Prof. Dr. Fejzulla BERISHA
Për gazetën “Dielli”, New York/
Një analizë juridiko-kushtetuese mbi profesionalizmin juridik, Marrëveshjen e Ohrit dhe realitetin e zbatimit të barazisë gjuhësore në sistemin shtetëror
Jurisprudenca si filtër i shtetit të së drejtës
Në çdo shtet demokratik dhe kushtetues të konsoliduar, provimi i jurisprudencës nuk përbën thjesht një test profesional, por një mekanizëm institucional për garantimin e integritetit juridik të sistemit të drejtësisë. Ai përcakton nivelin profesional të gjyqtarëve, prokurorëve dhe juristëve që ushtrojnë funksione publike në emër të shtetit dhe të rendit juridik.
Prandaj, ky proces nuk mund dhe nuk duhet të jetë objekt ndikimesh politike apo interesash të ngushta institucionale. Në thelbin e tij qëndron parimi i meritokracisë dhe profesionalizmit juridik si garanci e drejtësisë së paanshme.
Në Republikën e Maqedonisë së Veriut, kjo çështje merr rëndësi të veçantë për shkak të karakterit multietnik të shtetit dhe reformave kushtetuese që burojnë nga Marrëveshja Kornizë e Ohrit (2001).
Marrëveshja e Ohrit dhe transformimi i rendit kushtetues
Marrëveshja e Ohrit nuk përfaqëson vetëm një marrëveshje politike për stabilitet, por një arkitekturë të re kushtetuese dhe institucionale të shtetit. Ajo vendosi themelet e një modeli shtetëror të bazuar në:barazinë e qytetarëve dhe komuniteteve etnike;përfaqësimin e drejtë dhe adekuat në institucione;decentralizimin e pushtetit shtetëror;njohjen dhe afirmimin e identitetit gjuhësor dhe kulturor.
Në këtë kuadër, gjuha shqipe nuk është kategori periferike, por element strukturor i rendit kushtetues.
Gjuha shqipe si e drejtë kushtetuese dhe realitet institucional
Ligji për përdorimin e gjuhëve në Republikën e Maqedonisë së Veriut përbën instrumentin kryesor juridik të zbatimit të Marrëveshjes së Ohrit në fushën gjuhësore.
Në nivel normativ, gjuha shqipe gëzon status të garantuar në:administratën publike;organet shtetërore;sistemin gjyqësor;komunikimin institucional me qytetarët.
Megjithatë, në praktikën institucionale, zbatimi i këtij parimi shpesh mbetet i pabarabartë dhe jo i plotë.
Ilustrim praktik institucional dhe sfidat në sistemin gjyqësor
Në një numër të konsiderueshëm procedurash gjyqësore, është evidentuar një praktikë e përsëritur:palët shqiptare kërkojnë zhvillimin e procedurës në gjuhën shqipe;proceset shpesh zhvillohen në gjuhën maqedonase;procesverbalet dhe aktet procedurale nuk reflektojnë gjithmonë barazi gjuhësore;përkthimi institucional shpesh mbetet formal dhe jo funksional.
Madje, edhe në rastet kur në trupin gjykues marrin pjesë gjykatës shqiptarë, dhe palet janë shqiptar,praktika procedurale shpesh vazhdon në gjuhën maqedonase si gjuhë dominuese administrative.
Kjo krijon një hendek real ndërmjet normës kushtetuese dhe praktikës gjyqësore.
Dimensioni aktual: protestat studentore për gjuhën shqipe
Këto sfida kanë marrë edhe një dimension shoqëror dhe institucional të ri, përmes protestave të studentëve shqiptarë në ditët e fundit në Maqedoninë e Veriut.
Studentët e drejtësisë dhe të fushave të tjera kanë kërkuar:zbatimin e plotë të gjuhës shqipe në provimin e jurisprudencës;respektimin e barazisë gjuhësore në të gjitha testimet shtetërore;garantimin e përdorimit të gjuhës shqipe në institucionet publike pa përjashtim.
