Kosova përballë krizës së mendimit të pavarur: Kushtetuta, e drejta ndërkombëtare dhe interesi i Republikës nuk mund të bëhen peng i kalkulimeve partiake.
Prof.Dr.Fejzulla BERISHA
Mendimi publik nuk mund të jetë zgjatim i politikës. Kur intelektuali fillon ta masë të vërtetën me interesin e partisë, kur juristi e lexon Kushtetutën sipas nevojës së momentit dhe kur opinioni shndërrohet në duartrokitje për pushtetin, demokracia nuk humb vetëm një debat – humb mekanizmin e saj të vetëkorrigjimit.
E drejta mbi politikën
Një nga problemet më serioze të shoqërive demokratike nuk është vetëm ekzistenca e politikës së keqe, por edhe dobësimi gradual i mekanizmave shoqërorë që duhet ta kritikojnë, kufizojnë dhe korrigjojnë atë. Në këtë kuptim, shqetësimi se një pjesë e opinionit publik në Kosovë është bërë “skllav” i politikës ditore nuk duhet kuptuar vetëm si kritikë ndaj gazetarëve, analistëve, studiuesve apo intelektualëve, por si një simptomë më e thellë e dobësimit të kulturës demokratike dhe juridike. Një republikë funksionale nuk mund të ndërtohet mbi bindjen se çdo veprim i partisë që mbështesim është i drejtë dhe çdo veprim i kundërshtarit është i gabuar. Demokracia kushtetuese kërkon pikërisht të kundërtën: që parimet juridike të jenë më të forta se interesat politike, që Kushtetuta të jetë mbi shumicën e momentit dhe që ligji të mos ndryshojë kuptim sipas ngjyrës politike të atij që e interpreton.
Republika e Kosovës është e ndërtuar mbi parimin e kushtetutshmërisë dhe sundimit të ligjit. Kushtetuta nuk është një dokument dekorativ që përdoret vetëm në ceremonitë institucionale apo në fjalimet politike. Ajo është akti më i lartë juridik i shtetit dhe përcakton kufijtë brenda të cilëve duhet të veprojë çdo institucion, çdo subjekt politik dhe çdo bartës i funksionit publik. Pikërisht për këtë arsye, çdo krizë politike duhet të analizohet së pari në dritën e normës kushtetuese dhe vetëm pastaj në dritën e interesit politik. Nëse rendi kushtetues zëvendësohet nga logjika e shumicës së përkohshme, atëherë shteti rrezikon të shndërrohet nga republikë e së drejtës në një sistem ku pushteti përcakton vetë kufijtë e vet.
Këtu qëndron edhe përgjegjësia e opinionit publik. Intelektuali, juristi, profesori, gazetari dhe analisti nuk mund të jenë thjesht spektatorë të betejave partiake. Roli i tyre është shumë më i madh: ata duhet të jenë ndërmjetësues të arsyes publike, mbrojtës të standardeve kushtetuese dhe zëra kritikë kur politika tenton të kapë institucionet, gjuhën publike dhe vetë konceptin e së vërtetës. Nëse ky rol braktiset, politika nuk përballet më me një shoqëri që e kontrollon, por me një publik që e përsërit.
Kur politika e ditës bëhet kriter i së vërtetës
Një nga deformimet më të dukshme të debatit publik është relativizimi i parimeve. E njëjta sjellje institucionale vlerësohet si demokratike kur e ndërmerr subjekti politik që mbështesim dhe si antidemokratike kur e ndërmerr kundërshtari. E njëjta normë kushtetuese interpretohet në dy mënyra, varësisht se kujt i shërben interpretimi. E njëjta shkelje kritikohet me forcë kur kryhet nga njëri krah politik dhe arsyetohet kur kryhet nga krahu tjetër. Kjo është një nga format më të rrezikshme të politizimit të mendimit.
Në një kulturë të shëndoshë demokratike, standardi duhet të jetë i njëjtë për të gjithë. Kushtetuta nuk mund të ketë një kuptim për pushtetin dhe një tjetër për opozitën. Ligji nuk mund të jetë i ashpër me kundërshtarin dhe tolerant me aleatin. Institucionet nuk mund të konsiderohen të pavarura vetëm kur nxjerrin vendime që na pëlqejnë. Pikërisht këtu matet pjekuria juridike e një shoqërie.
