Prof.dr. Pal Nikolli/
Ka çaste në historinë e një kombi kur vlera e individit nuk matet më me titujt që mban, diplomat që zotëron, postet që ka ushtruar apo privilegjet që ka grumbulluar gjatë jetës. Në ato çaste, gjithçka përmblidhet në një pyetje të vetme, sa të thjeshtë në formulim, aq të rëndë në përmbajtje: Ku ishe kur shoqëria kishte nevojë për zërin tënd?
Kjo është pyetja që duhet t’i drejtohet sot jo vetëm klasës politike shqiptare, por edhe elitës intelektuale, akademike, kulturore dhe profesionale të vendit.
Një shoqëri nuk përbëhet vetëm nga institucionet që e qeverisin dhe qytetarët që u nënshtrohen vendimeve të tyre. Ajo ka nevojë edhe për një ndërgjegje publike, e cila e vë pushtetin përballë përgjegjësisë, e sfidon padrejtësinë dhe mbron interesin e përgjithshëm. Historikisht, këtë rol e kanë pasur intelektualët, akademikët, shkrimtarët, artistët, gazetarët dhe njerëzit e formuar profesionalisht. Ata nuk kanë qenë thjesht prodhues të dijes, kulturës apo informacionit, por edhe bartës të një përgjegjësie morale ndaj shoqërisë.
Por çfarë ndodh kur kjo elitë hesht pikërisht atëherë kur fjala e saj bëhet më e domosdoshme?
II. Elita që zotëron tituj, por rrezikon të humbasë autoritetin moral.
Ekziston një dallim thelbësor ndërmjet elitës formale dhe elitës së vërtetë. E para përcaktohet nga pozita, titujt, gradat, pasuria dhe afërsia me qendrat e pushtetit. E dyta përcaktohet nga integriteti, pavarësia e mendimit, guximi intelektual dhe aftësia për të mbrojtur të vërtetën edhe kur kjo ka një kosto personale.
Një profesor mund të zotërojë gradën më të lartë akademike, por kjo nuk e bën automatikisht autoritet moral. Një shkrimtar mund të ketë botuar dhjetëra libra, por numri i botimeve nuk e zëvendëson përgjegjësinë qytetare. Një gazetar mund të ketë një emision me audiencë të madhe, por kjo nuk garanton pavarësinë e tij. Një artist mund të mbushë skenat me duartrokitje, por duartrokitjet nuk janë gjithmonë dëshmi e guximit qytetar.
Dija pa integritet mund të shndërrohet në instrument shërbimi. Kultura pa ndërgjegje mund të bëhet dekor i pushtetit. Ndërsa akademizmi pa liri mendimi rrezikon të degradojë në një mekanizëm justifikimi të interesave të caktuara.
Prandaj, problemi nuk është thjesht se një pjesë e elitës nuk shfaqet në sheshet e protestës. Askush nuk ka detyrimin të protestojë në të njëjtën mënyrë. Problemi më i thellë lind kur intelektuali heq dorë nga detyrimi për të menduar, për të folur, për të analizuar dhe për të mbajtur qëndrim të pavarur përballë çështjeve që prekin interesin publik.
Heshtja mund të jetë zgjedhje personale. Por kur bëhet sjellje kolektive e një elite, ajo merr përmasa shoqërore dhe politike.
III. Universiteti dhe tradhtia ndaj misionit të vet intelektual.
Në këtë kontekst, një vëmendje të veçantë meriton universiteti.
Universiteti nuk është vetëm një institucion ku transmetohen njohuritë, merren diplomat dhe prodhohen tituj akademikë. Ai duhet të jetë hapësira ku lind mendimi kritik, ku kundërshtohen dogmat, ku analizohen dukuritë shoqërore dhe ku formohet qytetari i lirë.
Një universitet që nuk guxon të kritikojë pushtetin, por shqetësohet vetëm për ruajtjen e marrëdhënieve me të, rrezikon të humbasë një pjesë thelbësore të misionit të vet.
Një pedagog që u mëson studentëve për demokracinë, lirinë, drejtësinë dhe përgjegjësinë qytetare, por nuk i zbaton këto parime në jetën publike dhe institucionale, krijon një kontradiktë të rrezikshme ndërmjet asaj që predikon dhe asaj që praktikon.
