Nga Fadil Ferizi/
Në Manastir nuk u mblodhën vetëm shkronjat. U mblodhën kokat e mendjes shqiptare. Nga 14 deri më 22 nëntor 1908, shqiptarë të ardhur nga vise, besime dhe rryma të ndryshme u ulën rreth së njëjtës çështje: si duhej të shkruhej gjuha e tyre. Në dukje, po vendosnin për shenja, tinguj e shkronja. Në të vërtetë, po vendosnin nëse shqiptarët do të vazhdonin të shkruanin të ndarë apo do të fillonin të mendonin si një bashkësi kombëtare.
Para se të kishin shtetin e tyre, shqiptarët kërkuan një alfabet të përbashkët. Kjo renditje historike ka kuptim të madh. Shteti ende nuk ishte shpallur, kufijtë ende nuk ishin caktuar, por gjuha po kërkonte institucionin e saj të parë të përbashkët. Alfabeti nuk ishte shtet, por po krijonte një nga kushtet pa të cilat shteti kombëtar do ta kishte shumë më të vështirë të lindte, të arsimonte dhe të komunikonte.
Në Manastir u takuan Mit’hat Frashëri, Gjergj Fishta, Ndre Mjeda, Luigj Gurakuqi, Gjergj Qiriazi, Sotir Peci, Shahin Kolonja, Bajo Topulli dhe shumë veprimtarë të tjerë. Aty ishte edhe Parashqevi Qiriazi, gruaja e vetme ndër delegatët, e cila më pas botoi një abetare me alfabetin e dalë nga Kongresi. Ata nuk përfaqësonin një krahinë, një besim apo një shkollë të vetme mendimi. Përfaqësonin dallimet shqiptare, por edhe aftësinë për t’i vënë ato në shërbim të një qëllimi më të madh.
Kjo është madhështia e vërtetë e Kongresit të Manastirit. Jo se në sallë nuk kishte mospajtime. Kishte. Jo se secili hoqi dorë menjëherë nga alfabeti që mbronte. Nuk hoqi. Madhështia ishte se asnjëri nuk mundi ta vendoste krenarinë e vet mbi nevojën e kombit.
Komisioni prej njëmbëdhjetë anëtarësh, i kryesuar nga Gjergj Fishta, shqyrtoi me kujdes shkronjat dhe tingujt e shqipes. Burimet tregojnë se diskutimet ishin aq të hollësishme, saqë vetëm për disa shenja u harxhuan seanca të tëra. Kjo nuk ishte pedanteri gjuhësore. Ishte vetëdije se çdo shenjë e vendosur do të hynte në libra, në shkolla, në gazeta dhe në kujtesën e brezave.
Duhet korrigjuar, megjithatë, një thjeshtim që përsëritet shpesh. Kongresi nuk miratoi menjëherë vetëm një alfabet. Ai lejoi përdorimin paralel të alfabetit të Stambollit dhe të një alfabeti tërësisht latin, me shpresën se me kalimin e kohës njëri do të mbizotëronte. Dhe mbizotëroi alfabeti latin, i cili u bë baza e alfabetit që përdorim sot.
Ky kompromis nuk ishte dobësi. Ishte pjekuri politike dhe kulturore. Delegatët e kuptuan se bashkimi nuk arrihej duke e poshtëruar njërën palë, por duke krijuar një rrugë në të cilën dallimet mund të tërhiqeshin pa e thyer tërësinë. Ata nuk e ngatërruan unitetin me njëzëshmërinë. Pranuan një periudhë kalimtare që të mos e humbnin qëllimin përfundimtar.
Kokat e mendjes shqiptare nuk ishin të mëdha vetëm pse dinin shumë. Ishin të mëdha sepse dinin çfarë duhej të linin mënjanë. Secili kishte alfabetin, rrethin, autoritetin dhe bindjet e veta. Por e kuptuan se fitorja e alfabetit të një grupi, po të sillte përçarjen e shqiptarëve, do të ishte humbje kombëtare.
Manastiri na mëson se patriotizmi intelektual nuk matet me zhurmën e fjalëve të mëdha. Matet me aftësinë për ta kthyer dijen në të mirë të përbashkët, për ta kufizuar egon dhe për të ndërtuar një marrëveshje që jeton më gjatë se nënshkruesit e saj.
Ne sot e përdorim alfabetin pa menduar për mundin që u desh për ta bërë të përbashkët. Shkruajmë me të ligje, libra, mesazhe, akuza dhe premtime. Por përvjetori i Kongresit nuk duhet të jetë vetëm festë e shkronjave. Duhet të jetë edhe provë e mendjes sonë publike. A dimë ende të debatojmë pa u ndarë? A dimë të heqim dorë nga një fitore e vogël për një të mirë më të madhe? A kemi intelektualë që ndërtojnë ura midis dallimeve apo vetëm zëdhënës që i thellojnë ato?
Kongresi i Manastirit na la alfabetin, por na la edhe një standard të sjelljes kombëtare. Dallimet nuk u zhdukën. U vunë në punë. Mendjet nuk u njëtrajtësuan. U bashkuan rreth një përgjegjësie.
Prandaj alfabeti është monumenti i dukshëm i Manastirit. Kokat e mendjes shqiptare janë themeli i tij i padukshëm.
Foto: https://commons.wikimedia.org/…/File:Delegat%C3%ABt_e…