Prof.dr. Pal NIKOLLI/
Hyrje: një dëshmi e rëndësishme e ripërtëritjes së gjeografisë antike.
Harta e Ilirisë e paraqitur në traditën ptolemeike dhe e botuar në fillim të shekullit XVII nga hartografi dhe eruditi holandez Petrus Bertius (Pieter Bert, 1565–1629), përbën një dokument me rëndësi të veçantë për historinë e hartografisë evropiane dhe për studimin historik të hapësirës së Ballkanit perëndimor.
Vlera e saj nuk qëndron vetëm në paraqitjen grafike të territorit, por edhe në faktin se ajo përfaqëson një moment të rëndësishëm të rikthimit të gjeografisë së Antikitetit në hartografinë evropiane të Rilindjes dhe të fillimit të Epokës Moderne. Baza konceptuale e hartës lidhet me veprën e gjeografit dhe astronomit aleksandrin Klaud Ptolemeu (Claudius Ptolemaeus), i cili në shekullin II të erës sonë përpunoi një sistem të gjerë koordinatash dhe përshkrimesh gjeografike për botën e njohur të kohës.
Megjithatë, duhet bërë një dallim i rëndësishëm ndërmjet burimit antik të informacionit gjeografik dhe hartës konkrete të botuar në shekullin XVII. Bertius nuk ishte autor i të dhënave origjinale antike për Ilirinë; ai i riprodhoi dhe i sistemoi ato brenda traditës së hartografisë ptolemeike, duke i përshtatur me njohuritë, teknikën e gravurës dhe konvencionet hartografike të kohës së tij.
Harta lidhet me veprimtarinë e qendrave të mëdha hartografike holandeze dhe me traditën e botimeve të lidhura me Jodocus Hondius dhe pasuesit e tij. Në këtë kuptim, ajo duhet parë si një dokument i hartografisë neo – ptolemeike, ku informacioni i Antikitetit ndërthuret me mënyrën e përfaqësimit hapësinor të shekujve XVI–XVII.
Një element tjetër me interes të veçantë është përdorimi i gjuhës latine, gjuhë shkencore ndërkombëtare e Evropës së kohës. Emërtimet e qyteteve, lumenjve, maleve, krahinave dhe popullsive shfaqen në format e tyre klasike, ndërsa në disa raste hartografi shton edhe emërtime më të vona për t’i bërë vendet antike të identifikueshme për lexuesin bashkëkohor.
Kështu, një shënim i tipit “Lissus nunc Alessio” është veçanërisht domethënës: ai lidh Lissusin antik me Alessio-n, emërtimin e përdorur për Lezhën në periudhën më të vonë. Kjo praktikë e lidhjes së toponimisë antike me atë moderne është një nga karakteristikat më të vlefshme të hartografisë historike.
I. Albanopolis dhe Albani: një nyje qendrore e identifikimit historik.
Një nga elementet më të rëndësishme të hartës, veçanërisht për historinë e hapësirës shqiptare, është paraqitja e Albanopolis dhe e etnonimit Albani.
Në traditën e Ptolemeut, Albanopolis paraqitet si një qytet i lidhur me Albani, një bashkësi/fis i vendosur në pjesën qendrore të hapësirës së Ilirisë së Jugut. Në hartat neo – ptolemeike të periudhës moderne, ky emërtim ruhet si pjesë e trashëgimisë së drejtpërdrejtë të burimit klasik.
Pikërisht këtu qëndron rëndësia e tij për historinë e emrit Albania dhe Albani. Etnonimi Albani dhe toponimi Albanopolis janë dokumentuar në burime të lashta shumë shekuj përpara shfaqjes së formave mesjetare dhe moderne të emërtimit të shqiptarëve dhe të vendit të tyre.
Në historiografinë dhe arkeologjinë shqiptare, Albanopolis është lidhur gjerësisht me qendrën arkeologjike të Zgërdheshit, pranë Krujës, megjithëse identifikimi nuk duhet trajtuar si një fakt absolutisht i mbyllur. Çështja e lokalizimit të saktë të Albanopolisit mbetet një problem shkencor ku ndërthuren dëshmitë e Ptolemeut, arkeologjia, topografia historike dhe analiza e rrjetit të koordinatave antike.
