Nga Frank Shkreli/

Ditën e mërkurë, me 20 maj, 2025, Gjenerali në pension, Eric Wendt doli para Komisionit të Senatit të Shteteve të Bashkuara për Punët e Jashtme në një seancë dëgjimore konfirmimi, ndër disa prej emërimeve të tjera, edhe për postin e ambasadorit amerikan në Shqipëri. Gjatë dëshmisë së tij, Z. Wendt theksoi disa përparësi kryesore për marrëdhëniet midis Shteteve të Bashkuara dhe Shqipërisë, por dhe gjëndjen në rajon.

Në ditët dhe javët e ardhëshme pritet miratimi i emrimit të Gjeneralit në pension, Eric Wendt nga dhoma e plotë e Senatit të Shteteve të Bashkuara.

Emërimi i Eric Wendt si ambasador i Shteteve të Bashkuara në Shqipëri nuk duket të jetë një zhvillim rutinë diplomatik. Në pamje të parë mund të duket si një rotacion normal në përfaqësimin amerikan në Tiranë, por në thelb ai emërim përmban një mesazh shumë më të thellë për Shqipërinë, për rajonin e Ballkanit dhe për mënyrën se si Uashingtoni po e lexon klimën gjeopolitike të rajonit, në këtë moment të historisë.

Fakti që SHBA zgjedhin një gjeneral me përvojë në strukturat e NATO-s dhe operacionet strategjike ndërkombëtare, për një vend si Shqipëria, tregon se Ballkani nuk po trajtohet më vetëm si një çështje diplomatike apo politike, por edhe si pjesë e drejtpërdrejtë e arkitekturës së sigurisë euro-atlantike. Në këtë kuptim, emërimi i gjeneralit Wendt nuk është thjesht personal. Ai është edhe politik, njëkohsisht. Dëshmia e tij para Komisionit të Senatit për Marrëdhënie me Jashtë e bëri të qartë këtë orientim. Gjuha e përdorur nuk ishte ajo tradicionale e diplomacisë klasike, e fokusuar vetëm te marrëdhëniet bilaterale apo bashkëpunimi ekonomik midis dy vendeve. Ndërkohë, theksi u vendos te stabiliteti rajonal, bashkrendimi me NATO-n, partneriteti strategjik dhe menaxhimi i sfidave të sigurisë në Ballkanin Perëndimor.

Ky është një tregues i qartë se SHBA po e shikon rajonin përmes prizmit të sigurisë euro-atlantike. Mirëpo, në thelb, Amerika nuk po ndryshon objektivin e saj në Ballkan. Që prej viteve ’90, politika amerikane ka pasur tri shtylla kryesore: ruajtjen e stabilitetit, integrimin euro-atlantik të rajonit dhe parandalimin e ndikimeve destabilizuese nga aktorë të jashtëm. Frank Shkreli: Kujdes nga politika Putiniste në Ballkan! | Gazeta Telegraf Por ajo që po ndryshon sot është mënyra e zbatimit të kësaj politike.

Në vend të diplomacisë tradicionale, po forcohet ajo që mund të quhet “diplomaci e sigurisë” — një model ku ambasadori nuk është vetëm negociator politik midis paë[ve, por edhe menaxher i stabilitetit strategjik. Pikërisht këtu hyn rëndësia e Shqipërisë. Për Uashingtonin, Shqipëria nuk shihet më vetëm si aleate besnike politike e NATO-s. Ajo po trajtohet gjithnjë e më shumë si një nyje operative në Adriatik dhe Ballkan. Investimet në infrastrukturën ushtarake, roli i bazës së Kuçovës dhe bashkëpunimi në fushën e mbrojtjes, tregojnë se Tirana ka fituar peshë të re në llogaritjet strategjike të aleancës. Kjo shpjegon edhe arsyen pse një figurë me profil ushtarak – ndryshe nga një diplomat/e e karrierës të Shërbimit të Jashtëm amerikan — konsiderohet sot më e përshtatshme për të përfaqësuar SHBA-në në Shqipëri.