Për këtë arsye, debati politik në Kosovë ka nevojë për një rikthim të fuqishëm te parimet. Nuk është e mjaftueshme të thuhet se “kështu e kërkon interesi politik”. Duhet të shtrohet pyetja themelore: a është ky veprim në pajtim me Kushtetutën, ligjin dhe parimet e shtetit të së drejtës? Nuk është e mjaftueshme të thuhet se “populli e ka dhënë mandatin”. Mandati demokratik nuk është licencë për të vepruar jashtë kufijve kushtetues. Zgjedhjet prodhojnë legjitimitet politik, por nuk e shfuqizojnë Kushtetutën.
Ky dallim është thelbësor. Demokracia nuk është vetëm sundim i shumicës; është edhe kufizim i shumicës. Nëse shumica do të mund të bënte gjithçka vetëm sepse është shumicë, atëherë nuk do të kishim demokraci kushtetuese, por vetëm sundim numerik. Kushtetuta ekziston pikërisht për ta parandaluar këtë.
Kosova dhe dimensioni i së drejtës ndërkombëtare
Problemi i politizimit të opinionit bëhet edhe më i ndjeshëm kur kalojmë nga dimensioni i brendshëm në atë ndërkombëtar. Kosova nuk është një shtet që mund ta trajtojë subjektivitetin e saj ndërkombëtar vetëm si çështje të retorikës politike. Historia juridike dhe politike e Kosovës është e lidhur ngushtë me të drejtën ndërkombëtare, me sistemin e Kombeve të Bashkuara, me administrimin ndërkombëtar pas vitit 1999, me procesin e statusit dhe me Deklaratën e Pavarësisë të 17 shkurtit 2008.
Rezoluta 1244 e Këshillit të Sigurimit të Kombeve të Bashkuara e vitit 1999 krijoi një kornizë të veçantë ndërkombëtare për administrimin e Kosovës pas konfliktit. Por zhvillimet e mëvonshme politike dhe juridike, përfshirë procesin e statusit dhe shpalljen e pavarësisë, e çuan çështjen e Kosovës në një fazë tjetër të subjektivitetit ndërkombëtar. Një moment veçanërisht i rëndësishëm ishte Opinioni Këshillimor i Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë i 22 korrikut 2010. Gjykata, duke iu përgjigjur pyetjes së parashtruar nga Asambleja e Përgjithshme e Kombeve të Bashkuara, arriti në përfundimin se miratimi i deklaratës së pavarësisë së 17 shkurtit 2008 nuk kishte shkelur të drejtën ndërkombëtare të përgjithshme, Rezolutën 1244 dhe Kornizën Kushtetuese të krijuar në bazë të saj.
Ky zhvillim juridik nuk mund të trajtohet si një episod i zakonshëm diplomatik. Ai është pjesë e kapitalit juridik ndërkombëtar të Republikës së Kosovës. Prandaj, çdo politikë shtetërore që nuk e shfrytëzon në mënyrë të vazhdueshme, sistematike dhe profesionale këtë dimension juridik të çështjes së Kosovës humb një instrument të rëndësishëm të diplomacisë së saj. E drejta ndërkombëtare nuk zëvendëson diplomacinë, por i jep asaj argument, strukturë dhe legjitimitet.
Këtu qëndron një tjetër dobësi e debatit tonë publik: shumë herë politika e jashtme reduktohet në deklarata, reagime ditore dhe beteja mediatike, ndërsa dimensioni juridik i shtetësisë mbetet në plan të dytë. Një shtet nuk mbrohet ndërkombëtarisht vetëm me deklarata politike. Ai mbrohet me diplomaci të organizuar, me argumente juridike, me dokumentacion, me histori të konsoliduar institucionale dhe me aftësi për ta shndërruar normën juridike në instrument diplomatik.
Diplomacia duhet të mbështetet në jurisprudencë, jo vetëm në politikë
Në rastin e Kosovës, kjo është veçanërisht e rëndësishme sepse beteja ndërkombëtare nuk është vetëm politike. Ajo është edhe juridike, diplomatike dhe institucionale. Prandaj, Kosovës i nevojitet një diplomaci që di të flasë në gjuhën e shteteve, por edhe në gjuhën e së drejtës ndërkombëtare. Kjo nënkupton që institucionet shtetërore duhet të ndërtojnë një strategji afatgjatë të diplomacisë juridike, e cila nuk ndryshon me çdo ndryshim të qeverisë dhe nuk varet nga ciklet zgjedhore.