Për këtë arsye, harta e Bertius duhet lexuar jo thjesht si një “provë” për një lokalizim të caktuar, por si dëshmi e mënyrës se si gjeografia ptolemeike e vendoste Albanopolisin dhe Albanët në hapësirën e Ilirisë së Jugut.
Kjo ka rëndësi të veçantë sepse në hartën e fillimit të shekullit XVII emërtimi antik Albani vazhdon të jetë i pranishëm dhe i dallueshëm. Pra, hartografia e kohës së Bertiusit ruan në formë grafike një nga dëshmitë më të hershme të traditës evropiane për emrin Alban-.
II. Iliria e Jugut dhe hapësira adriatike.
Një nga karakteristikat kryesore të hartës është paraqitja e bregdetit lindor të Adriatikut si një hapësirë e dendur me porte, qytete, lumenj dhe rrugë komunikimi.
Bregdeti nuk paraqitet si një kufi i thjeshtë natyror, por si një korridor historik komunikimi, nëpërmjet të cilit lidheshin hapësirat e brendshme ballkanike me Adriatikun dhe, nëpërmjet tij, me botën mesdhetare.
– Lissus
Lissus, Lezha e sotme, zë një pozicion të rëndësishëm. Në traditën hartografike të periudhës moderne, shënimi “Lissus nunc Alessio” është veçanërisht interesant sepse bashkon dy shtresa kronologjike të toponimisë.
Kjo mënyrë paraqitjeje u jep hartave historike një funksion të dyfishtë: ato janë njëkohësisht dokumente të gjeografisë së lashtë dhe mjete për identifikimin e vendeve në hapësirën bashkëkohore të lexuesit të shekullit XVII.
– Dyrrachium
Në jug shfaqet Dyrrachium, Durrësi antik, një nga qendrat më të rëndësishme urbane dhe portuale të Adriatikut lindor.
Pozita e Durrësit ishte veçanërisht e rëndësishme për komunikimin midis Adriatikut dhe brendësisë së Ballkanit. Qyteti lidhej me rrjetet rrugore që çonin drejt lindjes dhe, përmes tyre, me qendrat e Maqedonisë dhe të mëtejshme të botës romake.
– Apollonia
Apollonia paraqitet si një tjetër qendër e rëndësishme e bregdetit jugor ilir. Pozicioni i saj pranë sistemit lumor të Apsusit e lidhte atë me rrjetin ekonomik dhe komunikues të brendësisë.
Apollonia ishte njëkohësisht qendër urbane, portuale, kulturore dhe arsimore. Rëndësia e saj historike dëshmohet edhe nga lidhjet e saj me botën helenistike dhe romake.
– Ulcinium
Më në veri shfaqet Ulcinium, Ulqini i sotëm, duke dëshmuar vazhdimësinë e një rrjeti qytetesh bregdetare përgjatë Adriatikut lindor.
Më tej drejt veriut, tradita hartografike përfshin qendra të tilla si Rhisinium/Risinium dhe Epidaurum, të lidhura përkatësisht me zonën e Risanit dhe Cavtatit të sotëm.
III. Rrjeti hidrografik: Drilon, Apsus dhe Aous.
Një nga aspektet më të rëndësishme të leximit të hartës është hidrografia.
Në gjeografinë antike lumenjtë nuk ishin thjesht elemente fizike. Ata përbënin korridore komunikimi, kufij territorialë, orientues hapësinorë dhe pika referimi për përcaktimin e vendndodhjes së qyteteve dhe popullsive.
Ndër lumenjtë kryesorë të paraqitur në këtë hapësirë dallohen:
Drilon, i lidhur me sistemin e Drinit;
Apsus, që korrespondon me sistemin e Semanit, i përbërë nga degët kryesore të tij;
dhe Aous, lumi i njohur në traditën antike dhe i identifikueshëm me Vjosën.
Duhet theksuar se identifikimi i hidronimeve antike me lumenjtë modernë nuk është gjithmonë mekanik. Ndryshimet e rrjedhave, emërtimeve, perceptimit gjeografik dhe veçanërisht pasaktësitë e koordinatave ptolemeike kërkojnë analizë kritike.
Megjithatë, kombinimi i hidronimeve + qyteteve + vargmaleve + koordinatave krijon një rrjet të fuqishëm për rindërtimin e gjeografisë historike.
IV. Dardania dhe hapësirat e brendshme.
Drejt lindjes dhe verilindjes së Ilirisë shfaqet hapësira e gjerë e Dardanisë, një nga rajonet më të rëndësishme të Ballkanit të brendshëm.