Por mesazhi i këtij emërimi nuk ndalet, krejtsisht, te politika e jashtme dhe e sigurisë. Ky emërim ka edhe një dimension të qartë të brendshëm për klasën politike shqiptare. Kur Uashingtoni dërgon një gjeneral në Tiranë, ai po sinjalizon se stabiliteti institucional i Shqipërisë, konsiderohet tashmë pjesë e sigurisë rajonale. Në këtë kuptim, krizat politike, polarizimi ekstrem politik, dobësimi i institucioneve apo konfliktet e zgjatura të brendshme nuk shihen më, thjesht, si probleme të politikës shqiptare, por edhe si faktorë që mund të ndikojnë arkitekturën e sigurisë në Ballkan dhe më gjërë. Besoj se mesazhi tjetër për klasën politike aktuale shqiptare është i nënkuptuar, por i fortë: stabiliteti institucional dhe funksionimi normal i shtetit shqiptar janë prioritete strategjike edhe për Shtetet e Bashkuara. Kjo, natyrisht, lidhet drejtpërdrejt edhe me luftën kundër korrupsionit, reformën në drejtësi dhe forcimin e institucioneve të sigurisë.

Për SHBA-në, këto nuk janë më, vetëm, çështje të demokracisë funksionale, por edhe komponentë të sigurisë kombëtare dhe rajonale.

Në rajon, emërimi i Gjeneralit Eric Wendt dërgon një tjetër sinjal të rëndësishëm. E ai mesazh është se Amerika nuk po tërhiqet nga Ballkani. Përkundrazi, SHBA po rrit fokusin e saj strategjik në një kohë kur tensionet globale janë shtuar, lufta në Ukrainë ka ndryshuar arkitekturën e sigurisë europiane dhe ndikimi rus apo kinez vazhdon të mbetet faktor kërcënimi për paqën dhe sigurinë në rajon. Frank SHKRELI/ Kujdes Ballkanin! | Gazeta Telegraf Ndërsa, Kosova, Bosna dhe marrëdhëniet Kosovë–Serbi, mbeten pika të ndjeshme të këtij ekuacioni politik dhe sigurie strategjike euro-atlantike. Prandaj SHBA duket se në këtë moment të historisë, po zgjedhin një qasje më operative, më të lidhur me NATO-n dhe më të orientuar drejt parandalimit të krizave, sesa menaxhimit të tyre pasi të kenë shpërthyer krizat. Në fund, emërimi i Eric Wendt duhet lexuar, pra, si një shenjë e kohës në të cilën po po hyn Ballkani dhe Evropa. Një kohë, ku kufiri mes diplomacisë dhe sigurisë bëhet gjithnjë e më i paqartë dhe ku stabiliteti politik në Shqipëri shihet si pjesë e drejtpërdrejtë e strategjisë ushtarake dhe gjeopolitike të Perëndimit. Dhe kjo ndoshta është risia më e madhe që sjell ky emërim i Gjeneralit në pension Eric Wendt si ambasador i ardhëshëm i Shteteve të Bashkuara në Tiranë.

Foto: wikipedia.org

Naim Frashëri, Gjergj Fishta dhe kriza e kujtesës kombëtare shqiptare.

Nga Frank Shkreli/

Në të vërtetë, ky është një subjekt që e kam trajtuar sa herë gjatë viteve, si për shëmbëll dhe sa për ilustrim: Frank Shkreli: A është trashëgimia kulturore dhe historike shqiptare në zhdukje e sipër? | Gazeta Telegraf . Sot, shkak për këtë shënim u bë 180-vjetori i lindjes së Naim Frashërit (25 maj të vitit 1846) sepse, për fat të keq, historia e trajtimit/mos trajtimit të kujtesës së figurave kombëtare, vazhdon. Ka popuj që ndërtojnë shtete me forcën e armëve. Por ka edhe kombe që mbijetojnë falë forcës së mendjes, gjuhës dhe kulturës. Shqiptarët janë një prej tyre. Në kohët më të errëta të historisë, kur Shqipëria ende nuk ekzistonte si shtet, kur gjuha shqipe ndalohej, kur shqiptarët ishin të përçarë në fe, krahina e vilajete, dolën disa burra të mëdhenj që ndërtuan me penë atë që nuk ekzistonte ende në hartë: ndërgjegjen kombëtare shqiptare. Mes tyre qëndrojnë si dy maja të pashlyeshme Naim Frashëri dhe Gjergj Fishta — dy figura që i dhanë kombit shpirt, gjuhë, krenari dhe ideal.

