janë ato që kemi përcjellë në periudha të mëhershme dhe të mëvonshme, janë ato që dallojnë për një mishërim të reales përmes fuqisë së artit. Ai përcjell me një besueshmëri të admirueshme dhe besnikëri korrekte kostumet tradicionale por edhe shprehinë dhe karakteristikat dalluese të shqiptarëve, ku spikat krenaria dhe ashpërsia.

Pasuria e kostumeve dhe ngjyrave, armëve dhe sendeve të tjera personale vijnë pas më shumë se 100 vitesh kaq domethënëse dhe kaq të vërteta.

Më shumë se sa piktura ata janë ai testament shpirtëror i atyre banorëve që jetuan dhe luftuan. Bëhej fjalë për Shqipërinë nën sundimin osman, një Shqipëri hekakeqe por shprehëse, një shqiptari që rrekej të sfidonte kohën dhe vështirësitë.

Rudolf Otto von Ottenfeld lindi më 21 korrik 1856 në Veronë dhe vdiq më 26 korrik 1913 në Pragë. Ishte një nga anëtarët themelues vjenez të Shkëputjes dhe profesor në Akademinë e Arteve të Bukura në Vjenë. Si student ishte nën mbikëqyrjen dhe trajtimin artistik dhe estetik të mjeshtrave Karl Wurzinger dhe Leopold Carl Muller.

Ai jetoi në Mynih gjatë viteve 1883–93 dhe në Vjenë në 1893–1900. Për Ekspozitën e Gjashtë Ndërkombëtare të Artit në Mynih në 1892, ai u zgjodh si juri. Ilustrimet e Ottenfeld në një histori të ushtrisë austriake midis 1700 dhe 1867 në 1895, u bënë një vepër standarde referimi për uniformat në atë periudhë.

Albert Vataj

Shoqëritë e lira demokratike të Perëndimit, ku shqiptarët kanë dëshirë të shkojnë dhe të integrohen, kanë ndërtuar standarde politike dhe ekonomike. Besoj se këtë askush nuk e vë në dyshim.

Realisht, shqiptarët e kanë shfaqur dëshirën dhe vullnetin e tyre që në ditët e para të viteve ’90 për t’iu bashkuar Perëndimit, por janë pikërisht këto standarde politike dhe ekonomike që u janë përplasur në fytyrë shqiptarëve dhe që, fatkeqësisht, vazhdojnë t’u përplasen edhe sot e kësaj dite.

Natyrisht, është e drejtë e këtij grupimi politik dhe ekonomik, që quhet Bashkimi Evropian, t’u imponojë vendeve kandidate standarde të caktuara, ashtu siç është detyrim i klasës politike të vendeve kandidate t’i përmbushë ato.

Paradoksi i gjithë historisë tragjikomike të integrimit të shqiptarëve në Bashkimin Evropian është se BE-ja kërkon standarde reale dhe të prekshme, të cilat, të përkthyera në shqip, do të thotë standarde dhe cilësi jetese për shqiptarët. Ndërsa klasa politike shqiptare vazhdon prej 36 vitesh vetëm t’i mashtrojë shqiptarët se po punon për realizimin dhe përmbushjen e këtyre duke u shndērruar realisht nē pengesēn kryesore te integrimit, pasi Bashkimin Evropian nuk kanē mundur ta mashtrojë.

Mirëpo, çdo gjë ka një fund, duke përfshirë edhe durimin.

Nuk dua të ndalem te arsyet e humbjes së durimit nga ana e shqiptarëve, pasi jo vetëm që është e tepërt, por shqiptarët kanë mbi 80 vjet që mbajnë mbi supe komunizmin e pasojat e tijē e tē trashëgimtarëve të tij gjenetikë e ideologjikë. Fakt është se këtij durimi i erdhi fundi dhe shqiptarët mbushën rrugët dhe sheshet e Shqipërisë, si edhe të vendeve të Perëndimit ku jetojnë, në një protestë madhështore kombëtare dhe paqësore, duke i treguar vetes dhe gjithë botës se populli shqiptar nuk pajtohet më me sundimtarët e tij mashtrues dhe hajdutë.

