Në historinë e mendimit politik dhe filozofik të shekullit XX, Hannah Arendt zë një vend të veçantë për mënyrën se si analizoi marrëdhënien ndërmjet individit, shoqërisë, pushtetit, përgjegjësisë morale dhe totalitarizmit. Një nga shqetësimet themelore që përshkon veprën e saj është pyetja se si mund të ndodhë që njerëz të zakonshëm të përfshihen në sisteme që prodhojnë padrejtësi, përjashtim dhe dhunë.
Në këtë kuptim, ideja e humbjes së empatisë njerëzore mund të lexohet si një paralajmërim i fuqishëm për çdo shoqëri: barbarizmi nuk shfaqet gjithmonë menjëherë në formën e dhunës së hapur. Ai mund të fillojë shumë më herët, me një ndryshim të ngadaltë në mënyrën se si njerëzit e shohin njëri-tjetrin. Fillon atëherë kur vuajtja e tjetrit nuk na shqetëson më, kur padrejtësia ndaj dikujt tjetër na duket e parëndësishme dhe kur njeriu reduktohet në një numër, statistikë, etiketë politike, kategori shoqërore apo pengesë për interesat tona.
Empatia, në këtë kuptim, nuk është thjesht një emocion sentimental. Ajo është një mekanizëm moral dhe qytetar që e pengon njeriun të shohë tjetrin si objekt.
1. Empatia si themel i bashkëjetesës njerëzore.
Asnjë shoqëri nuk mund të ekzistojë vetëm mbi bazën e ligjeve, institucioneve dhe mekanizmave administrativë. Përtej tyre ekziston një dimension më i thellë: aftësia e njerëzve për ta njohur tjetrin si qenie njerëzore me dinjitet, të drejta, vuajtje, shpresa dhe frikëra.
Empatia është pikërisht aftësia për të kuptuar se pas çdo statistikë ekziston një njeri; pas çdo shifre të papunësisë ekziston një familje; pas çdo emigranti ekziston një histori; pas çdo viktimë të dhunës ekziston një jetë e ndërprerë ose e plagosur.
Kur kjo aftësi dobësohet, shoqëria fillon të humbasë një nga mekanizmat e saj më të rëndësishëm vetërregullues.
Njeriu fillon të pyesë më pak: “Çfarë po i ndodh tjetrit?” dhe gjithnjë e më shumë: “Çfarë përfitoj unë?” Ky ndryshim i vogël në mënyrën e të menduarit mund të ketë pasoja të mëdha shoqërore.
Një shoqëri ku suksesi personal bëhet kriteri pothuajse i vetëm i vlerësimit të jetës rrezikon të humbasë ndjenjën e përgjegjësisë ndaj komunitetit. Në një mjedis të tillë, dobësia interpretohet si faj, varfëria si paaftësi, dështimi si përgjegjësi individuale dhe vuajtja e tjetrit si problem që nuk na përket.
Kjo është pika ku fillon erozioni moral.
2. Hannah Arendt dhe “rëndomësia e së keqes”.
Një nga konceptet më të njohura të Arendt-it është “banaliteti i së keqes”, i zhvilluar veçanërisht në librin Eichmann in Jerusalem.
Koncepti nuk do të thotë se e keqja është e parëndësishme. Përkundrazi, Arendt tërhoqi vëmendjen te një paradoks shumë shqetësues: veprime me pasoja të jashtëzakonshme mund të kryhen nga njerëz që nuk duken domosdoshmërisht si përbindësha.
Rreziku që ajo evidenton lidhet me paaftësinë ose refuzimin për të menduar mbi pasojat njerëzore të veprimeve tona.
Kur individi pushon së gjykuari vetë dhe zëvendëson ndërgjegjen me urdhrin, procedurën, rregulloren, interesin e institucionit ose bindjen ndaj autoritetit, përgjegjësia morale fillon të shpërbëhet.
Kështu krijohet një mekanizëm i rrezikshëm: urdhri, zbatimi, justifikimi dhe indiferenca.
Në fund, askush nuk e konsideron më veten përgjegjës për pasojën. “Unë vetëm zbatova rregullin.” “Unë vetëm bëra detyrën.” “Unë vetëm firmosa dokumentin.” “Unë nuk vendosa.” “Unë nuk kisha çfarë të bëja.” Këto formula mund të shërbejnë si mënyra për t’iu shmangur përgjegjësisë morale.
Prandaj, mendimi kritik dhe aftësia për të gjykuar individualisht janë mburoja të rëndësishme kundër normalizimit të së keqes.
3. Nga njeriu te numri: procesi i tjetërsimit.
Një nga shenjat më të rrezikshme të humbjes së empatisë është dehumanizimi.