Naim Frashëri i mësoi shqiptarët ta duan Shqipërinë si atdhe shpirtëror. Ai ngriti gjuhën shqipe në nivelin e një gjuhe kulture dhe i dha shqiptarëve ndjenjën se ishin një komb i vetëm. Në një kohë robërie dhe padijeje, ai mbolli shpresë, vetëdije dhe dritë. Fishta, nga ana tjetër, u dha shqiptarëve epikën kombëtare, forcën morale dhe krenarinë e qëndresës. Me “Lahutën e Malcis”, ai ngriti në art shpirtin heroik të shqiptarëve malësorë, dhe e bëri gjuhën shqipe të jehojë me madhështinë europiane.

Pa këta njerëz — dhe pa rilindas të tjerë si Faik Konica, Luigj Gurakuqi, Mid’hat Frashëri, Ndre Mjeda apo Ernest Koliqi e Martin Camaj — kombit shqiptar do t’i mungonte vetë themeli i identitetit të tij. Do t’i mungonte gjuha shqipe e kultivuar, vetëdija kombëtare, ndjenja patriotike, arsimi kombëtar, kultura europiane dhe rezistenca shpirtërore ndaj asimilimit. Sepse Shqipëria nuk u krijua as nga komunistët e sbhkullit të kaluar as nga klasa politike pseudo-komuniste 35-viteve trannzicion, as nga lufta. Ajo u krijua, fillimisht, në mendje, në libra, në poezi dhe në sakrificat e këtyre gjigantëve.

Prandaj, ka diçka thellësisht të dhimbshme në heshtjen që po shoqëron figurat më të mëdha të kulturës dhe identitetit shqiptar. Në vitin e 180-vjetorit të lindjes së Naim Frashërit, mungesa e një përkujtimi dinjitoz mbarëkombëtar nuk është thjesht neglizhencë institucionale, por ajo është simptomë e një krize më të thellë: krizës së kujtesës, kulturës dhe atdhedashurisë shqiptare. Sepse kur flitet për Naim Frashërin, nuk kujtojmë vetëm një poet të zakonshëm. Po flasim për njeriun që i dha shpirt gjuhës shqipe, që mbolli idenë e Shqipërisë moderne në zemrat e shqiptarëve shumë kohë përpara se shteti shqiptar të ekzistonte.

Naim Frashëri ishte zëri i ndërgjegjes kombëtare shqiptare. Ai nuk kishte pushtet, ushtri apo shtet. Kishte vetëm penën, idealin dhe dashurinë për kombin. Dhe megjithatë, 180 vjet pas lindjes së tij, Shqipëria zyrtare, por edhe shqiptarët kudo, ky përvjetor duket i ftohtë, rutinor dhe pothuaj të painteresuar për të nderuar siç meriton, Naim Frashëri. Në vende të tjera europiane, por edhe në çdo shtet normal të botës, figura të përmasave të tilla do të shoqëroheshin me akademi kombëtare, botime speciale, konferenca shkencore, aktivitete në shkolla, emisione televizive, ekspozita, ribotime të veprave, dhe homazhe shtetërore. Ndërsa në Shqipëri, ashtu edhe në Kosovën e pavarur, deri tani, përkujtimet publike në 180-vjetorin e Naim Frashërit, duken të kufizuara, kryesisht, me ndonjë lajm të shkurtër në media individuale apo iniciativa private. Ashtu si zakonisht në të kaluar[n me raste të tilla,nuk pati jehonën që meriton poeti i cili u bë vetë ndërgjegjja e kombit.

Por Naim Frashëri nuk është i vetmi në këtë mungesë kujtese. Një ndër ta edhe At Gjergj Fishta — kolosi i letërsisë shqipe, autori i “Lahutës së Malcis”, poeti që i dha kombit epikën, krenarinë dhe dinjitetin e fjalës shqipe — vazhdon të mbetet figurë e nderuar, më shumë nga populli, por jo edhe nga institucionet zyrtare të shtetit shqiptar. Për dekada, diktatura komuniste e përjashtoi Fishtën nga kultura zyrtare shqiptare. Veprat e tij u ndaluan, emri iu fshi nga tekstet, ndërsa kujtesa kombëtare u deformua me vetëdije ideologjike. Tragjikisht, edhe sot duket sikur Shqipëria ende nuk është çliruar plotësisht nga ajo frymë harrese zyrtare. Frank Shkreli: Vazhdon krimi shtetëror ndaj At Gjergj Fishtës, i përjashtuar nga shteti që ai mbrojti | Gazeta Telegraf –