Në hartografinë ptolemeike, Dardania paraqitet në marrëdhënie të ngushtë me masivet malore dhe rrjetin e rrugëve që lidhnin Adriatikun me zonat e brendshme të Ballkanit.
Një nga elementet më të dallueshme është Scardus mons, që lidhet me sistemin e Maleve të Sharrit.
Në këtë zonë tradita ptolemeike përfshin një seri toponimesh të lashta, ndër të cilat janë përmendur në interpretimet moderne edhe Thermidava, Siparontum dhe qendra të tjera dardanike.
Por këtu kërkohet kujdes metodologjik: identifikimi i çdo toponimi ptolemeik me një qytet modern nuk është i sigurt vetëm nga ngjashmëria gjeografike ose fonetike. Përfundimi kërkon kombinimin e koordinatave, arkeologjisë, itinerareve antike dhe dëshmive të tjera historike.
Kjo është veçanërisht e rëndësishme për studimin e hartave historike: një hartë e shekullit XVII që riprodhon Ptolemeun është vetë një dokument historik, por nuk duhet trajtuar automatikisht si matje moderne e territorit antik.
V. Lychnidus, Deborus dhe hapësira e liqeneve
Në juglindje dhe lindje të hapësirës ilire fillon një zonë tranzicioni ndërmjet Ilirisë, Paeonisë dhe Maqedonisë.
Këtu spikat Lychnidus, qyteti antik që lidhet me Ohrin, si dhe liqeni i madh që përbënte një element të rëndësishëm të gjeografisë së kësaj hapësire.
Gjithashtu përmendet Deborus, i lidhur me zonën e Dibrës dhe sistemin e sipërm të Drinit.
Më tej shfaqet Axius fluvius, Vardari i sotëm, i cili përbënte një nga boshtet kryesore hidrografike të Ballkanit qendror.
Në këtë hapësirë shfaqen edhe emërtime të lidhura me Lyncestis, Dassaretinë dhe territore të tjera kufitare. Këto zona janë veçanërisht të rëndësishme për të kuptuar se kufijtë etnikë, politikë dhe kulturorë të Antikitetit nuk përputhen domosdoshmërisht me kufijtë shtetërorë modernë.
VI. Hapësirat jugore.
– Amantia
Amantia paraqitet si një qendër e rëndësishme e hapësirës jugore. Qyteti antik ndodhet në territorin e sotëm të Vlorës dhe lidhet me zonën e luginës së Shushicës.
Pozicioni i saj tregon rëndësinë e qendrave të fortifikuara që kontrollonin komunikimin midis zonave bregdetare dhe brendësisë malore.
– Byllis
Byllis, qendra e rëndësishme e Bylinëve, ishte një nga qytetet kryesore të hapësirës së luginës së Vjosës.
Pozita e tij në një lartësi dominuese mbi territorin përreth e bënte atë një qendër të rëndësishme strategjike dhe urbane.
– Oricum
Oricum, në gjirin e Vlorës, përfaqëson një tjetër lidhje midis botës detare dhe asaj tokësore.
Pozita e tij pranë hyrjes së gjirit e bënte veçanërisht të rëndësishëm për lundrimin dhe kontrollin e korridoreve detare.
– Antigonia
Në luginën e Drinosit paraqitet Antigonia, qytet i rëndësishëm.
– Phoenice
Phoenice, Finiqi i sotëm, ishte një qendër e rëndësishme e Kaonisë dhe një nga qytetet më të fuqishme të hapësirës jugore.
VII. Acroceraunia: kufiri malor midis deteve dhe krahinave.
Një element tjetër i rëndësishëm është Acroceraunia iuga, ose malet Akrokeraune.
Ky sistem malor lidhet me vargmalet e sotme të Vetëtimës, Llogarasë dhe Kanalit, në jugperëndim të Shqipërisë.
Në gjeografinë antike, Akrokeraunet përbënin një element të fuqishëm orientues dhe një kufi natyror midis hapësirave të ndryshme bregdetare.
Rëndësia e tyre është jo vetëm fiziko-gjeografike, por edhe kartografike: malet e mëdha shërbenin si pikë referimi për ndërtimin e hapësirës në hartë, veçanërisht në një periudhë kur matjet e drejtpërdrejta gjeodezike ishin të kufizuara.
