Prof. Dr. Skender Asani/

Më 2 qershor përkujtojmë lindjen e Parashqevi Qiriazit (1880–1970), një prej personaliteteve më të ndritura të historisë sonë kombëtare, arsimore dhe kulturore, e cila me vizionin, dijen dhe përkushtimin e saj u shndërrua në një model të rrallë të shtetndërtimit përmes arsimit, diplomacisë kulturore dhe emancipimit shoqëror. Në një periudhë kur kombi shqiptar përballej me sfida të mëdha të identitetit dhe organizimit politik, ajo dëshmoi se themelet më të forta të një shteti ndërtohen mbi dijen, kulturën dhe vetëdijen qytetare. Përmes kontributit të saj në Kongresin e Manastirit, në hartimin e teksteve shkollore, në avancimin e arsimit të vajzave dhe në organizimin e jetës kulturore shqiptare, Parashqevi Qiriazi dëshmoi se dija është forma më e lartë e patriotizmit dhe se kultura mund të shërbejë si diplomacia më e fuqishme e një kombi.

Sot, në një kohë kur bota po kalon përmes një konfigurimi të ri gjeopolitik, të mbushur me pasiguri, rivalitete dhe mjegulla strategjike, figura e saj na kujton se drejtimi i shtetit kërkon mençuri, maturi dhe dije diplomatike, aftësi për të ndërtuar ura miqësie e bashkëpunimi dhe për të krijuar aleanca që i shërbejnë paqes, zhvillimit dhe sigurisë kombëtare. Ashtu siç arsimi ishte mjeti i saj për të ndriçuar rrugën e kombit, edhe sot udhëheqja shtetërore duhet të mbështetet në vizion, dialog dhe përgjegjësi historike, duke ditur të largojë mjegullat e kohës, të bashkojë energjitë e shoqërisë dhe ta orientojë popullin drejt një rrugëtimi të sigurt, dinjitoz dhe të qëndrueshëm në familjen e kombeve demokratike. Në këtë kuptim, trashëgimia e Parashqevi Qiriazit mbetet jo vetëm një kujtesë historike, por edhe një udhërrëfyes i vyer për brezat dhe drejtuesit e sotëm, të cilët janë të thirrur të ndërtojnë të ardhmen mbi themelet e dijes, unitetit dhe përgjegjësisë kombëtare.

Julika Prifti/

Në Tiranën e sotme, ku eci mes kujtimeve të mia dhe risive të mëdha që ka sjellë koha, spikat mundësia për të shijuar ngjarje arti dhe kulture, siç është ekspozita Amedeo Modiglian-it në Galerine Kalo. Ekspozita dyjavore u hap në mesin e majit dhe u mbyll këtë fundjavë. E mundësuar nga Fondacioni Kalo i çiftit Përparim dhe Ardjana Shehi Kalo, ekspozita u sjell kënaqësi artdashësve si unë. Për thuajse dy dekada, Galeria Kalo është modeli i vizionit largpamës të krijuesve si dhe promotore e arteve figurative dhe artistëve shqiptare dhe ndërkombëtarë. Për mua, që u largova nga Shqipëria tri dekada më parë, të gjendem para veprave të Modiglian-it në Tiranë është si të marr një dhuratë nga fati. Në të njëjtën javë shijova “Fundi i Golemeve ” operë shqiptare kompozuar nga Nikolla Zoraqi përpara më se gjysmë shekulli. Kjo është Shqipëria që ruan kujtesën e vet dhe që nuk pret më të shkojë te kultura evropiane, por që po e sjell atë në shtëpinë e vet.

Pikturat e skulpturat e Modiglian-it i kam parë për herë të parë në albumet e revistat e Bibliotekës së Institutit të Kulturës Popullore. Ato ishin vitet kur veprat e tij dhe mjeshtërave të tjerë nuk ekspozoheshin në muzeumet e Shqipërisë.

I vështroja nga afër disa nga portretet dhe punimet e stilit të tij të veçantë të Rilindjes italiane të frymëzuar nga maskat afrikane, dhe nuk mund të mos e doja edhe më shumë Modiglianin.

Ndonëse hapi vetëm një ekspozitë në gjallje dhe u nda nga jeta shumë i ri, ai pati talentin e një pararendësi që me mençurinë e tij shihte vlerë artistike aty ku të tjerët shihnin vetëm “ekzotizëm” apo “paturpësi”.

