Nga Rafael Floqi/

Jetoj në Michigan, në një vend ku fjala punë nuk ka qenë kurrë një koncept abstrakt. Këtu ajo ka pasur zhurmën e fabrikës, erën e vajit të makinave, sirenën e ndërrimit të turneve dhe kolonën e automobilave që dilnin nga parkingjet e uzinave të Detroitit. Për breza të tërë, njerëzit e këtij shteti e dinin pothuajse me saktësi se çfarë do të thoshte të punoje: të hyje në fabrikë, në punishte apo në zyrë, të bëje tetë orët e tua dhe të ktheheshe në shtëpi me bindjen se puna e ndershme mund të mbante një familje dhe, me pak fat, të ndërtonte një jetë më të mirë për fëmijët.

Kam parë edhe anën tjetër të kësaj historie. Kam parë kompjuterin të hyjë në vendin e punës, internetin të ndryshojë mënyrën si komunikojmë, automatizimin të zhdukë disa profesione dhe të krijojë të tjera. Për shumë vite kam punuar vetë me teknologjinë dhe e di se çdo ndryshim teknologjik vjen me dy fytyra: me premtimin se puna do të bëhet më e shpejtë dhe më e lehtë, por edhe me pyetjen që punëtori rrallë guxon ta thotë me zë të lartë: “Po mua, a do të më duhet ende dikush nesër?”

Sot kjo pyetje është kthyer me një forcë që nuk e kemi parë prej kohësh. Vetëm se kësaj radhe makina nuk qëndron më vetëm në linjën e montimit. Ajo është ulur pranë nesh në zyrë. Është në kompjuterin tonë, në telefon, në redaksi, në spital, në bankë, në laborator dhe në klasë. Ajo mund të lexojë dokumentin që lexojmë ne, të shkruajë tekstin që shkruajmë ne, të analizojë të dhënat që analizojmë ne dhe, në disa raste, ta bëjë këtë në sekonda.

Quhet Inteligjencë Artificiale

Dhe për herë të parë, ndoshta, punëtori me jakë të bardhë po fillon të kuptojë ankthin që punëtori i fabrikës e ka njohur prej dekadash. Në Detroit, një robot industrial që shfaqej në linjën e montimit ishte i dukshëm. Punëtori mund ta shihte makinën që kryente një operacion që më parë e bënte ai. AI është ndryshe. Nuk ka nevojë të vijë me një vinç dhe të montohet në mes të fabrikës. Ajo mund të shfaqet gjatë natës si një program i ri në kompjuter dhe të nesërmen të kryejë një pjesë të punës së dhjetëra njerëzve.

Prandaj, këtë Labor Day, ndërsa nderojmë njerëzit që ndërtuan Amerikën, më duket se pyetja më e rëndësishme nuk është vetëm sa paguhet punëtori apo sa vende pune krijon ekonomia. Pyetja është më njerëzore: A do të ketë ende nevojë ekonomia e së nesërmes për mua?

Në fund të shekullit XIX, punëtori amerikan kishte frikë se makina do t’i merrte krahët. Në vitin 2026, frika është më e thellë: se algoritmi mund t’i marrë mendjen, profesionin dhe, bashkë me të, edhe sigurinë ekonomike. Pikërisht për këtë arsye, Labor Day sot nuk është vetëm një festë për të kujtuar ata që ndërtuan Amerikën. Është edhe një moment për të pyetur se kush do ta ndërtojë Amerikën e së ardhmes dhe çfarë vendi do të ketë njeriu në një ekonomi ku inteligjenca artificiale po hyn pothuajse në çdo profesion. Për më shumë se një shekull, imazhi i punëtorit amerikan ishte i qartë: minatori që zbriste nën tokë, metalurgu përballë furrës, mekaniku në fabrikën e Detroitit, muratori mbi skela, shoferi i kamionit në autostradë. Më vonë kësaj fotografie iu shtuan infermierja, mësuesi, tekniku, programuesi dhe miliona punonjës të ekonomisë së shërbimeve. Sot, pranë tyre është shfaqur një “punëtor” i ri. Nuk ka orar, nuk kërkon pushim, nuk sëmuret dhe nuk mendon për pensionin. Quhet inteligjencë artificiale dhe po futet në punën e zyrës, fabrikës, medias, shëndetësisë, financës, inxhinierisë dhe arsimit.

Frika nga teknologjia nuk është e re. Revolucioni Industrial solli të njëjtin ankth. Makineritë zëvendësuan punën manuale, elektriciteti ndryshoi fabrikën, linja e montimit transformoi prodhimin, ndërsa kompjuteri eliminoi mijëra detyra administrative. Por çdo revolucion teknologjik krijoi edhe profesione të reja. AI e bën këtë kthesë më të ndërlikuar, sepse për herë të parë makina nuk po konkurron vetëm me forcën fizike të njeriut. Ajo shkruan, përkthen, programon, analizon dokumente, përpunon fotografi, krijon video, përmbledh raporte dhe gjen modele në miliona të dhëna brenda pak sekondash.

Kjo është arsyeja pse ankthi sot nuk ndihet vetëm në fabrikë. Ai ndihet edhe në zyrë. Punonjësi administrativ, programuesi, analisti, gazetari dhe dizajneri përballen me një pyetje që dikur dukej e rezervuar për punëtorët e industrisë: sa nga puna ime mund ta bëjë makina? Megjithatë, debati publik shpesh bie në dy ekstreme. Njëri parashikon zhdukjen e vendeve të punës; tjetri e paraqet AI si një mjet që do të sjellë vetëm produktivitet dhe mirëqenie. Realiteti është më kompleks. Për shumicën e profesioneve, inteligjenca artificiale nuk pritet domosdoshmërisht të eliminojë punën, por ta ndryshojë atë. Dhe këtu ndodhet sfida reale e Labor Day në shekullin XXI: jo vetëm sa vende pune do të humbasin apo do të krijohen, por kush do të jetë në gjendje të përshtatet.

Amerika moderne nuk u ndërtua nga algoritmet. Autostradat, urat, hekurudhat, fabrikat, aeroportet, centralet elektrike, spitalet dhe qytetet janë rezultat i punës njerëzore. Në Michigan, kjo histori mund të lexohet në fabrikat automobilistike që përcaktuan një epokë. Detroit nuk u bë simbol industrial vetëm sepse kishte kapital apo teknologji. U bë i tillë sepse kishte punëtorë, mekanikë, inxhinierë dhe mjeshtër që dinin ta kthenin teknologjinë në prodhim.