Kur një njeri nuk shihet më si individ, por vetëm si pjesëtar i një kategorie, bëhet më e lehtë që atij t’i mohohet dinjiteti.
Në vend të “njeriut” shfaqen etiketa: i varfri; emigranti; kundërshtari; i huaji; i padëshiruari; i padituri; “armiku”; “problemi”; “numri”.
Gjuha nuk është neutrale. Ajo ndikon në mënyrën se si shoqëria mendon. Kur një grup përshkruhet vazhdimisht me gjuhë përçmuese, distanca psikologjike midis “nesh” dhe “atyre” rritet. Në këtë mënyrë, ajo që fillimisht dukej e papranueshme mund të bëhet gradualisht e tolerueshme.
Dehumanizimi është ura ndërmjet indiferencës dhe dhunës.
Jo çdo gjuhë e ashpër çon domosdoshmërisht në dhunë, por historia tregon se sistemet që kanë ushtruar përjashtim dhe dhunë shpesh janë paraprirë nga procese të fuqishme të kategorizimit dhe dehumanizimit.
4. Shoqëria moderne dhe lodhja nga vuajtja.
Në epokën digjitale, problemi merr një dimension të ri.
Njeriu bashkëkohor përballet çdo ditë me një sasi të jashtëzakonshme informacioni. Luftëra, katastrofa, aksidente, varfëri, emigracion, sëmundje, konflikte politike dhe tragjedi personale shfaqen në ekranet tona brenda pak sekondash.
Në fillim reagojmë. Pastaj reagojmë më pak. Më pas kalojmë te lajmi tjetër. Vuajtja e tjetrit mund të kthehet në një përmbajtje mediatike që konsumohet dhe harrohet. Këtu shfaqet fenomeni që në literaturën psikologjike dhe mediatike shpesh lidhet me termin “compassion fatigue”, ose lodhje nga përballja e vazhdueshme me vuajtjen.
Problemi nuk është teknologjia në vetvete. Teknologjia mund të informojë, të edukojë dhe të mobilizojë solidaritetin. Problemi shfaqet kur informacioni i pafund e shndërron vuajtjen njerëzore në një seri imazhesh të konsumueshme.
Një tragjedi zëvendësohet nga një tjetër. Një viktimë zëvendësohet nga një tjetër. Një krizë zhvendos një krizë tjetër. Dhe në fund ekziston rreziku që e jashtëzakonshmja të bëhet e zakonshme.
5. Rrjetet sociale dhe humbja e tjetrit real.
Ekziston edhe një paradoks i epokës digjitale: njerëzit janë më të lidhur teknikisht, por jo domosdoshmërisht më të afërt njerëzisht.
Në rrjetet sociale, tjetri shpesh reduktohet në një profil, fotografi, koment ose qëndrim politik.
Kjo krijon një distancë që në komunikimin ballë për ballë do të ishte më e vështirë të ruhej.
Është më e lehtë të fyen një person që nuk e sheh në sy.
Është më e lehtë të përçmosh dikë që e njeh vetëm përmes një fotografie.
Është më e lehtë të etiketosh një kundërshtar politik kur nuk njeh familjen e tij, historinë e tij, frikërat dhe problemet e tij.
Kështu, komunikimi mund të shndërrohet nga dialog në përplasje.
Tjetri nuk është më bashkëbisedues; bëhet kundërshtar për t’u mposhtur.
6. Nga indiferenca individuale te barbarizmi shoqëror.
Barbarizmi nuk ka nevojë gjithmonë të fillojë me një akt të madh. Ai mund të ndërtohet nga mijëra indiferenca të vogla. Një padrejtësi që nuk kundërshtohet. Një poshtërim që justifikohet. Një korrupsion që pranohet si “normal”. Një viktimë që fajësohet. Një i dobët që përqeshet. Një intelektual që hesht. Një institucion që nuk reagon. Një shoqëri që thotë: “Kështu ka qenë gjithmonë.” Kjo fjali është veçanërisht e rrezikshme. Sepse e shndërron anormalen në normale. Dhe kur një padrejtësi përsëritet mjaftueshëm, ajo mund të mos perceptohet më si padrejtësi. Kështu krijohet normalizimi i së keqes.
7. Heshtja nuk është gjithmonë neutralitet
Një shoqëri demokratike nuk mbrohet vetëm nga ligjet. Ajo mbrohet edhe nga reagimi moral i qytetarëve. Kur dikush poshtërohet publikisht dhe të tjerët heshtin, poshtërimi fiton hapësirë. Kur padrejtësia bëhet e zakonshme dhe askush nuk reagon, ajo fiton legjitimitet shoqëror. Kur gënjeshtra përsëritet vazhdimisht dhe shoqëria lodhet së kundërshtuari, ajo mund të fillojë të trajtohet si një variant i pranueshëm i së vërtetës. Prandaj, empatia nuk duhet kuptuar vetëm si ndjenjë. Ajo është edhe gatishmëri për të mos qëndruar indiferent përballë vuajtjes dhe padrejtësisë.