Këto protesta, të zhvilluara në Shkup, nuk përfaqësojnë vetëm një kërkesë studentore, por një shprehje të drejtpërdrejtë të kërkesës për zbatim të rendit kushtetues dhe Marrëveshjes së Ohrit në praktikë.
Në thelb, ato pasqyrojnë një shqetësim të thellë institucional: mos-përputhjen ndërmjet të drejtës së garantuar dhe zbatimit të saj efektiv.
Diskrepanca kushtetuese dhe pasojat juridike
Një situatë e tillë nuk është vetëm çështje teknike, por ka pasoja të rëndësishme juridiko-kushtetuese:cenon parimin e barazisë para ligjit;kufizon aksesin efektiv në drejtësi;dobëson legjitimitetin institucional;krijon perceptim të diskriminimit strukturor.
Në doktrinën moderne juridike, diskriminimi institucional nuk kërkon domosdoshmërisht ndalim formal, por mjafton moszbatimi efektiv i të drejtave të garantuara kushtetuese.
Provimi i jurisprudencës dhe cilësia e sistemit të drejtësisë
Provimi i jurisprudencës përbën një nga instrumentet më të rëndësishme për garantimin e cilësisë profesionale në sistemin gjyqësor.
Ai duhet të sigurojë:zbatim të njëtrajtshëm të ligjit;respektim të Kushtetutës dhe të drejtave themelore;pavarësi nga ndikimi politik;integritet profesional në ushtrimin e funksioneve publike.
Dobësimi i standardit profesional sjell pasoja të drejtpërdrejta:vendime të paunifikuara gjyqësore;rritje të pasigurisë juridike;ulje të besimit në drejtësi;shtim të konfliktualitetit institucional.
Gjuha dhe drejtësia në shtetin multietnik
Në shtetet multietnike, gjuha nuk është vetëm mjet komunikimi, por instrument kushtetues i barazisë reale.
Përdorimi i gjuhës shqipe në sistemin juridik garanton:akses të barabartë në drejtësi;barazi procedurale në proces;siguri juridike për qytetarët.
Marrëveshja e Ohrit dhe përgjegjësia institucionale
Marrëveshja e Ohrit përfaqëson një detyrim kushtetues të vazhdueshëm, i cili kërkon:implementim të plotë të barazisë gjuhësore;funksionim gjithëpërfshirës të institucioneve;eliminim të praktikave diskriminuese në zbatim.
Çdo devijim nga këto standarde nuk është vetëm çështje administrative, por çështje që prek stabilitetin kushtetues të shtetit.
Dimensioni evropian i sundimit të ligjit
Në procesin e integrimit evropian, kërkohet:pavarësi e gjyqësorit;profesionalizëm i lartë juridik;barazi e plotë para ligjit;respektim i të drejtave të njeriut dhe të komuniteteve.
Në këtë kuptim, gjuha shqipe dhe provimi i jurisprudencës janë dy shtylla të së njëjtës arkitekturë kushtetuese:
barazia substanciale dhe cilësia profesionale e sistemit juridik.
Provimi i jurisprudencës dhe zbatimi i rendit kushtetues në Republikën e Maqedonisë së Veriut nuk janë çështje politike, por çështje thellësisht juridiko-institucionale.
Marrëveshja e Ohrit krijoi bazën për një shtet multietnik dhe kushtetues, ku gjuha shqipe është pjesë e barazisë së garantuar.
Megjithatë, zhvillimet e fundit shoqërore dhe protestat studentore dëshmojnë se ekziston nevoja për forcim të mekanizmave të zbatimit kushtetues, në mënyrë që e drejta e garantuar të shndërrohet në realitet efektiv institucional.
Vetëm përmes kombinimit të profesionalizmit juridik të garantuar nga provimi i jurisprudencës dhe zbatimit të plotë të barazisë gjuhësore, mund të konsolidohet një shtet i së drejtës funksional, i qëndrueshëm dhe evropian.