Prof. Dr. Pal Nikolli/
Studimi i strukturës demografike dhe etnike të Çamërisë në prag të copëtimit territorial të trojeve shqiptare përbën një nga çështjet më të rëndësishme të gjeografisë historike shqiptare. Në debatin shkencor mbi përkatësinë etnike të rajonit, burimet statistikore të fillimit të shekullit XX zënë një vend të veçantë, pasi ato ofrojnë një pasqyrë të drejtpërdrejtë të realitetit demografik para vendimeve të Konferencës së Ambasadorëve në Londër (1913).
Një ndër kontributet më të rëndësishme në këtë drejtim është statistika e hartuar nga historiani dhe studiuesi i njohur i arkivave shqiptare, Kujtim Nuro, e mbështetur në dokumentacionin e Arkivit Qendror të Shtetit dhe fondet historike shqiptare. Të dhënat e paraqitura prej tij ofrojnë informacion mbi përbërjen kombëtare, gjuhësore dhe territoriale të krahinave kryesore të Çamërisë në fillim të shekullit XX, duke krijuar mundësinë për një analizë të thelluar gjeografike, demografike dhe statistikore.
Konteksti gjeografik i Çamërisë.
Çamëria përfaqëson pjesën jugore të hapësirës historike shqiptare, e vendosur ndërmjet bregdetit të Jonit, luginës së lumit Kalama dhe rajoneve të Epirit. Në fillim të shekullit XX ajo përfshinte një numër krahinash me rëndësi të madhe ekonomike, kulturore dhe strategjike, ndër të cilat veçohen Filati, Paramithia, Margëlliçi, Parga dhe Kosturi.
Pozicioni gjeografik i rajonit, në nyjën lidhëse ndërmjet Adriatikut, Egjeut dhe Ballkanit qendror, ka ndikuar historikisht në lëvizjet demografike dhe në ndërthurjen e popullsive të ndryshme. Megjithatë, të dhënat statistikore tregojnë se pavarësisht kësaj larmie, elementi shqiptar përbënte shtyllën kryesore të strukturës etnike të rajonit.
Struktura demografike e popullsisë.
Sipas statistikës së historianit të Arkivave, Kujtim Nuro, popullsia e përgjithshme e krahinave të përfshira në studim arrinte në 172.726 banorë.
Nga kjo popullsi:
– Shqiptarë: 104.218 banorë;
– Vllehë: 14.987 banorë
– Bullgarë: 30.983 banorë
– Grekë: 9.300 banorë
– Të tjerë: 13.238 banorë
Llogaritja e peshës relative të secilit grup tregon se shqiptarët përbënin 60,34% të popullsisë së përgjithshme, duke formuar shumicën absolute të rajonit.
Bullgarët përfaqësonin 17,94%, vllehët 8,68%, grekët 5,38%, ndërsa grupet e tjera 7,66%.
Nga këndvështrimi statistikor, ky rezultat është veçanërisht domethënës, pasi shqiptarët jo vetëm përbënin grupin më të madh etnik, por ishin më të shumtë se secili grup tjetër i marrë veçmas dhe ruanin epërsi të konsiderueshme edhe ndaj kombinimit të disa grupeve joshqiptare.
Analiza e shpërndarjes territoriale.
Një nga aspektet më të rëndësishme të studimit është shpërndarja gjeografike e popullsisë shqiptare.
– Në Filat shqiptarët përbënin 90,1% të popullsisë.
– Në Paramithi ata arrinin në 78,2%.
– Në Margëlliç përfaqësonin 95,8%.
– Në Pargë arrinin në 71,9%.
Vetëm Kosturi paraqiste një strukturë më të larmishme etnike, ku shqiptarët përbënin 38,5% të popullsisë.
Nëse analizohen veçmas katër krahinat tradicionale të Çamërisë (Filat, Paramithi, Margëlliç dhe Pargë), rezulton se aty jetonin 67.100 shqiptarë nga 76.400 banorë gjithsej, ose 87,8% e popullsisë.
Ky tregues paraqet rëndësi të veçantë në gjeografinë historike, sepse dëshmon se bërthama territoriale e Çamërisë karakterizohej nga një dominim i qartë demografik shqiptar.
Analiza e homogjenitetit etnik.
Një tregues i përdorur gjerësisht në studimet e popullsisë është koeficienti i homogjenitetit etnik.
Në gjeografinë demografike konsiderohet se një territor me mbi 75% të një grupi etnik paraqet homogjenitet të lartë, ndërsa mbi 90% homogjenitet shumë të lartë.