8. Arsimi si mburojë kundër barbarizmit.
Një nga mënyrat më të rëndësishme për të parandaluar erozionin moral është arsimi. Por arsimi nuk duhet të reduktohet në marrjen e një diplome. Një shoqëri mund të prodhojë shumë diploma dhe, megjithatë, të ketë pak mendim kritik. Arsimi i vërtetë duhet t’i mësojë individit të mendojë në mënyrë kritike, të dallojë faktin nga propaganda, të dëgjojë argumentin e tjetrit, të kuptojë pasojat e veprimeve, të respektojë kundërshtarin, të mbrojë dinjitetin njerëzor, të dyshojë ndaj absolutizimit të pushtetit dhe të mos e zëvendësojë ndërgjegjen me bindjen mekanike.
Një shoqëri që edukon vetëm specialistë, por nuk edukon qytetarë, mund të jetë teknikisht e zhvilluar dhe moralisht e brishtë.
9. Empatia nuk do të thotë të heqësh dorë nga drejtësia.
Ekziston edhe një keqkuptim i rëndësishëm. Të jesh empatik nuk do të thotë të justifikosh çdo veprim të tjetrit. Empatia nuk është mungesë e drejtësisë. Mund ta kuptosh një person pa e miratuar veprimin e tij. Mund të dëgjosh kundërshtarin pa pranuar argumentin e tij. Mund të respektosh dinjitetin e një individi ndërkohë që kërkon përgjegjësi ligjore për veprimet e tij. Kjo është pikërisht arsyeja pse empatia është më shumë se mëshirë. Ajo na ndihmon të ruajmë dallimin ndërmjet njeriut dhe veprimit të tij, kundërshtarit dhe armikut, kritikës dhe urrejtjes dhe drejtësisë dhe hakmarrjes. Një shoqëri demokratike ka nevojë për këtë dallim.
10. Barbarizmi fillon kur tjetri pushon së qeni “njeri”.
Në fund të fundit, pyetja më e thellë nuk është nëse një shoqëri ka teknologji të avancuar, ndërtesa moderne, ekonomi të zhvilluar apo institucione të shumta. Pyetja është: Si sillet ajo me njeriun që nuk ka pushtet, me të varfrin, me të moshuarin, me fëmijën, me emigrantin, me të sëmurin, me të papunin, me kundërshtarin dhe me njeriun që nuk mund t’i kthejë asgjë në këmbim? Aty matet niveli i vërtetë moral i një shoqërie. Sepse qytetërimi nuk provohet vetëm nga mënyra se si trajtohen të fuqishmit. Ai provohet sidomos nga mënyra se si trajtohen të pambrojturit.
11. Rindërtimi i empatisë si akt qytetërues.
Nëse humbja e empatisë është një nga shenjat e erozionit moral, atëherë rikthimi i saj është një nga format më të rëndësishme të rezistencës qytetare.
Kjo kërkon më shumë sesa fjalime. Kërkon arsim që kultivon mendimin, institucione që mbrojnë dinjitetin, media që nuk e shndërrojnë vuajtjen në spektakël, politikë publike që nuk i redukton njerëzit në statistika dhe qytetarë që refuzojnë të mësohen me padrejtësinë.
Duhet të rikthehet aftësia për të dëgjuar, për të mos rënë dakord pa urryer, për të kritikuar pa poshtëruar, për të kundërshtuar pa dehumanizuar, për të kërkuar drejtësi pa kërkuar hakmarrje dhe, mbi të gjitha, për të mos harruar se pas çdo numri qëndron një njeri.
Kjo është ndoshta një nga mësimet më të rëndësishme që mund të nxirren nga mendimi i Arendt-it: rreziku më i madh për qytetërimin nuk vjen vetëm nga njerëzit që bëjnë të keqen, por edhe nga shoqëritë që gradualisht humbasin aftësinë për ta dalluar, për ta kundërshtuar dhe për të ndier përgjegjësi ndaj pasojave të saj.
Barbarizmi, pra, nuk fillon domosdoshmërisht kur njeriu ngre dorën kundër tjetrit. Ai mund të fillojë shumë më herët: në çastin kur dhimbja e tjetrit nuk na prek më.
Dhe qytetërimi nuk mbrohet vetëm me ligje, institucione dhe teknologji. Ai mbrohet çdo ditë nga aftësia jonë për ta parë tjetrin si njeri.
Prof. Dr. Pal Nikolli