“E vetmja gjë që duhet të na frikësojë është vetë frika.”
— Franklin D. Roosevelt.
Gjatë depresionit, Njeriu që i dha shpresë një kombi në errësirë
Në historinë e Shteteve të Bashkuara ka disa presidentë që identifikohen me momente të caktuara historike. George Washington lidhet me lindjen e kombit amerikan. Abraham Lincoln me ruajtjen e Bashkimit dhe fundin e skllavërisë. Franklin Delano Roosevelt, ose siç njihet zakonisht FDR, lidhet me dy nga sfidat më të mëdha që ka përjetuar ndonjëherë Amerika: Depresionin e Madh ekonomik dhe Luftën e Dytë Botërore.
Kur Roosevelt mori detyrën në mars të vitit 1933, vendi ndodhej në prag të kolapsit. Bankat po falimentonin, bizneset po mbylleshin, fermerët po humbnin tokat e tyre dhe miliona amerikanë nuk kishin as punë e as shpresë. Dymbëdhjetë vjet më vonë, kur ai u nda nga jeta në prill të vitit 1945, Amerika ishte shndërruar në fuqinë më të madhe ekonomike dhe ushtarake të botës.
Historiani Arthur Schlesinger Jr. e përshkroi ndikimin e tij me fjalët:
“Asnjë president që nga Lincoln nuk ka ushtruar ndikim më të madh mbi jetën amerikane sesa Franklin Roosevelt.”
Për shqiptarët, historia e Rooseveltit është veçanërisht frymëzuese. Ajo është historia e një njeriu që nuk u dorëzua përballë fatit, që e ktheu një tragjedi personale në forcë morale dhe që i dha besim një kombi të tërë në kohën kur ky besim dukej se kishte humbur përgjithmonë.
Fëmijëria e privilegjuar dhe formimi i karakterit
Franklin Delano Roosevelt lindi më 30 janar 1882 në Hyde Park të shtetit të Nju Jorkut. Familja e tij ishte e pasur dhe me tradita të gjata shoqërore. Ndryshe nga shumica e politikanëve amerikanë që vinin nga shtresat e mesme ose modeste, Roosevelt u rrit në një mjedis të privilegjuar. Ai kishte mësues privatë, udhëtonte shpesh në Europë dhe mori një arsimim elitar.
Megjithatë, pasuria nuk e bëri arrogant. Që në moshë të re ai zhvilloi një interes të madh për historinë, politikën dhe shërbimin publik. Studimet në Harvard dhe më vonë në Yale e formësuan intelektualisht, por më e rëndësishme ishte bindja që ai fitoi se politika duhej të ishte në shërbim të qytetarëve.
Ai admironte jashtëzakonisht shumë kushëririn e tij të largët, Presidentin Theodore Roosevelt. Më vonë do të pranonte:
“Theodore Roosevelt ishte modeli im politik.”
Nga Theodore Roosevelt ai mësoi se presidenca nuk duhej të ishte thjesht një zyrë administrative, por një instrument aktiv për të përmirësuar jetën e njerëzve.
Ngjitja në politikë
Karriera politike e Rooseveltit filloi në vitin 1910 kur u zgjodh senator në legjislaturën e shtetit të Nju Jorkut. Talenti i tij u vu re menjëherë nga udhëheqësit e Partisë Demokratike. Vetëm pak vite më vonë Presidenti Woodrow Wilson e emëroi Ndihmës Sekretar të Marinës Amerikane.
Ky post i dha përvojë të jashtëzakonshme administrative. Gjatë Luftës së Parë Botërore ai u përfshi në organizimin e forcave detare amerikane dhe fitoi njohuri të rëndësishme për çështjet ushtarake dhe ndërkombëtare.
Në vitin 1920 kandidoi për zëvendëspresident, por humbi. Shumë politikanë do të ishin tërhequr pas një disfate të tillë. Roosevelt jo. Ai vazhdoi të ndërtonte karrierën e tij, pa e ditur se sfida më e madhe e jetës po afrohej.
Poliomieliti: beteja që e ndryshoi jetën
Në verën e vitit 1921, kur ishte vetëm 39 vjeç, Roosevelt u prek nga poliomieliti. Brenda pak ditësh ai humbi përdorimin normal të këmbëve. Mjekët nuk ishin optimistë. Shumë mendonin se karriera e tij politike kishte marrë fund.