Edhe ekonomia e inteligjencës artificiale nuk ekziston në ajër. Serverët duhet të prodhohen, qendrat e të dhënave të ndërtohen, energjia të gjenerohet, kabllot të instalohen, sistemet e ftohjes të mirëmbahen dhe rrjetet elektrike të zgjerohen. Pas “cloud”-it qëndrojnë çeliku, bakri, betoni, energjia dhe mijëra punëtorë. Në këtë kuptim, paradoksi i AI është i qartë: teknologjia që duket sikur mund të zëvendësojë punëtorin, njëkohësisht krijon nevojë për një infrastrukturë të re që pa punëtorin nuk mund të ekzistojë. Prandaj problemi nuk është thjesht teknologjia. Problemi është mënyra se si shpërndahen përfitimet dhe kostot e saj. Nëse një kompani prodhon më shumë me më pak njerëz, kush përfiton nga rritja e produktivitetit? Vetëm aksioneri? Vetëm drejtuesit? Apo edhe punonjësi që duhet të mësojë sistemet e reja, të përballojë ritmin e ri të punës dhe të jetojë me pasigurinë se një pjesë e detyrave të tij mund të automatizohen?

Këtu bashkohen dy debatet kryesore të këtij Labor Day: ai për pagat, kostot e jetesës dhe fuqinë e punëtorëve, dhe ai për nevojën që Amerika të ndërtojë më shumë energji, fabrika dhe infrastrukturë. Në pamje të parë mund të duken si dy debate të ndryshme, por në thelb kanë të njëjtën pyetje: si mund të ketë një ekonomi të fortë pa një punëtor që ndihet se ka një vend të qëndrueshëm brenda saj?

Përgjigjja nuk mund të jetë kthimi pas. Nuk mund të rindërtojmë ekonominë e viteve 1950. Nuk mund të ndalim automatizimin dhe as zhvillimin e inteligjencës artificiale. Por mund të vendosim se si do të bëhet tranzicioni. Në shekullin XXI, një nga çështjet themelore të punës mund të jetë jo vetëm paga për orë, por edhe e drejta për trajnim, rikualifikim dhe përshtatje teknologjike.

Punëtori i së ardhmes nuk duhet medoemos të jetë programues. Elektricisti do të mbetet elektricist, mekaniku mekanik, infermierja infermiere dhe hidrauliku hidraulik. Por mënyra se si ata punojnë do të ndryshojë. Mekaniku do të përdorë sisteme inteligjente për diagnostikim, mjeku mjete për analizimin e të dhënave klinike, inxhinieri algoritme për projektim, punëtori i fabrikës do të mbikëqyrë sisteme të automatizuara, ndërsa gazetari do të përdorë teknologjinë për kërkim dhe përpunim informacioni. Profesioni nuk zhduket domosdoshmërisht; ndryshon mënyra se si ushtrohet.

Kjo do të thotë se avantazhi i së ardhmes mund të mos jetë thjesht diploma, por aftësia për të mësuar vazhdimisht. Një diplomë e marrë në moshën 22-vjeçare nuk mund të konsiderohet më domosdoshmërisht si kapital profesional i mjaftueshëm për 40 vjet. Ekonomia po ndryshon shumë shpejt. Punëtori që mbetet i ngrirë në aftësitë e djeshme mund të zbulojë se profesioni i tij ekziston ende, por kërkon diçka që ai nuk e ka mësuar.

Këtu qëndron një nga rreziqet më të mëdha të AI: jo domosdoshmërisht papunësia masive, por krijimi i një hendeku të madh midis atyre që dinë ta përdorin teknologjinë dhe atyre që mbeten jashtë saj. Nëse kjo ndodh, konflikti i ardhshëm i punës nuk do të jetë vetëm midis punëtorit dhe pronarit. Mund të jetë midis punëtorit që përdor AI dhe atij që nuk ka pasur kurrë mundësinë ta mësojë atë.

Kjo është veçanërisht e rëndësishme për punëtorët në mesin e karrierës. Nëse një 50-vjeçar humbet profesionin që ka ushtruar për 25 vjet, nuk mjafton t’i thuash se ekonomia ka krijuar një vend pune të ri në fushën e teknologjisë. Ai duhet të ketë një urë që ta çojë deri te ai vend pune. Përndryshe, statistika mund të duket e mirë, ndërsa jeta e individit mbetet e tronditur.

Dhe megjithatë, në gjithë këtë debat për automatizimin ekziston diçka që shpesh harrohet: njeriu nuk është vetëm një paketë detyrash. Një infermiere nuk është thjesht personi që mat tensionin. Një mësues nuk është vetëm ai që transmeton informacion. Një zjarrfikës nuk është vetëm dikush që zbaton procedura. Një gazetar nuk është vetëm një prodhues fjalish. Në punën njerëzore ekzistojnë gjykimi, përgjegjësia, përvoja, empatia, besimi dhe marrëdhënia me një njeri tjetër. Këto janë gjëra që nuk futen lehtë në një tabelë produktiviteti. Kjo është arsyeja pse Labor Day i shekullit XXI duhet të marrë një kuptim më të gjerë. Në fund të shekullit XIX, punëtorët luftonin për tetë orë pune, paga më të mira dhe kushte më të sigurta. Në shekullin XX luftuan për pensione, sigurime shëndetësore dhe mbrojtje në vendin e punës. Në shekullin XXI mund t’i shtohet një kërkesë e re: e drejta për të mos mbetur teknologjikisht i vjetruar.

Kjo nuk është vetëm përgjegjësi e punëtorit. Është edhe përgjegjësi e kompanive, institucioneve arsimore dhe strukturave që hartojnë politikat e punës. Nuk mund të kërkohet nga miliona njerëz të përshtaten me një revolucion teknologjik pa u dhënë kohë, mjete dhe mundësi reale për ta bërë këtë. Sepse pyetja e madhe nuk është nëse AI do të vijë. Ajo ka ardhur tashmë. Pyetja është nëse do të përdoret për ta bërë punëtorin më produktiv apo thjesht më të zëvendësueshëm; nëse do të rrisë cilësinë e jetës apo vetëm ritmin e punës; nëse do të krijojë më shumë mundësi apo një ekonomi ku përfitimet përqendrohen te një pjesë gjithnjë e më e vogël e shoqërisë.

Labor Day gjithmonë ka nderuar njerëzit që ndërtuan Amerikën. Por në vitin 2026 duhet të shtrojë edhe një pyetje tjetër: kush do ta ndërtojë Amerikën që po vjen?

Përgjigjja nuk mund të jetë vetëm robotët. Nuk mund të jetë vetëm algoritmi. Dhe nuk mund të jetë as nostalgjia për fabrikën e dikurshme. Do të jetë punëtori që di të ndërtojë, tekniku që di të mirëmbajë, infermierja që di të kujdeset, mësuesi që di të edukojë, inxhinieri që di të projektojë dhe një brez njerëzish që mëson ta përdorë makinën inteligjente pa humbur atë që e bën punën njerëzore.

Një shekull më parë, punëtori kishte frikë se makina do t’i merrte krahët. Sot ka frikë se algoritmi mund t’i marrë mendjen. Por historia na mëson se teknologjia ndryshon vazhdimisht mjetet e punës, pa eliminuar nevojën njerëzore për të krijuar, ndërtuar, kujdesur dhe prodhuar. Prandaj mesazhi i këtij Labor Day mund të jetë më i thjeshtë sesa duket: mos kini frikë vetëm nga AI; mësoni ta përdorni atë. Sepse gara e së ardhmes mund të mos jetë midis njeriut dhe inteligjencës artificiale. Mund të jetë midis atyre që kanë mundësinë të punojnë me të dhe atyre që rrezikojnë të mbeten pas.