Por ç’të themi për Naimin e Fishtën, kur kjo harresë institucionale nuk ka kursyer as figurën më të madhe të historisë shqiptare: Gjergj Kastriotin Skënderbeu. Dhe ky është paradoksi më i madh i Shqipërisë “modern”. Kombi që, ndonjëherë, mburret me Skënderbeun në çdo fjalim patriotik, shpesh nuk arrin ta trajtojë atë me dinjitetin kulturor dhe shtetëror që meriton figura e tij. Përvjetorët historikë kalojnë shpesh me aktivitete të fragmentuara, pa një vizion serioz kombëtar për ta kthyer figurën e Skënderbeut në pjesë të gjallë të edukimit, kulturës dhe vetëdijes qytetare të mbarë Kombit.

Frank Shkreli: Gjergj Kastrioti- Skënderbeu, i harruari i Kombit në ditëlindjen e tij | Gazeta Telegraf

Ndërkohë, që në Europë dhe në botë, Gjergj Kastrioti-Skënderbeu njihet si një nga figurat më të rëndësishme botërore dhe rezistencën kundër Perandorisë Osmane. Emri i tij gjendet në historiografinë europiane si simbol i qëndresës dhe identitetit perëndimor të shqiptarëve, por edhe si shpëtimtari i Evropës. Ndërsa në vetë Shqipërinë, shpesh duket sikur ai përmendet më shumë si dekor ceremonial sesa si themel moral e historik i Kombit shqiptar.

Kjo krijon një pyetje të rëndë, por të domosdoshme: Duke mos-kujtuar figura të tilla kombëtare, ashtu siç u ka hije, apo humbet Shqipëria dhe shqiptarët, lidhjen me vetveten? Sepse atdhedashuria nuk matet me retorikë politike, me flamuj në festa apo me deklarata patriotike në rrjete sociale. Atdhedashuria matet me respektin ndaj njerëzve që ndërtuan shpirtin e kombit. Duhet theksuar edhe një here se një komb që harron poetët, mendimtarët dhe rilindasit e vet, domosdoshmërisht, mfillon të humbasë busullën e vet morale. Sepse kombet e shtetet nuk jetojnë vetëm me ekonomi, pallate të larta, pushtet apo propagandë. Kombet jetojnë me kujtesë, kulturë dhe identitet. Sot, për fat të keq, shumë të rinj shqiptarë njohin më mirë personazhe virtuale të rrjeteve sociale sesa veprën e Naimit apo madhështinë e Fishtës, e lere më figurën e madhe të shqiptarëve, kudo që janë. Shkollat shpesh i trajtojnë si kapituj formalë provimesh, jo si shtylla të ndërgjegjes kombëtare. Ndërkohë që hapësira publike dominohet nga konfliktet politike e partiake, nga banaliteti, spektakli dhe kultura e harresës.

Dhe kjo është drama modern e shqiptarëve. Ndonëse shqiptarëve nuk u mungojnë gjigantët gjatë gjithë historisë, Kombi shqiptar që prodhoi gjigantë kulturorë si Naim Frashëri e Gjergj Fishta, po rrezikon të mbetet pa kujtesë kombëtare. Por ende nuk është vonë. Sepse rikthimi te Naimi, te Fishta, te Faik Konica, te Luigj Gurakuqi, te Mid’hat Frashëri dhe te rilindasit e tjerë nuk është nostalgji për të kaluarën, por është një nevojë e madhe për identitetin e shqiptarëve në të ardhmen . Sepse pa ta, Shqipëria ndoshta do të ishte vetëm një emër në hartën e Evropës dhe asgjë tjetër.

Kur një një komb që nuk kujton me respekt gjigantët e vet të kulturës e të historisë, rrezikon që një ditë të mbetet, jo vetëm, pa gjigantët e historisë së vet – por edhe pa shpirt!

Dr. Gazmend Kapllani/

Ata që më njohin sado pak e dinë që dy nga gjërat të cilat përçmoj me pasion mes Shqiptarëve janë patriotizmi torollak folklorik dhe kontrabandistët e nacionalizmit (qe jane zakonisht thjeshte kontrabandiste qe sot e blejne atdheun dhe neser e shesin per interesat e tyre me meskine).