Sipas këtij kriteri:
– Margëlliçi paraqet homogjenitet shumë të lartë shqiptar (95,8%).
– Filati paraqet homogjenitet shumë të lartë shqiptar (90,1%).
– Paramithia paraqet homogjenitet të lartë shqiptar (78,2%).
– Parga paraqet homogjenitet të konsiderueshëm shqiptar (71,9%).
Kjo do të thotë se katër nga pesë krahinat e analizuara kishin karakter të theksuar shqiptar.
Analiza statistikore e përqendrimit të popullsisë.
Mesatarja aritmetike e popullsisë për krahinë rezulton 34.545 banorë. Megjithatë, krahasimi ndërmjet krahinave tregon një shpërndarje jo uniforme të popullsisë. Kosturi përfaqësonte krahinën më të madhe me 96.326 banorë, ndërsa Parga krahinën më të vogël me vetëm 5.700 banorë. Raporti ndërmjet tyre ishte afërsisht 16,9 : 1.
Ky tregues dëshmon për ekzistencën e qendrave të mëdha demografike krahas krahinave me popullsi relativisht të kufizuar.
Po aq interesant është edhe përqendrimi i shqiptarëve.
Nga 104.218 shqiptarë gjithsej:
– 35,6% jetonin në Kostur;
– 26,5% në Margëlliç;
– 19,2% në Filat;
– 14,8% në Paramithi;
– 3,9% në Pargë.
Mbi 81% e shqiptarëve të regjistruar në statistikë jetonin në tri qendra kryesore: Kostur, Margëlliç dhe Filat.
Struktura gjuhësore.
Analiza e gjuhëve të folura përforcon përfundimet e analizës etnike.
– Shqipja flitej nga 104.218 banorë ose 60,34% e popullsisë.
– Bullgarishtja flitej nga 17,94%.
– Rumanishtja (vllahishtja) nga 8,68%.
– Greqishtja nga vetëm 5,38%.
Raporti ndërmjet shqipfolësve dhe greqishtfolësve rezulton 11,2 : 1.
Në terma statistikorë kjo do të thotë se për çdo banor që përdorte greqishten si gjuhë kryesore kishte më shumë se njëmbëdhjetë banorë që përdornin shqipen.
Ky tregues ka rëndësi të veçantë për studimet mbi identitetin kulturor dhe hapësirën gjuhësore të rajonit.
Interpretimi gjeopolitik dhe historik.
Nga perspektiva e gjeografisë politike, statistika e historianit Kujtim Nuro paraqet një dokument me vlerë të konsiderueshme për kuptimin e realiteteve etnike në jug të trojeve shqiptare para vitit 1913. Të dhënat tregojnë se shumica e popullsisë së rajonit identifikohej si shqiptare dhe përdorte shqipen si gjuhë kryesore komunikimi. Në veçanti, homogjeniteti i lartë shqiptar në Filat, Margëlliç dhe Paramithi tregon se këto zona përbënin bërthamën demografike të Çamërisë historike. Për rrjedhojë, çdo analizë historike e kufijve etnografikë të rajonit duhet të marrë në konsideratë peshën numerike të elementit shqiptar të dokumentuar në burimet statistikore të kohës.
Përfundime.
Analiza gjeografike, demografike dhe statistikore e të dhënave të paraqitura nga historiani Kujtim Nuro dëshmon se Çamëria në fillim të shekullit XX karakterizohej nga një shumicë e qartë shqiptare, si në aspektin etnik ashtu edhe në atë gjuhësor.
Shqiptarët përbënin mbi 60% të popullsisë së përgjithshme të rajonit dhe dominonin në katër nga pesë krahinat kryesore të analizuara. Në zemrën territoriale të Çamërisë, pesha e tyre arrinte gati 88% të popullsisë. Shqipja ishte gjuha kryesore e komunikimit dhe përfaqësonte elementin gjuhësor dominues të rajonit.
Në dritën e këtyre treguesve statistikë, të dhënat e historianit Kujtim Nuro përbëjnë një dëshmi të rëndësishme të gjeografisë historike të Çamërisë dhe një burim të vlefshëm për studimin e marrëdhënieve ndërmjet territorit, popullsisë dhe identitetit etnik në Ballkanin e fillimit të shekullit XX. Për këtë arsye, ato zënë një vend të rëndësishëm në dokumentimin shkencor të pranisë historike shqiptare në hapësirat jugore të trojeve etnike shqiptare.