Prof.dr. Pal Nikolli/

Dokumenti i datës 27 janar 1919, i hartuar nga Komisioni për Mbrojtjen e Kosovës, i njohur në histori si Komiteti „Mbrojtja Kombëtare e Kosovës“, përbën një burim me rëndësi të veçantë për studimin e përbërjes demografike dhe të shtrirjes gjeografike të popullsisë shqiptare në hapësirat e ish – Vilajetit të Kosovës dhe në territoret shqiptare të shkëputura pas Luftërave Ballkanike. Dokumenti u përgatit në një moment kur çështja e kufijve dhe e statusit politik të popullsive të Ballkanit ishte bërë pjesë e debatit ndërkombëtar, veçanërisht në prag dhe gjatë Konferencës së Paqes në Paris (1919).

Materiali paraqet të dhëna statistikore për 18 krahina dhe qendra administrative, duke synuar të evidentojë përbërjen etnike të popullsisë dhe praninë territoriale të shqiptarëve. Për Komisionin për Mbrojtjen e Kosovës, statistikat nuk kishin vetëm karakter përshkrues; ato shërbenin si argument politik e diplomatik për të mbështetur pretendimin se territore të konsiderueshme të banuara nga shqiptarë ishin përfshirë në Mbretërinë e Serbisë dhe në Mbretërinë e Malit të Zi pas ndryshimeve territoriale të vitit 1913.

I. Hapësira gjeografike dhe shtrirja territoriale.

Hapësira e përfshirë në dokument dëshmon për një territor të gjerë dhe të larmishëm nga pikëpamja gjeografike. Krahinat e renditura shtrihen nga Sanxhaku dhe Toplica në veri, përmes Kosovës qendrore e perëndimore, deri në Shkup, Tetovë dhe Gostivar në jug e juglindje. Në territorin e Kosovës së sotme përfshihen Prishtina, Gjilani, Mitrovica, Ferizaj (Perizovik), Peja, Gjakova, Prizreni, Kaçaniku (Orhaniye) dhe Vushtrria (Vilthitran). Këto qendra përfaqësonin pjesë të rëndësishme të hapësirës administrative dhe ekonomike të Kosovës së fillimshekullit XX.

Në territorin e sotëm të Maqedonisë së Veriut dokumenti përfshin Shkupin (Cikupi/Uaqab), Kumanovën, Tetovën dhe Gostivarin. Përfshirja e këtyre qendrave është veçanërisht domethënëse, pasi dëshmon për lidhjet demografike, ekonomike dhe administrative që ekzistonin ndërmjet Kosovës dhe trevave shqiptare në drejtim të luginës së Vardarit.

Një grup tjetër përbëhet nga krahinat e Sanxhakut dhe Malit të Zi të sotëm, ku përfshihen Novi Pazari (Isniqpazar), Bijelo Polje (Akova), Rožaja/Berana (Tergovishte), Plava dhe Gucia. Në jugperëndim të Serbisë së sotme dokumenti përfshin edhe Toplicën, me qendër Prokupljën (Prochupa).

Kjo shtrirje territoriale duhet parë në kontekstin politik dhe administrativ të kohës. Kufijtë e sotëm shtetërorë nuk mund të projektohen mekanikisht mbi realitetin territorial të vitit 1919. Hapësira e trajtuar në dokument ishte pjesë e një sistemi të ndryshëm administrativ, politik dhe ekonomik, i cili ishte transformuar thellësisht pas Luftërave Ballkanike dhe ndryshimeve territoriale të vitit 1913.

II. Përbërja demografike dhe shpërndarja etnike.

Të dhënat statistikore të dokumentit synojnë të japin një pasqyrë të përbërjes etnike të popullsisë në 18 krahinat e përfshira. Në material paraqitet një popullsi e përgjithshme prej 1 029 076 banorësh. Megjithatë, mbledhja aritmetike e shifrave të kolonave të publikuara në tabelë jep një rezultat tjetër, rreth 1 089 838 banorë. Kjo mospërputhje duhet evidentuar në çdo përdorim të dokumentit dhe nuk duhet korrigjuar në mënyrë të heshtur. Sipas shifrave të paraqitura në material, shpërndarja e komuniteteve është si vijon:

Përkatësia/

Numri i banorëve/

Përqindja e paraqitur/

Shqiptarë

898 665

87,33%

Serbë

100 553

9,77%

Bullgarë

48 898

4,75%

Boshnjakë

33 584

3,26%

Turq

5 945

0,58%

Gjiptianë/Ciganë

567

0,05%

Grekë

650

0,06%

Rrumunë/Vllahë

56

0,005%

Duhet theksuar se këto përqindje nuk përputhen matematikisht me një total të vetëm, sepse edhe vetë tabela burimore paraqet mospërputhje ndërmjet shumës së kategorive dhe totalit të deklaruar. Për këtë arsye, shifrat duhen trajtuar si të dhëna të një burimi historik të kohës, jo si rezultat i një regjistrimi modern demografik. Megjithatë, edhe duke marrë parasysh këto kufizime, dokumenti synon të përcjellë një përfundim të qartë: shqiptarët paraqiten si grupi numerikisht mbizotërues në pjesën më të madhe të hapësirës së përfshirë në statistikë.

III. Struktura demografike sipas krahinave.

Të dhënat krahinore japin një tablo më të diferencuar sesa shifra e përgjithshme. Krahas zonave me shumicë shumë të lartë shqiptare, dokumenti evidenton edhe qendra urbane dhe zona kufitare me strukturë më të përzier etnike. Ndër krahinat e paraqitura si më homogjene nga pikëpamja shqiptare renditet Kaçaniku, ku dokumenti jep 12 664 banorë shqiptarë, pra 100% të popullsisë së regjistruar. Gjakova paraqitet me rreth 98,8% shqiptarë, me 56 376 banorë shqiptarë, ndërsa Vushtrria me rreth 97,3%, ose 62 075 shqiptarë. Po ashtu, Plava dhe Gucia paraqiten me rreth 96,3% shqiptarë, ndërsa Prishtina dhe Prizreni me rreth 91,6%.

Këto shifra, nëse merren sipas logjikës së dokumentit, dëshmojnë ekzistencën e zonave me përqendrim të lartë shqiptar, sidomos në Kosovën qendrore dhe perëndimore dhe në disa prej krahinave kufitare.