Nuk mund t’u kërkojmë të rinjve të mendojnë në mënyrë kritike, ndërkohë që vetë promovojmë konformizmin. Nuk mund t’u mësojmë të kundërshtojnë padrejtësinë, ndërkohë që tolerojmë padrejtësinë për hir të një posti, një kontrate apo një privilegji.
Universiteti nuk e përmbush misionin e tij vetëm duke prodhuar të diplomuar. Ai e përmbush atë kur formon njerëz që nuk kanë frikë të mendojnë dhe të flasin.
IV. Rinia dhe rikthimi i politikës në hapësirën qytetare.
Nga ana tjetër, pjesëmarrja e të rinjve në protestat qytetare, meriton të analizohet përtej dinamikës së zakonshme partiake.
Rinia nuk është thjesht një grupmoshë që pret të marrë vendin e brezave të mëparshëm. Ajo është një forcë shoqërore që kërkon mundësi, dinjitet, drejtësi, perspektivë dhe pjesëmarrje reale në vendimmarrje.
Kur të rinjtë dalin në hapësirën publike për të shprehur pakënaqësinë e tyre, kemi një rikthim të një dimensioni themelor të demokracisë: qytetarin që nuk pranon të jetë vetëm spektator i politikës, por kërkon të jetë pjesëmarrës në përcaktimin e së ardhmes së tij.
Rinia nuk kërkon thjesht të zëvendësojë një elitë të vjetër me një elitë të re. Ajo kërkon të ndërtojë një kulturë tjetër politike, ku kompetenca të mos zëvendësohet nga besnikëria, ku bindja të mos blihet me privilegje dhe ku pushteti të mos konsiderohet pronë private.
V. Nga intelektuali kritik te intelektuali i varur.
Një nga deformimet më të rënda të tranzicionit shqiptar është dobësimi i rolit të intelektualit të pavarur.
Në vend të intelektualit që e vlerëson pushtetin sipas standardeve të drejtësisë, ligjshmërisë dhe interesit publik, në disa hapësira të jetës publike është shfaqur figura e intelektualit që e vlerëson realitetin sipas marrëdhënies së tij me pushtetin.bKy është një ndryshim me pasoja të thella.
Intelektuali kritik i drejtohet pushtetit me pyetjen: A është e drejtë ajo që po bën? Intelektuali i varur pyet: Çfarë përfitoj nëse e mbështes? I pari rrezikon privilegjin për të mbrojtur parimin. I dyti rrezikon parimin për të ruajtur privilegjin.
Në këtë mes qëndron edhe një problem tjetër: shndërrimi i hapësirës mediatike në arenë përplasjeje, ku argumenti zëvendësohet nga etiketime, analiza nga sulme personale dhe debati publik nga propagandimi i interesave të caktuara.
Natyrisht, kritika ndaj protestave është pjesë legjitime e demokracisë. Askush nuk duhet të ketë imunitet nga kritika, as protestuesit dhe as organizatorët e tyre. Por kritika duhet të jetë e argumentuar, e ndershme dhe e mbështetur në fakte. Kur ajo shndërrohet në përqeshje, demonizim apo delegjitimim të çdo zëri kundërshtues, atëherë debati humbet funksionin e vet demokratik.
VI. Historia nuk gjykon vetëm ata që veprojnë, por edhe ata që shmangin përgjegjësinë.
Historia nuk është thjesht kronikë e qeverive, zgjedhjeve, protestave dhe përmbysjeve politike. Ajo është edhe histori e qëndrimeve njerëzore, e zgjedhjeve morale dhe e përgjegjësisë individuale.
Në çdo periudhë të vështirë shoqërore ka pasur njerëz që kanë folur, njerëz që kanë vepruar, njerëz që kanë kundërshtuar dhe njerëz që kanë zgjedhur të heshtin. Por heshtja nuk ka gjithmonë të njëjtin kuptim. Ajo mund të vijë nga frika, nga bindja, nga mungesa e informacionit apo nga llogaritja e interesit personal. Prandaj, nuk duhet të gjykojmë të gjithë me të njëjtën masë.
Megjithatë, kur një individ ka autoritet publik, kur ushtron një funksion akademik, kulturor apo institucional dhe kur shoqëria pret prej tij një kontribut intelektual, përgjegjësia e tij është më e madhe. Sepse privilegji i dijes sjell edhe detyrimin e përgjegjësisë.