Edhe pas një shekulli, Modigliani në Galerinë Kalo në Tiranë na kujton se fuqia e artit as nuk është matur dhe as nuk matet me zotësinë për të sunduar të tjerët, por me aftësinë për të mësuar prej tyre.

Federata Pan-Shqiptare e Amerikës Vatra, dega Michigan në bashkëpunim me Kishën e Shën Palit, ftojnë komunitetin shqiptar në Detroit dhe më gjerë në promovimin e librit të Prof. Vinçens Markut “Buzuku i lehtëlexueshëm” (i pari i këtij lloji) botuar nga shtëpia botuese “Botime Françeskane”.

Promovimi zhvillohet ditën e Enjte, më 4 Qeshor, ora 7:00 Pm në sallën “Gjergj Kastrioti” në Kishën e Shën Palit në Michigan me adresë: 525 W Auburn Rd

Rochester Hills, Mi.

Kjo vepër studimore, e rëndësishme për letrat shqipe dhe kulturën kombëtare pa dritën e botimit falë mbështetjes personale nga Dr. Elmi Berisha, Alfons Grishaj, Dom Fred Kalaj, Kolec Ndoja, Mondi Rakaj, Ben Pllumaj.

Nga Frank Shkreli/

Ditën e mërkurë, me 20 maj, 2025, Gjenerali në pension, Eric Wendt doli para Komisionit të Senatit të Shteteve të Bashkuara për Punët e Jashtme në një seancë dëgjimore konfirmimi, ndër disa prej emërimeve të tjera, edhe për postin e ambasadorit amerikan në Shqipëri. Gjatë dëshmisë së tij, Z. Wendt theksoi disa përparësi kryesore për marrëdhëniet midis Shteteve të Bashkuara dhe Shqipërisë, por dhe gjëndjen në rajon.

Në ditët dhe javët e ardhëshme pritet miratimi i emrimit të Gjeneralit në pension, Eric Wendt nga dhoma e plotë e Senatit të Shteteve të Bashkuara.

Emërimi i Eric Wendt si ambasador i Shteteve të Bashkuara në Shqipëri nuk duket të jetë një zhvillim rutinë diplomatik. Në pamje të parë mund të duket si një rotacion normal në përfaqësimin amerikan në Tiranë, por në thelb ai emërim përmban një mesazh shumë më të thellë për Shqipërinë, për rajonin e Ballkanit dhe për mënyrën se si Uashingtoni po e lexon klimën gjeopolitike të rajonit, në këtë moment të historisë.

Fakti që SHBA zgjedhin një gjeneral me përvojë në strukturat e NATO-s dhe operacionet strategjike ndërkombëtare, për një vend si Shqipëria, tregon se Ballkani nuk po trajtohet më vetëm si një çështje diplomatike apo politike, por edhe si pjesë e drejtpërdrejtë e arkitekturës së sigurisë euro-atlantike. Në këtë kuptim, emërimi i gjeneralit Wendt nuk është thjesht personal. Ai është edhe politik, njëkohsisht. Dëshmia e tij para Komisionit të Senatit për Marrëdhënie me Jashtë e bëri të qartë këtë orientim. Gjuha e përdorur nuk ishte ajo tradicionale e diplomacisë klasike, e fokusuar vetëm te marrëdhëniet bilaterale apo bashkëpunimi ekonomik midis dy vendeve. Ndërkohë, theksi u vendos te stabiliteti rajonal, bashkrendimi me NATO-n, partneriteti strategjik dhe menaxhimi i sfidave të sigurisë në Ballkanin Perëndimor.

Ky është një tregues i qartë se SHBA po e shikon rajonin përmes prizmit të sigurisë euro-atlantike. Mirëpo, në thelb, Amerika nuk po ndryshon objektivin e saj në Ballkan. Që prej viteve ’90, politika amerikane ka pasur tri shtylla kryesore: ruajtjen e stabilitetit, integrimin euro-atlantik të rajonit dhe parandalimin e ndikimeve destabilizuese nga aktorë të jashtëm. Frank Shkreli: Kujdes nga politika Putiniste në Ballkan! | Gazeta Telegraf Por ajo që po ndryshon sot është mënyra e zbatimit të kësaj politike.