Një karakter më kompleks paraqitet në qendrat e mëdha urbane. Shkupi, si një prej qendrave më të rëndësishme administrative, tregtare dhe të komunikimit të rajonit, paraqitet me 105 205 shqiptarë, ose rreth 74,2% sipas statistikës së dokumentit. Krahas tyre regjistrohen komunitete të tjera, ndër të cilat bullgarët, turqit, grekët dhe romët. Kjo strukturë e përzier e Shkupit pasqyron karakterin shumëetnik të qyteteve të mëdha ballkanike të fillimshekullit XX.

Edhe Peja dhe Gjilani paraqiten me shumicë të konsiderueshme shqiptare, përkatësisht rreth 74,4% dhe 76,3%. Në të njëjtën kohë, dokumenti regjistron në këto qendra edhe komunitete të rëndësishme serbe. Peja paraqitet me rreth 20 637 serbë, ndërsa Gjilani me rreth 17 921.

Në zonën e Sanxhakut, struktura demografike ishte edhe më e ndërlikuar. Novi Pazari paraqitet me shumicë shqiptare prej rreth 52,8%, ndërsa në Bijelo Polje (Akova) shqiptarët arrinin rreth 45,9%. Në këto territore shqiptarët bashkëjetonin me popullsi boshnjake dhe serbe, duke krijuar një mozaik etnik karakteristik për hapësirat kufitare të Ballkanit.

IV. Dokumenti si argument politik dhe diplomatik.

Rëndësia e dokumentit nuk qëndron vetëm në informacionin demografik që përmban. Ai duhet lexuar edhe si dokument politik i prodhuar në një periudhë të konfliktit të fortë mbi përcaktimin e kufijve dhe të statusit të popullsive.

Komisia/Komisioni për Mbrojtjen e Kosovës synonte që, përmes paraqitjes së të dhënave statistikore, t’u demonstronte Fuqive të Mëdha se ndryshimet territoriale të pas vitit 1912–1913 kishin përfshirë nën administrimin e shteteve fqinje territore me popullsi të konsiderueshme shqiptare. Në këtë kuptim, statistika shndërrohej në një instrument të argumentimit diplomatik.

Konteksti i Konferencës së Paqes në Paris e rrit edhe më shumë rëndësinë e këtij materiali. Pas përfundimit të Luftës së Parë Botërore, çështja e kufijve të rinj evropianë u lidh ngushtë me parimet e vetëvendosjes, me pretendimet territoriale të shteteve dhe me argumentet demografike të komuniteteve të ndryshme. Përfaqësuesit shqiptarë u përpoqën të përdornin memorandume, harta, statistika dhe dokumente historike për të argumentuar të drejtat e shqiptarëve mbi territoret ku ata përbënin popullsi të rëndësishme. Në këtë kuadër, dokumenti i 27 janarit 1919 mund të konsiderohet pjesë e diplomacisë statistikore dhe hartografike shqiptare të periudhës. Statistika nuk ishte thjesht një pasqyrë e popullsisë; ajo synonte të shërbente si dëshmi për legjitimitetin e kërkesave politike dhe territoriale.

V. Problemi i statistikave dhe nevoja për një lexim kritik.

Përdorimi i këtij dokumenti kërkon një metodë të kujdesshme historiko – statistikore. Statistikat demografike të fillimshekullit XX nuk mund të barazohen drejtpërdrejt me regjistrimet bashkëkohore. Kategoritë etnike dhe fetare nuk përdoreshin gjithmonë në mënyrë të njëjtë nga administratat e ndryshme, ndërsa mënyra e klasifikimit të popullsisë ndryshonte sipas qëllimit politik të regjistrimit.

Në rastin e Kosovës dhe të territoreve përreth, problemi ishte veçanërisht i ndërlikuar për shkak të ndërthurjes së identitetit etnik, gjuhës, fesë dhe përkatësisë administrative. Në historiografinë e periudhës ekziston një debat i gjerë mbi mënyrën se si popullsia myslimane shqiptare klasifikohej në statistikat osmane, serbe, malazeze dhe në materialet e përgatitura nga vetë organizatat shqiptare.

Për këtë arsye, shifrat e Komisisë për Mbrojtjen e Kosovës duhen krahasuar me burime të tjera: regjistrimet osmane, statistikat serbe dhe malazeze, dokumentet diplomatike, raportet konsullore, literaturën demografike dhe hartat etnografike të periudhës. Vetëm përmes një krahasimi të tillë mund të ndërtohet një tablo më e plotë dhe metodologjikisht më e qëndrueshme e strukturës së popullsisë.

VI. Vlera historike dhe arkivore.

Një rëndësi të veçantë ka edhe vetë historia dokumentare e materialit. Dokumenti paraqitet si një “Résumé të Statistikës”, i cili synonte të përmbledhte të dhënat demografike të krahinave të trajtuara. Prania e vulave dhe e elementeve të autentikimit arkivor, sipas materialit të paraqitur, lidhet me dokumentacionin arkivor të Cetinjës dhe me procesin e ruajtjes e të vërtetimit të dokumentit. Pikërisht për këtë arsye, materiali ka vlerë jo vetëm si statistikë, por edhe si burim për studimin e historisë politike, demografike, diplomatike dhe hartografike të shqiptarëve në periudhën e tranzicionit nga Perandoria Osmane drejt rendit të ri shtetëror ballkanik. Në një këndvështrim më të gjerë, dokumenti dëshmon se në prag të Konferencës së Paqes në Paris çështja shqiptare po argumentohej edhe nëpërmjet gjuhës së statistikës dhe të hartës. Përfaqësimi i territorit, numërimi i popullsisë dhe përcaktimi i përkatësive etnike shërbenin si mjete për të ndërtuar një argument politik mbi të drejtat territoriale.

VII. Përfundim.

Dokumenti i 27 janarit 1919 përbën një dëshmi të rëndësishme të përpjekjeve të organizuara shqiptare për të dokumentuar gjendjen demografike të territoreve të përfshira në ish-Vilajetin e Kosovës dhe në hapësirat shqiptare përreth tij. Ai paraqet një territor të gjerë që përfshin Kosovën, pjesë të Sanxhakut, Toplicën, treva të Malit të Zi dhe hapësira shqiptare të Maqedonisë së sotme të Veriut. Pavarësisht mospërputhjeve aritmetike dhe nevojës për verifikim të mëtejshëm të kategorive statistikore, dokumenti është i rëndësishëm sepse tregon mënyrën se si elitat politike shqiptare të vitit 1919 e konceptonin, dokumentonin dhe argumentonin hapësirën shqiptare. Ai është, në të njëjtën kohë, një burim demografik, një dokument diplomatik dhe një dëshmi e përdorimit të statistikës si instrument i politikës territoriale.

Në prag të Konferencës së Paqes në Paris, demografia dhe gjeografia u shndërruan në dy prej gjuhëve kryesore me të cilat komunitetet ballkanike përpiqeshin të argumentonin të drejtat e tyre kombëtare. Në këtë kontekst, “Résumé të Statistikës” së Komisisë për Mbrojtjen e Kosovës përbën një dokument me rëndësi të veçantë për të kuptuar historinë e Kosovës, marrëdhëniet shqiptaro – serbe e shqiptaro – malazeze, si dhe përpjekjet diplomatike shqiptare për mbrojtjen e çështjes kombëtare në vitet vendimtare pas Luftës së Parë Botërore.