Dua dhe respektoj patriotët e vërtetë, njerëzit e lexuar, ata që nuk u bien daullleve, jashtë dhe brenda facebook-ut, njerëzit modestë, ata që nuk e marrin veten edhe aq seriozisht, dashamirësit dhe punëtorët. Të tillë Shqiptarë takova shumë në Itali, nga Torino në Romë, gjatë udhëtimit tim këto ditë. Dua t’i falënderoj nga zemra për mikëpritjen, ngrohtësinë, dashamirësinë. Zgjodha këtë foto nga qyteti i Parmës për ti përshëndetur. Nuk është thjesht një gjest simbolik busti i Skënderbeut në këtë qytet, arritur pas viteve dhe perpjekjeve te Shoqates Scanderbeg ne Parma dhe koordinimit te emigranteve Shqiptare te qytetit.

Është nje arritje e jashtëzakonshme bashkebarazie qytetare e Shqiptarëve të Parmës dhe gjithë atyre Shqiptarëve që të rrënuar nga regjimi barbar komunist erdhën në Itali në gjendjen më të mjeruar dhe sot janë bërë, siç më tha një politikan Italian, “aristokracia e emigracionit” në Itali, një vend që nuk është i lehtë as për vete italianët, lëre më për të huajt. Por edhe një tokë që ka qenë dhe mbetet nga me bujaret ne Europe per Shqiptarët – një monument i tillë do ishte i pamundur në Greqinë fqinje për arsye të komplekseve ballkanike.

Shqiptarët kanë qenë dhe mbeten një komb diaspore, një popull që ka jetuar dhe jeton në udhëkryqet e Mesdheut dhe personalisht historia jonë e migracionit dhe shtegtimeve nëpër botë, nga Stambolli ne Rome, nga Aleksandria e Egjiptit ne Chicago, me emocionon dhe me magjeps.

Nuk e shoh si një histori të dhëmbshme kurbeti por si një histori me pasuri të jashtëzakonshme dhe me shumë dritë, që nga ana kulturore na lidh në mënyrë krijuese me Lindjen dhe Perëndimin. Por emigrimi ynë pas izolimit të eger 45 vjeçar nën komunizëm ka një veçanti. Gjatë viteve të komunizmit u krijua një frakturë e madhe mes diasporës sonë dhe atdheut të pushtuar nga barbaret. Kjo frakturë vazhdon, fatkeqësisht. Nuk mund të harroj fjalët e një Shqiptari në Torino se “edhe vendi më i keq i trajton ende Shqiptarët më mirë se vendi i tyre”. Shpresoj të ishte shprehje e dhembjes se të larguarit por besoj se ka edhe shume vërtetësi në ato fjalë. Mbetet ende shumë për t’u bërë që të mbyllet ajo frakturë dhe do mbyllet plotesisht vetem kur Shqiperia te behet me ne fund nje “vend normal”. Ndërkohë që Shqiptarët nëpër botë vazhdojnë të na nderojnë, te na pasurojne, të na lartësojnë.

QSPA/

Qendra e Studimeve dhe Publikimeve për Arbëreshët boton librin: “Ziaudin Kodra dhe bota arbëreshe: studime, dokumente dhe tekste”, një përmbledhje kushtuar figurës dhe veprimtarisë së një prej studiuesve më të rëndësishëm të arbëreshëve në Shqipëri. Libri është përgatitur për botim dhe është pajisur me një studim hyrës nga Dr. Jolanda Lila, ndërsa materialet janë mbledhur dhe kompjuterizuar nga familja Kodra.

Libri është i ndarë në dy pjesë kryesore. Në pjesën e parë janë përfshirë kumtesat e mbajtura në simpoziumin shkencor “Prof. Ziaudin Kodra, studiues i vyer i botës arbëreshe”, organizuar nga QSPA më 18 dhjetor 2024 në Fakultetin e Historisë dhe Filologjisë të Universitetit të Tiranës. Ndërsa në pjesën e dytë janë përmbledhur disa nga studimet dhe shkrimet më të rëndësishme të prof. Ziaudin Kodrës, të shpërndara ndër vite në revista shkencore, gazeta kulturore, por edhe nga parathëniet e veprave apo nga tekstet shkollore që ai ka hartuar. Këtu përfshihen studime mbi poezinë popullore arbëreshe, folklorin, kontributin e arbëreshëve në çështjen kombëtare shqiptare, si dhe analiza për autorët kryesorë të letërsisë arbëreshe. Me interes të veçantë janë edhe shkrimet e tij mbi ekspeditat në ngulimet arbëreshe të Kalabrisë, të cilat dokumentojnë gjendjen gjuhësore, kulturore dhe shoqërore të komuniteteve arbëreshe rreth gjashtë dekada më parë. Ky libër përbën një kontribut të rëndësishëm për albanologjinë dhe historinë e studimeve arbëreshe, sepse rikthen në qendër të vëmendjes një figurë që hodhi bazat e kërkimit sistematik mbi botën arbëreshe.