Në vend të diplomacisë tradicionale, po forcohet ajo që mund të quhet “diplomaci e sigurisë” — një model ku ambasadori nuk është vetëm negociator politik midis paë[ve, por edhe menaxher i stabilitetit strategjik. Pikërisht këtu hyn rëndësia e Shqipërisë. Për Uashingtonin, Shqipëria nuk shihet më vetëm si aleate besnike politike e NATO-s. Ajo po trajtohet gjithnjë e më shumë si një nyje operative në Adriatik dhe Ballkan. Investimet në infrastrukturën ushtarake, roli i bazës së Kuçovës dhe bashkëpunimi në fushën e mbrojtjes, tregojnë se Tirana ka fituar peshë të re në llogaritjet strategjike të aleancës. Kjo shpjegon edhe arsyen pse një figurë me profil ushtarak – ndryshe nga një diplomat/e e karrierës të Shërbimit të Jashtëm amerikan — konsiderohet sot më e përshtatshme për të përfaqësuar SHBA-në në Shqipëri.

Por mesazhi i këtij emërimi nuk ndalet, krejtsisht, te politika e jashtme dhe e sigurisë. Ky emërim ka edhe një dimension të qartë të brendshëm për klasën politike shqiptare. Kur Uashingtoni dërgon një gjeneral në Tiranë, ai po sinjalizon se stabiliteti institucional i Shqipërisë, konsiderohet tashmë pjesë e sigurisë rajonale. Në këtë kuptim, krizat politike, polarizimi ekstrem politik, dobësimi i institucioneve apo konfliktet e zgjatura të brendshme nuk shihen më, thjesht, si probleme të politikës shqiptare, por edhe si faktorë që mund të ndikojnë arkitekturën e sigurisë në Ballkan dhe më gjërë. Besoj se mesazhi tjetër për klasën politike aktuale shqiptare është i nënkuptuar, por i fortë: stabiliteti institucional dhe funksionimi normal i shtetit shqiptar janë prioritete strategjike edhe për Shtetet e Bashkuara. Kjo, natyrisht, lidhet drejtpërdrejt edhe me luftën kundër korrupsionit, reformën në drejtësi dhe forcimin e institucioneve të sigurisë.

Për SHBA-në, këto nuk janë më, vetëm, çështje të demokracisë funksionale, por edhe komponentë të sigurisë kombëtare dhe rajonale.

Në rajon, emërimi i Gjeneralit Eric Wendt dërgon një tjetër sinjal të rëndësishëm. E ai mesazh është se Amerika nuk po tërhiqet nga Ballkani. Përkundrazi, SHBA po rrit fokusin e saj strategjik në një kohë kur tensionet globale janë shtuar, lufta në Ukrainë ka ndryshuar arkitekturën e sigurisë europiane dhe ndikimi rus apo kinez vazhdon të mbetet faktor kërcënimi për paqën dhe sigurinë në rajon. Frank SHKRELI/ Kujdes Ballkanin! | Gazeta Telegraf Ndërsa, Kosova, Bosna dhe marrëdhëniet Kosovë–Serbi, mbeten pika të ndjeshme të këtij ekuacioni politik dhe sigurie strategjike euro-atlantike. Prandaj SHBA duket se në këtë moment të historisë, po zgjedhin një qasje më operative, më të lidhur me NATO-n dhe më të orientuar drejt parandalimit të krizave, sesa menaxhimit të tyre pasi të kenë shpërthyer krizat. Në fund, emërimi i Eric Wendt duhet lexuar, pra, si një shenjë e kohës në të cilën po po hyn Ballkani dhe Evropa. Një kohë, ku kufiri mes diplomacisë dhe sigurisë bëhet gjithnjë e më i paqartë dhe ku stabiliteti politik në Shqipëri shihet si pjesë e drejtpërdrejtë e strategjisë ushtarake dhe gjeopolitike të Perëndimit. Dhe kjo ndoshta është risia më e madhe që sjell ky emërim i Gjeneralit në pension Eric Wendt si ambasador i ardhëshëm i Shteteve të Bashkuara në Tiranë.

Foto: wikipedia.org

Naim Frashëri, Gjergj Fishta dhe kriza e kujtesës kombëtare shqiptare.

Nga Frank Shkreli/

Në të vërtetë, ky është një subjekt që e kam trajtuar sa herë gjatë viteve, si për shëmbëll dhe sa për ilustrim: Frank Shkreli: A është trashëgimia kulturore dhe historike shqiptare në zhdukje e sipër? | Gazeta Telegraf . Sot, shkak për këtë shënim u bë 180-vjetori i lindjes së Naim Frashërit (25 maj të vitit 1846) sepse, për fat të keq, historia e trajtimit/mos trajtimit të kujtesës së figurave kombëtare, vazhdon. Ka popuj që ndërtojnë shtete me forcën e armëve. Por ka edhe kombe që mbijetojnë falë forcës së mendjes, gjuhës dhe kulturës. Shqiptarët janë një prej tyre. Në kohët më të errëta të historisë, kur Shqipëria ende nuk ekzistonte si shtet, kur gjuha shqipe ndalohej, kur shqiptarët ishin të përçarë në fe, krahina e vilajete, dolën disa burra të mëdhenj që ndërtuan me penë atë që nuk ekzistonte ende në hartë: ndërgjegjen kombëtare shqiptare. Mes tyre qëndrojnë si dy maja të pashlyeshme Naim Frashëri dhe Gjergj Fishta — dy figura që i dhanë kombit shpirt, gjuhë, krenari dhe ideal.