𝗣𝗿𝗼𝗳. 𝗔𝘀𝗼𝗰. 𝗗𝗿. 𝗕𝗹𝗲𝗱𝗮𝗿 𝗞𝘂𝗿𝘁𝗶/

Ka figura historike që i përkasin një kombi, por ka edhe figura që, përmes veprës së tyre, kapërcejnë kufijtë kombëtarë dhe bëhen pjesë e trashëgimisë së qytetërimit. Gjergj Kastrioti Skënderbeu është një prej tyre. Për shqiptarët ai është Heroi Kombëtar; për historinë evropiane, një nga figurat më të rëndësishme të rezistencës së shekullit XV. Pikërisht këtë dimension të tij e vlerësoi edhe rezoluta H. Res. 522, e paraqitur në Dhomën e Përfaqësuesve të Shteteve të Bashkuara në vitin 2005, me rastin e 600-vjetorit të lindjes së Gjergj Kastriotit.

Titulli i rezolutës është në vetvete domethënës. Skënderbeu përshkruhet si burrë shteti, diplomat dhe gjeni ushtarak, për rolin e tij në mbrojtjen e Evropës Perëndimore nga zgjerimi i Perandorisë Osmane. Dokumenti u paraqit në Kongres nga Dana Rohrabacher dhe Tom Lantos dhe iu referua Komitetit për Marrëdhëniet Ndërkombëtare. Kjo është një pikë që duhet theksuar me saktësi historike: H. Res. 522 ishte një rezolutë e paraqitur në Dhomën e Përfaqësuesve, jo një ligj i miratuar që hyri në fuqi. Por vetë fakti që një dokument i tillë u paraqit në institucionin më të rëndësishëm përfaqësues të demokracisë amerikane ka një domethënie të veçantë.

Rezoluta rikujton rrugëtimin e jashtëzakonshëm të Gjergj Kastriotit: lindjen e tij në Krujë, vitet e kaluara në Perandorinë Osmane, ngritjen e tij në hierarkinë ushtarake dhe, mbi të gjitha, kthimin në atdhe në vitin 1443 për të udhëhequr rezistencën shqiptare. Ajo e vendos luftën e tij në një kontekst më të gjerë se historia kombëtare shqiptare: si pjesë të një përballjeje që ndikoi në fatin e Evropës. Dokumenti vlerëson rezistencën e shqiptarëve dhe sakrificën e tyre në ndalimin e zgjerimit osman drejt Perëndimit.

– 𝐏𝐬𝐞 𝐞̈𝐬𝐡𝐭𝐞̈ 𝐤𝐚𝐪 𝐝𝐨𝐦𝐞𝐭𝐡𝐞̈𝐧𝐞̈𝐬 𝐯𝐥𝐞𝐫𝐞̈𝐬𝐢𝐦𝐢 𝐚𝐦𝐞𝐫𝐢𝐤𝐚𝐧?

Shtetet e Bashkuara janë një komb relativisht i ri në krahasim me qytetërimet e vjetra evropiane, por identiteti i tyre politik është ndërtuar mbi disa ide universale: lirinë, vetëqeverisjen, pavarësinë, dinjitetin njerëzor dhe të drejtën e popujve për të përcaktuar fatin e tyre.

Në këtë kuptim, Skënderbeu përfaqëson një figurë që mund të kuptohet lehtësisht përmes prizmit të vlerave amerikane. Ai nuk kujtohet vetëm për betejat që fitoi. Ai kujtohet për faktin se udhëhoqi një popull shumë më të vogël në numër dhe në burime përballë një prej fuqive më të mëdha të kohës së tij. Historia e tij është historia e rezistencës së një kombi që nuk pranoi të zhdukej politikisht dhe kulturorisht.

Amerika ka një traditë të gjatë të admirimit për njerëzit dhe kombet që luftojnë për liri. Nuk është rastësi që marrëdhëniet moderne shqiptaro-amerikane janë ndërtuar mbi një ndjenjë të fortë të lidhjes me idealin e lirisë. Vetë Departamenti Amerikan i Shtetit e ka përshkruar partneritetin mes dy vendeve si të mbështetur në angazhime të përbashkëta ndaj demokracisë, paqes dhe prosperitetit.

Kësisoj, nderimi i figurës së Skënderbeut në Kongresin amerikan nuk duhet parë thjesht si një akt ceremonial ndaj diasporës shqiptare. Ai mund të shihet si një njohje e një historie që përputhet me një nga idetë më të forta të traditës politike amerikane: liria nuk është gjithmonë rezultat i forcës së më të madhit; shpesh ajo ruhet nga guximi i atyre që refuzojnë të dorëzohen.

– 𝐍𝐣𝐞̈ 𝐮𝐫𝐞̈ 𝐦𝐢𝐝𝐢𝐬 𝐡𝐢𝐬𝐭𝐨𝐫𝐢𝐬𝐞̈ 𝐬𝐞̈ 𝐝𝐣𝐞𝐬𝐡𝐦𝐞 𝐝𝐡𝐞 𝐚𝐥𝐞𝐚𝐧𝐜𝐞̈𝐬 𝐬𝐞̈ 𝐬𝐨𝐭𝐦𝐞

Marrëdhëniet midis Shqipërisë dhe Shteteve të Bashkuara nuk janë të rëndësishme vetëm për shkak të historisë. Ato kanë sot një dimension të fortë politik dhe strategjik. Shtetet e Bashkuara vendosën marrëdhënie diplomatike me Shqipërinë në vitin 1922, ndërsa marrëdhëniet u rivendosën në vitin 1991 pas rënies së komunizmit. Në vitin 2015, të dy vendet formalizuan Partneritetin Strategjik, ndërsa Shqipëria është aleate e NATO-s që prej vitit 2009.

Ky partneritet është forcuar edhe përmes bashkëpunimit në siguri. Shqipëria dhe Shtetet e Bashkuara kanë bashkëpunuar në NATO dhe në operacione ndërkombëtare, ndërsa diplomacia amerikane e ka përshkruar Shqipërinë si një aleate të afërt dhe një partnere të rëndësishme në çështjet e sigurisë rajonale dhe globale.

Në këtë marrëdhënie të veçantë, Skënderbeu përbën një simbol historik të një ideje që vazhdon të ketë rëndësi: Shqipëria ka qenë dhe dëshiron të mbetet pjesë e botës euro-atlantike dhe perëndimore.

Natyrisht, historia nuk duhet përdorur në mënyrë të thjeshtuar. Shekulli XV nuk është shekulli XXI dhe konfliktet e asaj kohe nuk mund të përkthehen mekanikisht në realitetet e sotme. Shqipëria moderne ka marrëdhënie diplomatike dhe partneritete me shumë vende. Por kjo nuk e ndryshon faktin historik se rezistenca e Skënderbeut përfaqëson një kapitull themelor në historinë politike dhe ushtarake të Evropës.