Në këtë drejtim, opinioni publik duhet të kërkojë më shumë nga politika. Duhet të pyesë se cilat janë argumentet juridike të shtetit, cilat janë objektivat diplomatike, cilat janë aleancat strategjike dhe si po përdoren instrumentet ekzistuese të së drejtës ndërkombëtare. Në vend që debati të mbetet në nivelin “kush tha çfarë sot”, duhet të ngrihet në nivelin “çfarë interesi juridik dhe shtetëror mbrohet dhe me çfarë instrumentesh”.
Kjo kërkon edhe një ndryshim të kulturës intelektuale. Profesori i së drejtës ndërkombëtare nuk duhet të jetë komentues i ditës, por duhet të kontribuojë në ndërtimin e doktrinës shtetërore. Juristi kushtetues nuk duhet të përdorë Kushtetutën si armë partiake, por si standard neutral. Historiani nuk duhet të shkruajë historinë sipas nevojës së politikës së sotme. Gazetari nuk duhet të bëhet zëdhënës i pushtetit ose opozitës. Dhe intelektuali nuk duhet ta humbë pavarësinë vetëm sepse një qëndrim i caktuar mund ta vendosë në konflikt me grupin politik apo shoqëror me të cilin identifikohet.
Kushtetuta nuk mund të jetë peng i interesit partiak
Në planin e brendshëm, problemi bëhet edhe më serioz kur krizat institucionale shndërrohen në kriza të interpretimit kushtetues. Në një republikë parlamentare, institucionet duhet të funksionojnë përmes procedurave të përcaktuara me Kushtetutë. Konstituimi i Kuvendit, formimi i qeverisë, ushtrimi i kompetencave të Presidentit, funksionimi i organeve kushtetuese dhe raportet ndërmjet institucioneve nuk mund të varen vetëm nga vullneti politik i një partie apo koalicioni.
Kur lind një mosmarrëveshje kushtetuese, zgjidhja nuk mund të jetë presioni politik mbi institucionet. Zgjidhja duhet të gjendet përmes mekanizmave kushtetues. Këtu merr rëndësi të veçantë Gjykata Kushtetuese, e cila në një shtet të së drejtës duhet të jetë garant i supremacisë së Kushtetutës. Vendimet e saj mund të debatohen akademikisht e politikisht, por duhet të respektohen institucionalisht.
Kjo është një vijë e kuqe që nuk duhet kaluar. Sepse në momentin kur një subjekt politik pranon vetëm ato vendime të institucioneve të drejtësisë që i shërbejnë interesit të tij dhe refuzon ato që nuk i pëlqejnë, ai nuk po mbron demokracinë; ai po e kushtëzon ligjshmërinë me interesin politik. Një kulturë e tillë është jashtëzakonisht e rrezikshme për një shtet të ri, sepse dobëson autoritetin e institucioneve dhe krijon bindjen se ligji është vetëm një instrument i luftës politike.
Pikërisht për këtë arsye, nevojitet një kulturë e re e kompromisit kushtetues. Kompromisi në demokraci nuk është dobësi. Ai është aftësi për ta vendosur interesin e shtetit mbi interesin e momentit. Kur një krizë institucionale zgjatet, humbësi nuk është vetëm qeveria apo opozita. Humbës është shteti, sepse vonohen reformat, dëmtohet besimi i qytetarëve, dobësohet kredibiliteti ndërkombëtar dhe ngadalësohet integrimi evropian.
Intelektuali nuk mund të jetë ushtar i partisë
Në këtë realitet, pyetja që duhet t’i bëjmë vetes është: çfarë ndodh me shoqërinë kur intelektuali pushon së qeni kritik dhe bëhet militant i një politike? Përgjigjja është e qartë: humbet një nga mekanizmat kryesorë të kontrollit demokratik.
Një intelektual mund të ketë bindje politike. Kjo është pjesë normale e një shoqërie pluraliste. Por bindja politike nuk duhet ta zhdukë aftësinë për të thënë të vërtetën edhe kur ajo është e pakëndshme për kampin me të cilin identifikohemi. Pikërisht këtu matet integriteti. Është shumë e lehtë të kritikosh kundërshtarin. E vështirë është të kritikosh mikun politik kur ai shkel një parim që dje e mbroje me forcë.