Protesta kombëtare e shqiptarëve, në atdhe dhe në diasporë, është jo vetëm një fakt, por edhe një zhvillim qytetar, politik dhe shoqëror i një niveli shumë të lartë, krahasuar me standardet më të mira të shoqërive perëndimore, edhe sikur protesta të përfundonte nesër.

Jo vetëm kaq, por shqiptarët i treguan botës se në shpirtin e tyre ekziston një energji e madhe lirie dhe se nuk mund të pajtohen mẽ as me grabitësit e pasurisë së tyre dhe as me shtypësit apo mohuesit e lirive të tyre, duke e shpalosur këtë mospajtim brenda standardeve më të larta demokratike të shoqërive perëndimore, të cilave kanë shfaqur dëshirën dhe vullnetin për t’iu bashkuar qẽ nē 90tēn .

Pra, shqiptarët dhe Shqipëria ndodhen në një paradoks që tashmë ka dalë në pah si drita e diellit, jo vetëm në sytë e çdo shqiptari, por edhe në sytë e botës demokratike, falë edhe mediave perendimore profesionale që raportuan për këto zhvillime nga sheshet e kryeqytetit shqiptar.

Ky paradoks qëndron ndërmjet një populli shqiptar tashmë të ndërgjegjësuar për fuqinë dhe mundësinë që ka shpirti i tij i lirë, me kokën lart, dhe një klase politike fosile, e cila, të paktën në mentalitet, ka mbetur ende në vitet ’90.

Mirëpo, e gjithë kjo histori përplasjeje ndërmjet popullit shqiptar dhe sundimtarëve të deritanishëm ka edhe anën e saj ironike: sundimtarët u tregojnë protestuesve mandatet e fituara, për të cilat shqiptaret tashmē janē ndergjegjesuar se janë marrë në mënyrë të pandershme, në njē pērpjekje tē dēshperuar për të dëshmuar një legjitimitet që e dinē se nuk e kanē e nuk e kanē pasur kurrē si establishment politik nese i referohemi standarteve te perendimit qē nuk i kanē permbushur asnjehere.

Megjithëse sundimtarët, në fundin e tyre politik, mund të humbasin sensin e logjikës dhe të besojnë se demagogjia vazhdon të funksionojë, një gjë është e sigurt: sa më shumë të rezistojnë ndaj hapjes së rrugës për zgjidhje politike, aq më i madh rrezikon të jetë shpërthimi i pakënaqësisë popullore.

Sistemet demokratike e shkarkojnë këtë pakënaqësi përmes dorëheqjeve dhe zgjedhjeve të reja. Nëse vazhdohet të injorohet ky mekanizëm i rëndësishëm i demokracisë, atëherë rreziku është që strukturat e vjetra politike të përfundojnë në koshin e plehrave të historisë.

Uroj dhe shpresoj që sundimtarët të mos i provokojnë shqiptarët pafundësisht, sepse fundin e një përplasjeje të tillë nuk e di askush. Populli është ndërgjegjësuar dhe është ngritur në këmbë për të mbrojtur të drejtat e tij. Histori na mëson se fundi i diktaturave e regjimeve të korruptuara vjen atëherë kur populli zgjohet e ndërgjegjësohet për fuqinë e lirisë së tij.

Ajet Delaj

New York

Intelektualin që komunizm nuk arriti ta thyejë, në 29-vjetorin e ndarjes së tij nga kjo jetë.