– 𝐏𝐬𝐞 𝐒𝐡𝐪𝐢𝐩𝐞̈𝐫𝐢𝐚 𝐝𝐮𝐡𝐞𝐭 𝐭𝐞̈ 𝐤𝐫𝐞𝐧𝐨𝐡𝐞𝐭?

Shqiptarët kanë shumë arsye për t’u krenuar me Skënderbeun, por krenaria nuk duhet të mbetet vetëm në nivelin e monumenteve, përvjetorëve dhe fjalimeve ceremoniale. Krenaria e vërtetë duhet të nënkuptojë njohjen e thellë të trashëgimisë së tij.

Skënderbeu nuk ishte vetëm një luftëtar me shpatë në dorë. Ai ishte një udhëheqës politik që kuptonte rëndësinë e aleancave. Ishte diplomat që komunikonte me fuqitë e kohës. Ishte strateg që përballoi për dekada një forcë shumë më të madhe. Dhe, mbi të gjitha, ishte simbol i bashkimit.

Në një kohë kur territoret shqiptare ishin të ndara në principata dhe interesa të ndryshme, figura e tij krijoi një nga momentet më të fuqishme të vetëdijes politike shqiptare. Ky është ndoshta mësimi më aktual i Skënderbeut: një komb bëhet më i fortë jo kur përçan energjitë e tij, por kur arrin t’i bashkojë ato rreth interesave të përbashkëta.

Shqipëria duhet të krenohet sepse Skënderbeu është një nga ato figura të rralla që nuk ka nevojë për ekzagjerim për të qenë i madh. Historia e tij, në vetvete, është mjaftueshëm e jashtëzakonshme. Por kjo krenari duhet të shoqërohet me përgjegjësi. Nuk mjafton të vendosim portretin e Skënderbeut në institucione publike nëse nuk ndërtojmë institucione që respektojnë lirinë, ligjin dhe interesin kombëtar. Nuk mjafton të përmendim sakrificën e tij në ceremoni nëse nuk dimë të ndërtojmë një shtet modern, të drejtë dhe të fortë.

Nderimi më i madh për Skënderbeun është ndërtimi i një Shqipërie për të cilën ai do të ishte krenar.

– 𝐏𝐬𝐞 𝐄𝐯𝐫𝐨𝐩𝐚 𝐝𝐮𝐡𝐞𝐭 𝐭𝐚 𝐯𝐥𝐞𝐫𝐞̈𝐬𝐨𝐣𝐞̈ 𝐦𝐞̈ 𝐬𝐡𝐮𝐦𝐞̈?

Evropa shpesh kujton historinë e saj përmes figurave të mëdha që përfaqësojnë momente vendimtare. Por historia evropiane nuk është bërë vetëm në kryeqendrat e mëdha. Ajo është formuar edhe në kufijtë e saj, në kështjella të vogla dhe në beteja të zhvilluara nga popuj që shpesh kanë qenë më të vegjël se fuqitë që përballonin.

Shqipëria e shekullit XV ishte pikërisht një prej këtyre vendeve.

Rezoluta H. Res. 522 e vendos qartë Skënderbeun në këtë dimension, duke e lidhur kontributin e tij me mbrojtjen e Evropës Perëndimore. Dokumenti madje argumenton se rezistenca shqiptare ndihmoi në pengimin e avancimit osman drejt Italisë dhe Evropës Perëndimore. Kjo është arsyeja pse figura e Skënderbeut nuk duhet të mbetet vetëm në tekstet shkollore shqiptare.

Evropa moderne duhet ta njohë Skënderbeun jo për të krijuar ndarje fetare apo armiqësi të reja, por për të kuptuar një të vërtetë historike: qytetërimi evropian është mbrojtur dhe ndërtuar nga shumë popuj, të mëdhenj dhe të vegjël. Shqiptarët ishin pjesë e kësaj historie.

Dhe kjo është arsyeja pse përkujtesa e Skënderbeut duhet të ketë një vend më të madh në kujtesën evropiane. Ai ishte një shqiptar që luftoi për tokën e tij, por pasojat e rezistencës së tij shkuan përtej Shqipërisë.

– 𝐍𝐣𝐞̈ 𝐦𝐞𝐬𝐚𝐳𝐡 𝐪𝐞̈ 𝐦𝐛𝐞𝐭𝐞𝐭 𝐚𝐤𝐭𝐮𝐚𝐥

Ka diçka veçanërisht të fuqishme në faktin se, gjashtë shekuj pas lindjes së tij, emri i Gjergj Kastriotit u paraqit për nderim në Dhomën e Përfaqësuesve të Shteteve të Bashkuara. Kjo tregon se figurat e mëdha nuk i përkasin vetëm kohës në të cilën jetuan.

Skënderbeu jetoi në një epokë tjetër, në një botë tjetër dhe përballë sfidave krejt të ndryshme nga ato të ditëve tona. Por vlerat që lidhen me emrin e tij, si liria, guximi, qëndresa, përgjegjësia ndaj kombit dhe aftësia për të mos u dorëzuar përballë forcës, mbeten universale.

Për shqiptarët, H. Res. 522 duhet të jetë një arsye për krenari. Jo sepse Amerika duhet të na tregojë se cilët janë heronjtë tanë, por sepse një nga demokracitë më të fuqishme të botës pa te Gjergj Kastrioti një figurë me rëndësi që shkonte përtej kufijve të Shqipërisë. Për Amerikën, Skënderbeu mund të shihet si simbol i luftës së një populli për liri. Për Shqipërinë, ai është themeluesi i një prej traditave më të fuqishme të vetëdijes kombëtare. Ndërsa për Evropën, ai duhet të jetë një kujtesë se liria dhe qytetërimi nuk janë trashëguar falas. Ato janë mbrojtur në shumë vende, nga shumë popuj dhe shpesh nga njerëz që, në kohën e tyre, u detyruan të përballen me të pamundurën.

Gjergj Kastrioti Skënderbeu ishte njëri prej tyre. Dhe kjo është arsyeja pse Shqipëria duhet të krenohet me të, Amerika e ka vlerësuar figurën e tij në forumet e saj demokratike, ndërsa Evropa duhet ta njohë dhe ta çmojë gjithnjë e më shumë si një figurë që i përket jo vetëm historisë shqiptare, por edhe kujtesës së saj të përbashkët historike.

Teksti i plotë i rezolutës

Teksti zyrtar i H. Res. 522 në Congress.gov

NËNË TEREZA NË FILATELINË SHQIPTARE

Hysen S. Dizdari

Anges Gonxhe Bojaxhiu e njohur si Nënë Tereza, lindi në Shkup më 26 gusht të vitit 1910 dhe vdiq më 5 shtator 1997 në Kalkuta, të Indisë. Nënë Tereza ishte bamirseja e njohur shqiptare, fituese e çmimit Nobel për Paqën. Ajo rridhte nga në një familje katolike shqiptare të shpërngulur në Shkup nga qyteti i Prizerenit. Nëne Tereza, kjo nënë e dashur për gjithë njerëzimin, kjo lajmëtare e ndritur e dashurisë, ia fali jetën shtresave të varfera dhe në nevojë. Por gjatë gjithë misjonit të saj bamirës dhe humanitar ajo e ka deklaruar hapur origjinën e saj shqiptare.