QSPA, me botimin e këtij libri i paraqet në trajtë të përmbledhur lexuesit të sotëm të gjitha shkrimet kritike të studiuesit Kodra, të cilat përbëjnë jo vetëm një dëshmi të rëndësishme të hapave të parë të zhvillimit të kritikës letrare të studiuesve shqiptarë mbi arealin arbëresh, por këto shkrime mbeten ende aktuale për sa i takon qasjes dhe mënyrës së trajtimit nga ana e autorit.

Prof. Dr. Fejzulla BERISHA

Për gazetën “Dielli”, New York/

Një analizë juridiko-kushtetuese mbi profesionalizmin juridik, Marrëveshjen e Ohrit dhe realitetin e zbatimit të barazisë gjuhësore në sistemin shtetëror

Jurisprudenca si filtër i shtetit të së drejtës

Në çdo shtet demokratik dhe kushtetues të konsoliduar, provimi i jurisprudencës nuk përbën thjesht një test profesional, por një mekanizëm institucional për garantimin e integritetit juridik të sistemit të drejtësisë. Ai përcakton nivelin profesional të gjyqtarëve, prokurorëve dhe juristëve që ushtrojnë funksione publike në emër të shtetit dhe të rendit juridik.

Prandaj, ky proces nuk mund dhe nuk duhet të jetë objekt ndikimesh politike apo interesash të ngushta institucionale. Në thelbin e tij qëndron parimi i meritokracisë dhe profesionalizmit juridik si garanci e drejtësisë së paanshme.

Në Republikën e Maqedonisë së Veriut, kjo çështje merr rëndësi të veçantë për shkak të karakterit multietnik të shtetit dhe reformave kushtetuese që burojnë nga Marrëveshja Kornizë e Ohrit (2001).

Marrëveshja e Ohrit dhe transformimi i rendit kushtetues

Marrëveshja e Ohrit nuk përfaqëson vetëm një marrëveshje politike për stabilitet, por një arkitekturë të re kushtetuese dhe institucionale të shtetit. Ajo vendosi themelet e një modeli shtetëror të bazuar në:barazinë e qytetarëve dhe komuniteteve etnike;përfaqësimin e drejtë dhe adekuat në institucione;decentralizimin e pushtetit shtetëror;njohjen dhe afirmimin e identitetit gjuhësor dhe kulturor.

Në këtë kuadër, gjuha shqipe nuk është kategori periferike, por element strukturor i rendit kushtetues.

Gjuha shqipe si e drejtë kushtetuese dhe realitet institucional

Ligji për përdorimin e gjuhëve në Republikën e Maqedonisë së Veriut përbën instrumentin kryesor juridik të zbatimit të Marrëveshjes së Ohrit në fushën gjuhësore.

Në nivel normativ, gjuha shqipe gëzon status të garantuar në:administratën publike;organet shtetërore;sistemin gjyqësor;komunikimin institucional me qytetarët.

Megjithatë, në praktikën institucionale, zbatimi i këtij parimi shpesh mbetet i pabarabartë dhe jo i plotë.

Ilustrim praktik institucional dhe sfidat në sistemin gjyqësor

Në një numër të konsiderueshëm procedurash gjyqësore, është evidentuar një praktikë e përsëritur:palët shqiptare kërkojnë zhvillimin e procedurës në gjuhën shqipe;proceset shpesh zhvillohen në gjuhën maqedonase;procesverbalet dhe aktet procedurale nuk reflektojnë gjithmonë barazi gjuhësore;përkthimi institucional shpesh mbetet formal dhe jo funksional.

Madje, edhe në rastet kur në trupin gjykues marrin pjesë gjykatës shqiptarë, dhe palet janë shqiptar,praktika procedurale shpesh vazhdon në gjuhën maqedonase si gjuhë dominuese administrative.

Kjo krijon një hendek real ndërmjet normës kushtetuese dhe praktikës gjyqësore.