Nga Frank Shkreli

Më 20 korrik 1997, në Washington, u shua fizikisht një nga personalitetet më të mëdha të mendimit shqiptar të shekullit XX. Por vdekja nuk mund ta heshtte Arshi Pipën. Përkundrazi, me kalimin e viteve, zëri i tij është bërë edhe më aktual, ndërsa veprat dhe paralajmërimet e tij marrin një peshë të re në një Shqipëri që ende nuk ka bërë paqe me të kaluarën e saj komuniste, e rrjedhimisht, as me vet-veten. Frank Shkreli/ Arshi Pipa: Mendime të hedhura me rastin e 100-vjetorit të lindjes | Gazeta Telegraf

Arshi Pipa nuk ishte vetëm poet, filozof, kritik letrar dhe profesor universiteti në Amerikë. Ai ishte ndërgjegjja e lirë e një kombi të robëruar. Ishte një intelektual që e pagoi me dhjetë vjet burg besnikërinë ndaj së vërtetës dhe refuzimin për t’iu nënshtruar diktaturës komuniste të Enver Hoxhës. Në burgjet e regjimit të Enver Hoxhës, ai provoi gjithçka që mund të prodhojë një sistem totalitar terrorist: urinë, punën skllavëruese, poshtërimin dhe terrorin psikologjik. Regjimi synonte ta thyente, ta detyronte të mohonte veten dhe bindjet e tij. Dështoi. Nga ato qeli të errëta dolën poezi, meditime dhe një forcë morale që vetëm njerëzit me karakter të jashtëzakonshëm mund ta ruajnë në kushte çnjerëzore. Nga Frank Shkreli – Imzot Vinçens Prenushi: Dëshmi drite në errësirën e dhunës komunisto-bolshevike shqiptare | Gazeta Telegraf. Kur arriti në botën e lirë, Arshi Pipa nuk zgjodhi qetësinë e mërgimit. Ai zgjodhi betejën. Nga universitetet amerikane, ku fitoi respektin e kolegëve dhe studentëve si studiues i letërsisë dhe filozofisë, ai e përdori autoritetin e tij akademik për t’i treguar Amerikës dhe botës fytyrën e vërtetë të komunizmit shqiptar. Në një kohë kur propaganda e Tiranës përpiqej të paraqiste Shqipërinë si një “parajsë socialiste”, Arshi Pipa u bë një nga zërat më të besueshëm që e rrëzoi dhe diskreditoi atë mashtrim. Ai nuk fliste nga teoritë. Fliste si njeri që kishte mbijetuar ferrin komunist në burgjet e Enver Hoxhës. Lufta e tij nuk kufizohej vetëm kundër diktaturës shqiptare. Arshi Pipa e shihte komunizmin si një kërcënim universal ndaj qytetërimit perëndimor, ndaj lirisë individuale dhe dinjitetit njerëzor. Ai ishte pjesë e asaj plejade intelektualësh shqiptarë dhe të Evropës Lindore dhe të diasporës antikomuniste në Amerikë që paralajmëronin Perëndimin të mos binte pre, e iluzioneve ideologjike. Për Profesor Pipën, komunizmi nuk kishte “fytyrë njerëzore”. Ai ishte një sistem që mbijetonte vetëm përmes dhunës, frikës dhe shkatërrimit të elitave kombëtare.

Njëkohësisht, ai mbrojti me vendosmëri identitetin kulturor shqiptar. Debatet e tij mbi gjuhën standarde, historinë e letërsisë dhe trashëgiminë kombëtare nuk ishin, thjesht, ushtrime akademike. Ato ishin pjesë e përpjekjes për ta çliruar kulturën shqiptare nga prangat ideologjike të diktaturës komuniste në çdo fushë të jetës dhe veprimtarisë shoqërore. Ai besonte se edhe gjuha mund të burgosej, po aq sa njeriu, kur vihej në shërbim të pushtetit politik.