Vetëm në vitin 1979, kur mori Çmimin Nobel për Paqe, e gjithë bota mësoi se Nënë Tereza ishte shqiptare. Në çastin e marrjes së Çmimit Nobel më 1979 ajo deklaroi: “Kam lindur në Shkup, jam shkolluar në Londër, jetoj në Kalkutë dhe punoj për të gjithë njerëzit e varfër në Botë. Atdheu im është një vend i vogël me emrin Shqipëri”.

Në një letër dërguar nga Oslo kur mori çmimin Nobel shkruante: “Unë gjithmonë e kam në zemër popullin tem Shqiptar. Shumë i lutem zotit që Paqja e tij të vijë në zemrat tona, në gjithë familjet tona, në gjithë botën. Lutem shume për fukarenjtë e mi, për motrat e mija. Unë lutem për juve. Nënë Tereza, vizitoi Shqipërinë më 1989. Kur i thanë për pasaportën Shqiptare ajo u përgjigj: “E pranoj me kënaqësi, sepse është pasaporta e vendit tim; atje kam nënën dhe motrën, atje kam miq e të njohur, atje shumë shpejt do të hapim misionin tonë e unë do te jem vetë aty”.

Asnjëherë nuk harroi origjinën e saj kur deklaronte “Me gjak, unë jam Shqiptare. Me shtetësi, jam Indiane. Me besim, unë jam një murgeshë Katolike. Sipas profesionit tim, unë i përkas botës.

Në luftën për çlirimin e Kosoves,në vitin 1999 gjatë ndërhyrjes së Natos ,Nënë Tereza u bë një nga urat lidhëse për njohjen e shqiptarëve në gjithë botën.

Bill Klinton është shprehur në qershor të vitit 2002:

“Nënë Tereza, ishte e para Ajo që më bëri t’a dua kombin shqiptar. Dhe tani ndihem shumë krenar që plotësova një detyre morale ndaj saj dhe ndaj vlerave të lirisë”.

Në të gjitha emisionet e pullës shqiptare kushtuar Nënës Tereza janë evidentuar momentet historike më të rëndësishme të jetës dhë veprës të saj në shërbim të bamirësisë, për të ndihmuar njerzit e varfër në të gjithë botën. Nënë Tereza në pullat shqiptare shfaqet në këto emisione dhe me konkretisht: Emision i zakonshëm Nënë Terezës 1994, Emisioni Evropa 1996, Emisioni mbi shtypje 1997, Përvjetori i vdekjes së Nënë Terezës me princesha Diana 1998, Përvjetori i vdekjes së Nënë Terezës emision i përbashkët 1998, 100 Vjetori i çmimit nobel 2001, Lumturimi i Nënë Terezës 2003, 100-vjetori i lindjes së Nënë Terezës 2010, dhe emisioni për Shenjtërimin e Nënë Terezës 2016.

Të gjithe emisionet me pulla postare në vite kushtuar Nënë Terezes tregojnë për vendin e duhur që Posta Shqiptare pas vitit 1990 i ka kushtuar figurës të ndritur të Shën Nënë Tereza.

Me rastin e 116 Vjetorit të Lindjes Shën Nënë Tereza

ju kujtoj te gjithe shqiptarve :

Një nga poezitë më të famshme të Nënë Tereza:

JETOJE JETËN

JETA ËSHTË MUNDËSI, PËRFITO NGA AJO.

JETA ËSHTË E BUKUR, ADHUROJE.

JETA ËSHTË ËNDËRR, REALIZOJE.

JETA ËSHTË SFIDË, PËRBALLOJE.

JETA ËSHTË LOJE, LUAJE.

JETA ËSHTË DETYRË, PLOTËSOJE.

JETA ËSHTË E SHTRENJTË, VLERËSOJE.

JETA ËSHTË PASURI, RUAJE.

JETA ËSHTË DASHURI, SHIJOJE.

JETA ËSHTË MISTER, ZBULOJE.

JETA ËSHTË DHIMBJE, SFIDOJE.

JETA ËSHTË KËNGË, KËNDOJE.

JETA ËSHTË TRAGJEDI, SHMANGIU.

JETA ËSHTË FAT, PËRFITO.

JETA ËSHTË AVENTURË, KUJDES.

JETA ËSHTË SHUMË E ÇMUAR, DUAJE.

JETA ËSHTË LUFTË, MËSOHU DHE ME TË.

JETA ËSHTË JETË, LUFTO PËR TË…

Nga Rafael Floqi/

Kopshti i Sokolit, që na kujton se Parajsa nuk është gjithmonë një vend që duhet kërkuar larg. Ndonjëherë ajo fillon pas derës së shtëpisë, në një copë tokë pesëdhjetë metra katrorë, me një trëndafil, një fik, një limon dhe dy duar që nuk lodhen së mbjelli jetë.

Ky shkrim i kushtohet një njeriu që nuk e sheh kopshtin vetëm si tokë, por si një mënyrë për ta dashur jetën. Një njeriu që e mori me vete kujtimin e kopshtit të nënës nga Shqipëria dhe, shumë vite më vonë, e rindërtoi atë në zemër të Londrës. Në librin e tij, Sokoli e thotë bukur: kopshti i Londrës është, në njëfarë mënyre, kopshti i nënës i krijuar përsëri — më i vogël, por me të njëjtat fasule, fiq, rrush, trëndafila dhe kujtime.

Dhe pikërisht nga kjo jetë mes luleve lindi edhe libri “Sokol’s Garden”: More Time in the Garden, Less Stress in Life, me tekst dhe fotografi të Sokol Pejës dhe Ben Morgan, botuar për herë të parë si e-book në gusht 2026. Fjalët e Sokolit u regjistruan pikërisht aty ku kishin lindur: në kopshtin e tij në Londër, gjatë verës së vitit 2026, dhe më pas u redaktuan nga Ben Morgan.

Kjo e bën librin të veçantë: ai nuk është shkruar nga distanca, në qetësinë artificiale të një zyre, por është mbledhur mes gjetheve, luleve, pemëve dhe zhurmave të një kopshti të gjallë. Është sikur zëri i Sokolit të jetë hedhur në letër pa u shkëputur kurrë nga toka prej së cilës buron.