VIII. Më shumë se një hartë: një palimpsest i kujtesës gjeografike.
Harta e Bertiusit mund të interpretohet si një lloj palimpsesti kartografik.
Në të mbivendosen disa shtresa historike:
– shtresa e parë është gjeografia antike e Ptolemeut;
– shtresa e dytë është tradita mesjetare e ruajtjes dhe transmetimit të emrave;
– shtresa e tretë është humanizmi evropian i Rilindjes, i cili riktheu autorët klasikë;
– shtresa e katërt është teknika e hartografisë holandeze të shekujve XVI–XVII;
– dhe shtresa e pestë përbëhet nga emërtimet moderne të kohës së Bertiusit, të cilat në disa raste shfaqen krahas emrave antikë.
Kjo e bën hartën veçanërisht të vlefshme për historinë e Shqipërisë dhe të Ballkanit. Ajo nuk na tregon vetëm “ku ndodhej një vend”, por edhe si e perceptonte Evropa e fillimit të shekullit XVII hapësirën e saj të lashtë.
IX. Rëndësia metodologjike e hartës për historinë e trojeve shqiptare.
Për studimin e trojeve shqiptare nëpërmjet hartave historike, kjo hartë ka rëndësi në të paktën katër drejtime.
Së pari, ajo ruan toponiminë antike dhe na mundëson të krahasojmë emërtimet e Ptolemeut me format e përdorura në shekujt e mëvonshëm.
Së dyti, ajo dokumenton pozicionimin relativ të qyteteve, lumenjve dhe vargmaleve.
Së treti, ajo dëshmon vazhdimësinë e interesit të hartografisë evropiane për gjeografinë antike të Ilirisë, Epirit dhe Dardanisë.
Së katërti, ajo ka një rëndësi të veçantë për studimin e historisë së emrit Albania, sepse ruan në traditën hartografike evropiane çiftin e rëndësishëm Albani – Albanopolis.
Megjithatë, përdorimi shkencor i kësaj harte kërkon një parim themelor: harta duhet analizuar si burim historik, jo si hartë moderne me saktësi gjeodezike moderne.
Koordinatat e Ptolemeut përmbajnë deformime të njohura. Pozicionet relative të qyteteve mund të jenë të zhvendosura dhe distancat nuk duhet të maten drejtpërdrejt sikur të ishin prodhuar nga një sistem modern referimi.
Pikërisht për këtë arsye, krahasimi me arkeologjinë, epigrafinë, itineraret antike, hidrografinë, topografinë dhe GIS-in modern është mënyra më e përshtatshme për një analizë bashkëkohore.
X. Përfundim: një urë hartografike nga Ptolemeu te identiteti gjeografik i Shqipërisë.
Harta e Petrus Bertius për Ilirinë dhe trevat përreth është një dokument i jashtëzakonshëm i historisë së hartografisë evropiane. Ajo bashkon në një sipërfaqe të vetme hartografike gjeografinë e Antikitetit, humanizmin e Rilindjes, teknikën e gravurës holandeze dhe nevojën e Evropës së fillimit të shekullit XVII për të rikonstruktuar hapësirën e botës klasike.
Në të shfaqet një territor i ndërlikuar ku ndërthuren Iliria, Dardania, Paeonia, Maqedonia dhe Epiri, të lidhura nga një rrjet qytetesh, lumenjsh, malesh dhe popullsish.
Nga Lissus dhe Dyrrachium, te Apollonia, Albanopolis, Lychnidus, Amantia, Byllis, Antigonia dhe Phoenice, harta ruan një pjesë të rëndësishme të kujtesës gjeografike të Ballkanit antik.
Por mbi të gjitha, për historinë e trojeve shqiptare, rëndësia e saj përqendrohet te prania e Albanopolis dhe Albani. Këto dy emërtime përbëjnë një dëshmi të rëndësishme të traditës antike të emërtimit Alban-, e cila do të marrë një rëndësi shumë më të madhe në burimet mesjetare dhe moderne.
Në këtë kuptim, harta e Bertiusit nuk duhet parë vetëm si një riprodhim i një harte të lashtë. Ajo është një dokument i historisë së kujtesës gjeografike evropiane: një dëshmi se si, shumë shekuj pas Ptolemeut, gjeografia e Ilirisë dhe e hapësirave shqiptare vazhdonte të jetonte në hartografinë shkencore evropiane.