Naim Frashëri i mësoi shqiptarët ta duan Shqipërinë si atdhe shpirtëror. Ai ngriti gjuhën shqipe në nivelin e një gjuhe kulture dhe i dha shqiptarëve ndjenjën se ishin një komb i vetëm. Në një kohë robërie dhe padijeje, ai mbolli shpresë, vetëdije dhe dritë. Fishta, nga ana tjetër, u dha shqiptarëve epikën kombëtare, forcën morale dhe krenarinë e qëndresës. Me “Lahutën e Malcis”, ai ngriti në art shpirtin heroik të shqiptarëve malësorë, dhe e bëri gjuhën shqipe të jehojë me madhështinë europiane.

Pa këta njerëz — dhe pa rilindas të tjerë si Faik Konica, Luigj Gurakuqi, Mid’hat Frashëri, Ndre Mjeda apo Ernest Koliqi e Martin Camaj — kombit shqiptar do t’i mungonte vetë themeli i identitetit të tij. Do t’i mungonte gjuha shqipe e kultivuar, vetëdija kombëtare, ndjenja patriotike, arsimi kombëtar, kultura europiane dhe rezistenca shpirtërore ndaj asimilimit. Sepse Shqipëria nuk u krijua as nga komunistët e sbhkullit të kaluar as nga klasa politike pseudo-komuniste 35-viteve trannzicion, as nga lufta. Ajo u krijua, fillimisht, në mendje, në libra, në poezi dhe në sakrificat e këtyre gjigantëve.

Prandaj, ka diçka thellësisht të dhimbshme në heshtjen që po shoqëron figurat më të mëdha të kulturës dhe identitetit shqiptar. Në vitin e 180-vjetorit të lindjes së Naim Frashërit, mungesa e një përkujtimi dinjitoz mbarëkombëtar nuk është thjesht neglizhencë institucionale, por ajo është simptomë e një krize më të thellë: krizës së kujtesës, kulturës dhe atdhedashurisë shqiptare. Sepse kur flitet për Naim Frashërin, nuk kujtojmë vetëm një poet të zakonshëm. Po flasim për njeriun që i dha shpirt gjuhës shqipe, që mbolli idenë e Shqipërisë moderne në zemrat e shqiptarëve shumë kohë përpara se shteti shqiptar të ekzistonte.

Naim Frashëri ishte zëri i ndërgjegjes kombëtare shqiptare. Ai nuk kishte pushtet, ushtri apo shtet. Kishte vetëm penën, idealin dhe dashurinë për kombin. Dhe megjithatë, 180 vjet pas lindjes së tij, Shqipëria zyrtare, por edhe shqiptarët kudo, ky përvjetor duket i ftohtë, rutinor dhe pothuaj të painteresuar për të nderuar siç meriton, Naim Frashëri. Në vende të tjera europiane, por edhe në çdo shtet normal të botës, figura të përmasave të tilla do të shoqëroheshin me akademi kombëtare, botime speciale, konferenca shkencore, aktivitete në shkolla, emisione televizive, ekspozita, ribotime të veprave, dhe homazhe shtetërore. Ndërsa në Shqipëri, ashtu edhe në Kosovën e pavarur, deri tani, përkujtimet publike në 180-vjetorin e Naim Frashërit, duken të kufizuara, kryesisht, me ndonjë lajm të shkurtër në media individuale apo iniciativa private. Ashtu si zakonisht në të kaluar[n me raste të tilla,nuk pati jehonën që meriton poeti i cili u bë vetë ndërgjegjja e kombit.