Sot, paradoksi është i hidhur. Ndërsa emra mediokër të nomenklaturës komuniste vazhdojnë në krye të institucioneve akadaemike, vazhdojnë të promovohen e madje të rehabilitohen në jetën publike shqiptare — figura si Arshi Pipa, Ernest Koliqi, Martin Camaj, e shumë të tjerë patriotë, të dënuar, anashkaluar dhe të harruar, ende nuk kanë marrë vendin që meritojnë në shoqërinë shqiptare, në tekstet shkollore, në institucionet shtetërore, universitare e akademike dhe as në kujtesën kombëtare, në përgjithsi. Kjo nuk është vetëm një harresë historike por është një padrejtësi morale përmasash kombëtare.

Një komb që nuk nderon ata që sakrifikuan për lirinë, rrezikon të humbasë vetë kuptimin e lirisë. Arshi Pipa nuk kërkoi privilegje, as lavdi personale. Ai kërkoi vetëm që e vërteta të mos nënshtrohej dhe që krimet e komunizmit të mos relativizoheshin, kurrë. Në këtë përvjetor të ndarjes së tij nga jeta, kujtimi i Arshi Pipës është më shumë se një homazh. Është një thirrje për ndërgjegje. Është një kujtesë se demokracia nuk mbrohet me harresë, por me të Vërtetën; se pajtimi nuk ndërtohet mbi heshtjen ndaj së kaluarës komuniste dhe krimeve të regjimit, por mbi drejtësinë; dhe se liria nuk është dhuratë, por trashëgimi që çdo brez duhet ta mbrojë. Profesor Arshi Pipa mbetet një nga monumentet morale të antikomunizmit shqiptar. Zëri i tij vazhdon të na kujtojë se diktaturat mund të burgosin trupin e njeriut, por kurrë mendimin e lirë.

Nëse Profesor Arshi Pipa do të mund të na fliste sot, ai nuk do të hiqte dorë nga parimet që e udhëhoqën gjithë jetën e tij: mbrojtjen e lirisë dhe demokracisë, të drejtës së qytetarëve për të kundërshtuar pushtetin dhe domosdoshmërinë që qeveritë të japin llogari para popullit. Ai, si shumë të tjerë të brezit të tij, e konsideronte heshtjen përballë padrejtësisë si bashkëfajësi morale dhe besonte se demokracia nuk mund të mbijetojë pa një qytetari aktive dhe pa institucione që respektojnë ligjin. Në këtë kuptim, protestat e vazhdueshme qytetare në Tiranë, pavarësisht bindjeve politike të pjesëmarrësve dhe debateve që ato kanë ngjallur, janë shprehje e një të drejte themelore demokratike që duhet të garantohet dhe të dëgjohet, jo të shpërfillet.

Po aq e sigurt është se Arshi Pipa do të këmbëngulte që opozita, shoqëria civile dhe çdo lëvizje qytetare të udhëhiqeshin nga parime morale, respekti për shtetin e së drejtës dhe refuzimi i çdo forme dhune. Për të, demokracia nuk ishte vetëm e drejta për të protestuar, por edhe përgjegjësia për të ndërtuar një kulturë politike ku pushteti kontrollohet, ku korrupsioni ndëshkohet dhe liria dhe interesi kombëtar nuk sakrifikohen kurrë në emër të interesave politike e partiake. Ky është mesazhi që e bën Profesor Arshi Pipën një figurë të përhershme të ndërgjegjes kombëtare shqiptare. Është detyrë morale dhe kombëtare që shteti dhe shoqëria shqiptare t’i japin Arshi Pipës vendin që i takon në panteonin e kulturës dhe të rezistencës shqiptare. Veprat e tij duhet të jenë pjesë e programeve universitare dhe shkollore; kontributi i tij duhet të njihet e të promovohet; ndërsa sakrifica e tij duhet të shërbejë si frymëzim edhe për brezat e rinj sot dhe në të ardhmen.

Siç e kam theksuar shpeshëherë në të kaluarën edhe për raste të tjera, një komb që nuk nderon mendjet e tij më të ndritura, rrezikon të humbasë kujtesën historike. Arshi Pipa nuk ka nevojë për lavdi të vonuar — është Shqipëria ajo që ka nevojë të pajtohet me të Vërtetën për figura si ai.