Për një njeri energjik, sportiv dhe ambicioz, kjo ishte një goditje shkatërruese. Por pikërisht këtu fillon kapitulli më frymëzues i jetës së tij.
Roosevelt nuk pranoi të dorëzohej. Për vite me radhë iu nënshtrua trajtimeve të vështira dhe ushtrimeve intensive. Ai kaloi orë të tëra në ujërat terapeutike të Warm Springs në Georgia, duke luftuar për të rifituar sadopak lëvizshmërinë.
Historiani David Kennedy shkruan: “Poliomieliti e transformoi Rooseveltin nga një aristokrat i privilegjuar në një udhëheqës me ndjeshmëri të thellë njerëzore.”
Vetë Roosevelt e përmblodhi filozofinë e tij të jetës me fjalët: “Kur arrin fundin e litarit, lidhe një nyjë dhe vazhdo të mbahesh.” Ky citim do të bëhej simbol i qëndresës së tij personale dhe politike.
Amerika në depresion
Në vitin 1932, ndërsa Roosevelt kandidonte për president, Amerika po përjetonte katastrofën ekonomike më të madhe të historisë së saj. Depresioni i Madh kishte shkatërruar ekonominë. Mbi 13 milionë amerikanë ishin pa punë. Bankat po mbylleshin njëra pas tjetrës. Në qytete të tëra njerëzit rrinin në radhë për një tas supë.
Kur Roosevelt fitoi zgjedhjet, shumë qytetarë nuk prisnin mrekulli. Ata thjesht kërkonin një arsye për të besuar.
Në fjalimin e tij inaugurues më 4 mars 1933 ai shqiptoi fjalët që do të hynin në histori:
“The only thing we have to fear is fear itself.” “E vetmja gjë që duhet të kemi frikë është vetë frika.”
Kjo nuk ishte thjesht retorikë. Ishte një mesazh psikologjik për një komb të paralizuar nga dëshpërimi.
New Deal: një revolucion pa revolucion
Programi i Rooseveltit, i njohur si New Deal, ndryshoi rrënjësisht marrëdhënien mes qeverisë dhe qytetarëve. Ai nuk synonte të zëvendësonte kapitalizmin, por ta shpëtonte atë.
Përmes programeve të shumta federale u ndërtuan rrugë, ura, diga, aeroporte dhe shkolla. Miliona amerikanë gjetën punë në projekte publike. U krijuan Sigurimet Shoqërore, që vazhdojnë të ekzistojnë edhe sot. U vendosën rregulla më të forta për sistemin bankar dhe tregjet financiare.
Historiani William Leuchtenburg shkruante: “Roosevelt nuk i dha fund menjëherë Depresionit të Madh, por ai i dha fund dëshpërimit kombëtar.”
Pikërisht ky ishte suksesi i tij më i madh: rikthimi i besimit.
Magjia e radios
Një nga armët më të fuqishme të Rooseveltit ishte komunikimi. Në një epokë kur televizioni ende nuk ekzistonte, ai kuptoi fuqinë e radios.
Bisedat e tij të famshme “Fireside Chats” krijuan një lidhje të drejtpërdrejtë me qytetarët. Ai fliste me një ton të qetë, të afërt dhe të kuptueshëm. Amerikanët nuk dëgjonin vetëm presidentin. Ata dëgjonin një njeri që dukej se i kuptonte.
Ronald Reagan do të thoshte dekada më vonë: “Roosevelt e kuptoi se udhëheqja fillon me aftësinë për të komunikuar shpresë.”
Përballja me Hitlerin
Ndërsa Amerika po rimëkëmbej, Europa po rrëshqiste drejt katastrofës. Adolf Hitleri po militarizonte Gjermaninë, Benito Mussolini po zgjeronte perandorinë italiane dhe Japonia po pushtonte territore në Azi.
Shumë amerikanë dëshironin të qëndronin larg konflikteve europiane. Roosevelt, megjithatë, e kuptonte se fitorja e diktaturave do të kërcënonte vetë demokracinë amerikane.