Një titull akademik nuk është vetëm një e drejtë për t’u respektuar. Është edhe një detyrim për të respektuar të vërtetën. Një post drejtues nuk është vetëm mundësi për të ushtruar autoritet. Është përgjegjësi për të mbrojtur institucionin. Një zë publik nuk është vetëm mundësi për të fituar audiencë. Është përgjegjësi për të mos e keqpërdorur besimin e publikut.
VII. Shqipëria ka nevojë për një elitë të re në kuptimin moral.
Nuk është e nevojshme që të gjithë të mendojnë njësoj, të mbështesin të njëjtën lëvizje apo të dalin në të njëjtin shesh. Demokracia nuk kërkon uniformitet mendimi. Përkundrazi, ajo jeton nga pluralizmi dhe kundërshtimi i argumentuar.
Por Shqipëria ka nevojë për një elitë që nuk e mat të vërtetën me përfitimin, që nuk e mat drejtësinë me përkatësinë politike dhe që nuk e mat meritën me afërsinë personale.
Ka nevojë për profesorë që mbrojnë autonominë universitare, gazetarë që mbrojnë të drejtën e informimit, artistë që ruajnë lirinë krijuese, juristë që mbrojnë shtetin e së drejtës, shkencëtarë që nuk e nënshtrojnë dijen ndaj interesave të çastit dhe qytetarë që nuk e shkëmbejnë dinjitetin me privilegje.
Dhe mbi të gjitha, ka nevojë për një brez të ri që të mos trashëgojë veset e elitës që kritikon.
Sepse ndryshimi i vërtetë nuk ndodh kur ndryshojnë vetëm njerëzit në pushtet. Ai ndodh kur ndryshojnë standardet me të cilat ushtrohet dhe kontrollohet pushteti.
VIII. Në vend të epilogut: Një komb ka nevojë për ndërgjegje, jo për spektatorë.
Ndoshta pyetja më e rëndësishme e këtij momenti nuk është se kush do të fitojë një përballje politike, sa do të zgjasë një protestë apo çfarë do të ndodhë nesër.
Pyetja është: Çfarë shoqërie duam të ndërtojmë dhe çfarë përgjegjësie jemi të gatshëm të marrim për të?
Nëse rinia kërkon një të ardhme më të drejtë, ajo duhet të gjejë përballë vetes jo një brez që i mbyll dyert, por një shoqëri që i dëgjon, i mbështet në mënyrë kritike dhe u krijon mundësinë të ndërtojnë të ardhmen e tyre.
Nëse universiteti kërkon të rifitojë autoritetin publik, duhet të rikthehet te misioni i vet: dija, liria akademike, meritokracia dhe përgjegjësia qytetare.
Nëse intelektualët duan të respektohen, duhet të provojnë se janë të aftë të mbrojnë parimet edhe kur ato nuk përputhen me interesat e tyre.
Sepse një komb nuk varfërohet vetëm nga mungesa e burimeve ekonomike. Ai varfërohet edhe kur humbet besimin te drejtësia, kur normalizon servilizmin, kur e shpërblen konformizmin dhe kur e konsideron heshtjen si virtyt.
Dhe këtu qëndron thelbi filozofik i këtij momenti: Liria nuk është vetëm e drejta për të folur, por edhe guximi për të mos heshtur kur dinjiteti dhe e vërteta kërkojnë zë.
Nuk është e thënë që historia t’i kujtojë të gjithë ata që kanë qenë në shesh. Por ajo do të ruajë gjurmët e atyre që, në mënyra të ndryshme, kanë marrë përgjegjësinë për kohën e tyre.
Dhe ndoshta një ditë, brezat e ardhshëm nuk do të na pyesin se çfarë titujsh kishim, sa poste zotëruam apo sa privilegje fituam.
Do të na pyesin nëse patëm integritetin të mbronim atë që u mësonim të tjerëve. Sepse elita nuk është ajo që qëndron më lart se shoqëria, por ajo që ndien përgjegjësi më të madhe ndaj saj.
Rinia mund të sjellë energjinë e ndryshimit. Intelektualët duhet t’i japin atij thellësi. Universiteti duhet t’i japë dije. Institucionet duhet t’i japin drejtësi. Dhe qytetarët duhet t’i japin demokracisë kuptim.
Një komb nuk ka nevojë për njerëz që dinë vetëm të flasin për lirinë. Ka nevojë për njerëz që dinë ta mbrojnë atë.
Historia nuk është vetëm ajo që na ndodh. Është edhe ajo që zgjedhim të bëjmë përballë asaj që na ndodh.