Dimensioni aktual: protestat studentore për gjuhën shqipe

Këto sfida kanë marrë edhe një dimension shoqëror dhe institucional të ri, përmes protestave të studentëve shqiptarë në ditët e fundit në Maqedoninë e Veriut.

Studentët e drejtësisë dhe të fushave të tjera kanë kërkuar:zbatimin e plotë të gjuhës shqipe në provimin e jurisprudencës;respektimin e barazisë gjuhësore në të gjitha testimet shtetërore;garantimin e përdorimit të gjuhës shqipe në institucionet publike pa përjashtim.

Këto protesta, të zhvilluara në Shkup, nuk përfaqësojnë vetëm një kërkesë studentore, por një shprehje të drejtpërdrejtë të kërkesës për zbatim të rendit kushtetues dhe Marrëveshjes së Ohrit në praktikë.

Në thelb, ato pasqyrojnë një shqetësim të thellë institucional: mos-përputhjen ndërmjet të drejtës së garantuar dhe zbatimit të saj efektiv.

Diskrepanca kushtetuese dhe pasojat juridike

Një situatë e tillë nuk është vetëm çështje teknike, por ka pasoja të rëndësishme juridiko-kushtetuese:cenon parimin e barazisë para ligjit;kufizon aksesin efektiv në drejtësi;dobëson legjitimitetin institucional;krijon perceptim të diskriminimit strukturor.

Në doktrinën moderne juridike, diskriminimi institucional nuk kërkon domosdoshmërisht ndalim formal, por mjafton moszbatimi efektiv i të drejtave të garantuara kushtetuese.

Provimi i jurisprudencës dhe cilësia e sistemit të drejtësisë

Provimi i jurisprudencës përbën një nga instrumentet më të rëndësishme për garantimin e cilësisë profesionale në sistemin gjyqësor.

Ai duhet të sigurojë:zbatim të njëtrajtshëm të ligjit;respektim të Kushtetutës dhe të drejtave themelore;pavarësi nga ndikimi politik;integritet profesional në ushtrimin e funksioneve publike.

Dobësimi i standardit profesional sjell pasoja të drejtpërdrejta:vendime të paunifikuara gjyqësore;rritje të pasigurisë juridike;ulje të besimit në drejtësi;shtim të konfliktualitetit institucional.

Gjuha dhe drejtësia në shtetin multietnik

Në shtetet multietnike, gjuha nuk është vetëm mjet komunikimi, por instrument kushtetues i barazisë reale.

Përdorimi i gjuhës shqipe në sistemin juridik garanton:akses të barabartë në drejtësi;barazi procedurale në proces;siguri juridike për qytetarët.

Marrëveshja e Ohrit dhe përgjegjësia institucionale

Marrëveshja e Ohrit përfaqëson një detyrim kushtetues të vazhdueshëm, i cili kërkon:implementim të plotë të barazisë gjuhësore;funksionim gjithëpërfshirës të institucioneve;eliminim të praktikave diskriminuese në zbatim.

Çdo devijim nga këto standarde nuk është vetëm çështje administrative, por çështje që prek stabilitetin kushtetues të shtetit.

Dimensioni evropian i sundimit të ligjit

Në procesin e integrimit evropian, kërkohet:pavarësi e gjyqësorit;profesionalizëm i lartë juridik;barazi e plotë para ligjit;respektim i të drejtave të njeriut dhe të komuniteteve.

Në këtë kuptim, gjuha shqipe dhe provimi i jurisprudencës janë dy shtylla të së njëjtës arkitekturë kushtetuese:

barazia substanciale dhe cilësia profesionale e sistemit juridik.

Provimi i jurisprudencës dhe zbatimi i rendit kushtetues në Republikën e Maqedonisë së Veriut nuk janë çështje politike, por çështje thellësisht juridiko-institucionale.

Marrëveshja e Ohrit krijoi bazën për një shtet multietnik dhe kushtetues, ku gjuha shqipe është pjesë e barazisë së garantuar.

Megjithatë, zhvillimet e fundit shoqërore dhe protestat studentore dëshmojnë se ekziston nevoja për forcim të mekanizmave të zbatimit kushtetues, në mënyrë që e drejta e garantuar të shndërrohet në realitet efektiv institucional.

Vetëm përmes kombinimit të profesionalizmit juridik të garantuar nga provimi i jurisprudencës dhe zbatimit të plotë të barazisë gjuhësore, mund të konsolidohet një shtet i së drejtës funksional, i qëndrueshëm dhe evropian.