Edhe titulli — “More time in the garden, less stress in life” — është më shumë se një nëntitull libri. Është përmbledhja e një filozofie jetese. Sa më shumë kohë me natyrën, aq më pak hapësirë për zhurmën që njeriu mbart brenda vetes. Libri, fotografitë, videot dhe faqja @sokolsgarden janë kështu pjesë të së njëjtës histori: një përvojë personale që, përmes botës moderne, u kthye në një përvojë të përbashkët. Ky është një përkushtim edhe për të gjithë ata që kanë mbjellë një lule dhe kanë pritur me padurim çeljen e saj; për ata që kanë ngrënë fikun e parë nga pema e tyre; për ata që flasin me bimët, që shqetësohen kur një gjethe zverdhet dhe gëzohen kur një degë e re shpërthen në pranverë.

Sepse një kopsht nuk ndërtohet vetëm me tokë, ujë dhe diell. Ai kërkon edhe serën e zemrës. Në një metropol si Londra, ku jeta matet me minuta, trena, trafik dhe miliona hapa njerëzish, ekziston një portë e vogël pas së cilës ritmi i botës ndryshon. Aty koha nuk matet më me orë. Matet me çeljen e një trëndafili, pjekjen e një fiku, aromën e luleve, ardhjen e bletëve dhe me një limon që, kundër pritshmërive, piqet nën qiellin anglez. Ky është Sokol’s Garden.

Vetëm rreth pesëdhjetë metra katrorë. Dhjetë hapa nga njëri cep në tjetrin. E megjithatë, në këtë hapësirë jetojnë një pellg me peshq, ullinj, limonë, fiq, mollë, kumbulla, 26 trëndafila dhe qindra lule. Vetë Sokoli e përmbledh filozofinë e tij me një ide të thjeshtë: asnjë hapësirë nuk është tepër e vogël për t’u shndërruar në një botë të gjallë. Historia e këtij kopshti, megjithatë, nuk fillon në Londër.

Ajo fillon shumë larg, në Shqipëri, me një djalë tetë apo nëntë vjeç dhe me nënën e tij. Familja kishte pak para dhe kopshti ishte domosdoshmëri: perimet ishin ushqim dhe ushqimi ishte jetë. Por një ditë djali pa disa lule dhe iu lut nënës t’ia blinte. Ajo fillimisht i tha se nuk kishin para. Pastaj, duke parë trishtimin e tij, ia bleu. Dhe kujtimi që do ta shoqëronte për gjashtëdhjetë vjet ishte pamja e nënës duke ujitur lulet e tij — bimë që nuk ushqenin trupin, por që kishin filluar të ushqenin shpirtin.

Ndoshta aty lindi gjithçka. Vite më vonë, pas qyteteve, apartamenteve dhe ballkoneve të mbushura me vazo, pas emigrimit dhe jetës në Angli, ai djalë do të krijonte në Londër një univers të vogël ku bashkëjetojnë lulet dhe perimet, trëndafilat dhe pemët frutore, fiqtë, limonët, ullinjtë dhe mimoza. Madje mimozën e ka formuar me vite durimi në trajtën e shqiponjës dykrenare — sikur edhe pema të mbante brenda saj kujtesën e vendit prej nga erdhi kopshtari.

Por historia e Sokolit nuk mbeti pas gardhit të atij kopshti. Bota moderne hyri aty përmes ekranit të një telefoni. Vajza e tij, Anna, nisi të publikonte në Instagram videot e vogla të të atit mes luleve, vazove dhe pemëve. Dhe papritur, ajo që për Sokolin kishte qenë për dekada një mënyrë e zakonshme jetese, u bë e jashtëzakonshme për mijëra njerëz. Ata filluan ta ndiqnin, ta pyesnin dhe t’i kërkonin këshilla. Kështu lindi edhe ajo që ai e quan me dashuri “flower family” – familja e luleve, një bashkësi njerëzish të lidhur jo nga vendi, gjuha apo mosha, por nga dashuria për bimët.

Dhe pastaj erdhën kamerat e BBC-së. Për vite Sokoli kishte ëndërruar ta ndante përvojën e tij me të tjerët; një ditë nuk ishte më ai që kërkonte televizionin — televizioni erdhi tek ai. Ekipi i BBC Gardeners’ World kaloi dy ditë e gjysmë duke filmuar në kopshtin që mund të përshkohet me dhjetë hapa. Kamerat u futën mes vazove dhe pemëve, filmuan ullinjtë që jepnin fruta në Londër dhe dëgjuan historitë e një njeriu që shumë nga zgjidhjet e tij nuk i kishte mësuar nga librat, por nga nevoja dhe eksperimentimi.

Këtu qëndron ndoshta edhe sekreti pse këshillat e tij u bënë kaq të pëlqyera. Në ekran nuk u bë viral vetëm një kopsht; u bë virale një jetë. Një jetë e kaluar ditë pas dite mes tokës, ujit, krasitjeve, mbjelljeve, provave dhe gabimeve. Dhe tani ajo jetë që dikur zhvillohej në heshtje pas një gardhi londinez mund të udhëtojë përmes Instagramit dhe faqeve të këtij libri në mijëra shtëpi të tjera. Prandaj Sokol’s Garden nuk është thjesht një libër për kopshtarinë. Është një rrëfim për pasionin.

Për atë çast misterioz kur njeriu nuk kujdeset më për bimën vetëm që ajo të jetojë, por kupton se edhe bima po e ndihmon atë të jetojë. Sokoli e përshkruan kopshtin si “ilaçin” e tij: vendin ku problemet e ditës nuk zhduken, por mbeten për pak kohë jashtë portës.

Në fund, ky libër nuk është aq një manual kopshtarie, sa është një manual dashurie për natyrën. Sigurisht, brenda tij do të mësojmë si të mbrojmë fikun apo limonin nga era e Londrës, si të punojmë tokën e rëndë prej argjile, si të krasitim pemët apo si të shfrytëzojmë çdo centimetër të një kopshti të vogël. Por këto janë teknikat. Mesazhi është më i madh se teknika.

Porosia e këtij shtatëdhjetëvjeçari është shumë më e thjeshtë:

Niseni.

Mos prisni kopshtin e madh. Mos prisni klimën ideale. Mos prisni ditën kur do të keni më shumë kohë. Filloni me një vazo, një lule, një farë, një cep ballkoni. Sepse kur fillon me dashuri, natyra ta tregon vetë hapin tjetër. Mjafton një copëz hapësire. Një ballkon. Një vazo. Një farë. Dhe mbi të gjitha, duhet pasion. Sepse mund të blesh tokën, vazot dhe fidanët. Mund të mësosh kur krasitet fiku dhe si mbrohet limoni nga era e ftohtë. Por askush nuk mund të të shesë atë që e bën një kopsht të marrë frymë. Serën e zemrës duhet ta ndërtosh vetë. Dhe kur ajo është e ngrohtë, edhe në Londër mund të rriten limonët, fiqtë, ullinjtë, mimozat dhe ëndrrat. Atëherë një kopsht prej pesëdhjetë metrash katrorë nuk është më i vogël. Është një hyrje e vogël për në Parajsë.

Libri gjendet në: https://stan.store/annapeja/p/sokols-garden