Ai filloi gradualisht të mbështeste Britaninë dhe aleatët përmes programeve të ndihmës ushtarake, duke përgatitur vendin për një përballje që dukej gjithnjë e më e pashmangshme.
Pearl Harbor dhe hyrja në luftë
Më 7 dhjetor 1941, Japonia sulmoi Pearl Harbor. Sulmi tronditi kombin. Të nesërmen Roosevelt iu drejtua Kongresit me një fjalim të shkurtër, por historik. “A date which will live in infamy.” “Një datë që do të jetojë në turp.”
Brenda pak ditësh SHBA hyri në Luftën e Dytë Botërore. Roosevelt tashmë nuk ishte vetëm president i një vendi në krizë. Ai ishte komandanti i botës së lirë.
Arkitekti i fitores
Gjatë luftës Roosevelt krijoi një partneritet historik me Winston Churchill. Dy burrat ndanin bindjen se nazizmi duhej mposhtur me çdo kusht.
Churchill shkruante: “Takimi me Rooseveltin ishte si të hapje një shishe shampanje.”
Roosevelt kishte aftësinë e rrallë për të bashkuar njerëz me bindje dhe interesa të ndryshme. Ai punoi jo vetëm me Churchillin, por edhe me Stalinin, pavarësisht dallimeve të mëdha ideologjike.
Historiani Max Hastings e quajti:“Politikanin më të aftë të koalicionit aleat.”
Katër liritë
Në vitin 1941 Roosevelt paraqiti vizionin e tij për botën përmes fjalimit të famshëm mbi Katër Liritë.
Ai deklaroi se çdo njeri në botë duhet të gëzojë:
Lirinë e fjalës
Lirinë e besimit
Lirinë nga nevoja
Lirinë nga frika
Ky vizion ndikoi më vonë në hartimin e Deklaratës Universale të të Drejtave të Njeriut.
Për shumë kombe të vogla, përfshirë shqiptarët, këto parime përfaqësonin një shpresë për një botë më të drejtë pas luftës.
Presidenti i katër mandateve
Roosevelt mbetet i vetmi president amerikan i zgjedhur katër herë. Popullariteti i tij ishte aq i madh sa amerikanët nuk donin të ndryshonin udhëheqësin gjatë krizës ekonomike dhe luftës botërore.
Pas vdekjes së tij, Kushtetuta u ndryshua për të kufizuar presidentët në dy mandate.
Ky ndryshim është, në vetvete, dëshmi e ndikimit të jashtëzakonshëm që pati mbi sistemin politik amerikan.
Fundi dhe trashëgimia
Më 12 prill 1945, ndërsa lufta po afrohej drejt fundit, Roosevelt ndërroi jetë në Warm Springs. Amerika mbeti e tronditur. Presidenti Harry Truman deklaroi:“Ndjeva sikur hëna, yjet dhe të gjithë planetët kishin rënë mbi mua.”
Kur Gjermania u dorëzua disa javë më vonë, miliona amerikanë menduan se fitorja ishte edhe triumfi i njeriut që nuk jetoi mjaftueshëm për ta parë atë.
Një anekdotë që tregon karakterin e tij
Një ditë, gjatë presidencës së tij, një gazetar e pyeti Rooseveltin se si arrinte të mbetej optimist përballë krizave të pafundme. Presidenti buzëqeshi dhe tregoi një histori nga koha kur po mësonte të ecte përsëri pas poliomielitit.
“Një mjek më tha se ndoshta nuk do të ecja më kurrë. Një tjetër më tha se duhej të përgatitesha për më të keqen. Unë i dëgjova me respekt dhe vazhdova ushtrimet. Në fund kuptova se optimizmi nuk do të thotë të injorosh vështirësitë. Do të thotë të refuzosh t’u nënshtrohesh atyre.”
Pastaj shtoi me humor: “Nëse do t’i kisha dëgjuar të gjithë ekspertët, ndoshta do të isha ende ulur duke pritur mrekullinë.”
Kjo anekdotë përmbledh më mirë se çdo statistikë karakterin e Franklin Delano Rooseveltit. Ai nuk ishte thjesht një president i madh. Ai ishte një njeri që besonte se edhe në momentet më të errëta të historisë, guximi, shpresa dhe këmbëngulja mund të ndryshojnë fatin e një kombi.
Rafael Floqi