Por Naim Frashëri nuk është i vetmi në këtë mungesë kujtese. Një ndër ta edhe At Gjergj Fishta — kolosi i letërsisë shqipe, autori i “Lahutës së Malcis”, poeti që i dha kombit epikën, krenarinë dhe dinjitetin e fjalës shqipe — vazhdon të mbetet figurë e nderuar, më shumë nga populli, por jo edhe nga institucionet zyrtare të shtetit shqiptar. Për dekada, diktatura komuniste e përjashtoi Fishtën nga kultura zyrtare shqiptare. Veprat e tij u ndaluan, emri iu fshi nga tekstet, ndërsa kujtesa kombëtare u deformua me vetëdije ideologjike. Tragjikisht, edhe sot duket sikur Shqipëria ende nuk është çliruar plotësisht nga ajo frymë harrese zyrtare. Frank Shkreli: Vazhdon krimi shtetëror ndaj At Gjergj Fishtës, i përjashtuar nga shteti që ai mbrojti | Gazeta Telegraf –

Por ç’të themi për Naimin e Fishtën, kur kjo harresë institucionale nuk ka kursyer as figurën më të madhe të historisë shqiptare: Gjergj Kastriotin Skënderbeu. Dhe ky është paradoksi më i madh i Shqipërisë “modern”. Kombi që, ndonjëherë, mburret me Skënderbeun në çdo fjalim patriotik, shpesh nuk arrin ta trajtojë atë me dinjitetin kulturor dhe shtetëror që meriton figura e tij. Përvjetorët historikë kalojnë shpesh me aktivitete të fragmentuara, pa një vizion serioz kombëtar për ta kthyer figurën e Skënderbeut në pjesë të gjallë të edukimit, kulturës dhe vetëdijes qytetare të mbarë Kombit.

Frank Shkreli: Gjergj Kastrioti- Skënderbeu, i harruari i Kombit në ditëlindjen e tij | Gazeta Telegraf

Ndërkohë, që në Europë dhe në botë, Gjergj Kastrioti-Skënderbeu njihet si një nga figurat më të rëndësishme botërore dhe rezistencën kundër Perandorisë Osmane. Emri i tij gjendet në historiografinë europiane si simbol i qëndresës dhe identitetit perëndimor të shqiptarëve, por edhe si shpëtimtari i Evropës. Ndërsa në vetë Shqipërinë, shpesh duket sikur ai përmendet më shumë si dekor ceremonial sesa si themel moral e historik i Kombit shqiptar.

Kjo krijon një pyetje të rëndë, por të domosdoshme: Duke mos-kujtuar figura të tilla kombëtare, ashtu siç u ka hije, apo humbet Shqipëria dhe shqiptarët, lidhjen me vetveten? Sepse atdhedashuria nuk matet me retorikë politike, me flamuj në festa apo me deklarata patriotike në rrjete sociale. Atdhedashuria matet me respektin ndaj njerëzve që ndërtuan shpirtin e kombit. Duhet theksuar edhe një here se një komb që harron poetët, mendimtarët dhe rilindasit e vet, domosdoshmërisht, mfillon të humbasë busullën e vet morale. Sepse kombet e shtetet nuk jetojnë vetëm me ekonomi, pallate të larta, pushtet apo propagandë. Kombet jetojnë me kujtesë, kulturë dhe identitet. Sot, për fat të keq, shumë të rinj shqiptarë njohin më mirë personazhe virtuale të rrjeteve sociale sesa veprën e Naimit apo madhështinë e Fishtës, e lere më figurën e madhe të shqiptarëve, kudo që janë. Shkollat shpesh i trajtojnë si kapituj formalë provimesh, jo si shtylla të ndërgjegjes kombëtare. Ndërkohë që hapësira publike dominohet nga konfliktet politike e partiake, nga banaliteti, spektakli dhe kultura e harresës.

Dhe kjo është drama modern e shqiptarëve. Ndonëse shqiptarëve nuk u mungojnë gjigantët gjatë gjithë historisë, Kombi shqiptar që prodhoi gjigantë kulturorë si Naim Frashëri e Gjergj Fishta, po rrezikon të mbetet pa kujtesë kombëtare. Por ende nuk është vonë. Sepse rikthimi te Naimi, te Fishta, te Faik Konica, te Luigj Gurakuqi, te Mid’hat Frashëri dhe te rilindasit e tjerë nuk është nostalgji për të kaluarën, por është një nevojë e madhe për identitetin e shqiptarëve në të ardhmen . Sepse pa ta, Shqipëria ndoshta do të ishte vetëm një emër në hartën e Evropës dhe asgjë tjetër.

Kur një një komb që nuk kujton me respekt gjigantët e vet të kulturës e të historisë, rrezikon që një ditë të mbetet, jo vetëm, pa gjigantët e historisë së vet – por edhe pa shpirt!