Shoqëria kosovare ka nevojë për më shumë njerëz që të thonë “jo” kur “jo”-ja është juridikisht dhe moralisht e domosdoshme. Ka nevojë për profesorë që nuk e ndryshojnë interpretimin e normës sipas qeverisë që është në pushtet. Ka nevojë për gazetarë që nuk e ndërrojnë standardin sipas burimit të informacionit. Ka nevojë për analistë që nuk e matin demokracinë me simpatinë ndaj partive. Dhe ka nevojë për qytetarë që nuk e shohin kritikën si tradhti.
Një shoqëri demokratike nuk ndërtohet duke pasur të gjithë të njëjtin mendim. Përkundrazi, ajo ndërtohet duke pasur institucione që mund të përballojnë mendime të ndryshme pa u shembur dhe një kulturë publike që e pranon kritikën pa e shndërruar kritikuesin në armik.
Nga politika ditore te interesi shtetëror
Kosova ka kaluar një histori të gjatë dhe të dhimbshme për të arritur te shtetësia e saj. Për këtë arsye, Republika nuk mund të trajtohet si pronë e përkohshme e asnjë partie. Institucionet janë më të mëdha se qeveritë. Kushtetuta është më e madhe se shumica parlamentare. Shteti është më i madh se interesi elektoral. Dhe interesi kombëtar e shtetëror është më i madh se çdo karrierë individuale politike.
Kjo duhet të jetë pika e nisjes së çdo analize serioze. Nëse një politikë është e mirë për shtetin, duhet mbështetur edhe kur vjen nga kundërshtari. Nëse një vendim është i gabuar dhe antikushtetues, duhet kundërshtuar edhe kur vjen nga subjekti që kemi votuar. Ky është standardi minimal i një kulture politike të pjekur.
Në këtë kuptim, një pjesë e opinionit publik duhet të çlirohet nga varësia ndaj politikës ditore. Nuk mund të jetojmë çdo ditë duke pritur se çfarë tha një lider, çfarë postoi një deputet, çfarë deklaroi një ministër apo çfarë përgjigjeje dha një parti. Kjo është politika e minutës, jo politika e shtetit. Një shoqëri që mbetet peng i saj humb aftësinë për të parë horizontin.
Duhet të rikthehemi te pyetjet themelore: cili është interesi i Republikës? Cili është standardi kushtetues? Çfarë kërkon e drejta ndërkombëtare? Çfarë e forcon subjektivitetin ndërkombëtar të Kosovës? Çfarë e forcon shtetin e së drejtës? Çfarë e mbron qytetarin nga arbitrariteti? Çfarë i bën institucionet më të qëndrueshme?
Këto janë pyetjet që duhet të dominojnë debatin publik.
Një republikë ka nevojë për një opinion të lirë
Në fund të fundit, problemi nuk është thjesht se disa njerëz janë afruar shumë me politikën. Problemi është se politika, në disa raste, ka arritur të përcaktojë edhe mënyrën se si shoqëria mendon për politikën. Kjo është shumë më e rrezikshme. Sepse kur politika fillon të prodhojë jo vetëm vendime, por edhe “të vërtetën” publike, atëherë hapësira e mendimit të lirë ngushtohet.
Prandaj, Kosovës i duhet një rilindje e mendimit kritik. Jo një mendim që sulmon gjithçka, por një mendim që pyet, argumenton, verifikon dhe kërkon përgjegjësi. Nevojitet një opinion publik që nuk është kundër politikës në vetvete, por kundër keqpërdorimit të politikës. Një opinion që nuk është kundër partive, por kundër shndërrimit të partive në institucione mbi institucionet. Një opinion që nuk është kundër pushtetit, por që e detyron pushtetin të respektojë kufijtë kushtetues.
Sepse demokracia nuk mbrohet vetëm në ditën e zgjedhjeve. Ajo mbrohet çdo ditë: në Kuvend, në gjykata, në media, në universitete, në administratë dhe në hapësirën publike. Mbrohet sa herë që një qytetar kërkon ligjshmëri, sa herë që një profesor refuzon ta deformojë argumentin juridik për arsye politike, sa herë që një gazetar kërkon përgjegjësi dhe sa herë që një intelektual zgjedh të vërtetën para interesit të grupit.
Prandaj, nëse duam një Republikë të fortë, duhet të ndërtojmë një opinion publik të fortë. Nëse duam institucione të pavarura, duhet të krijojmë një kulturë që i mbron ato edhe kur vendimet e tyre nuk na pëlqejnë. Nëse duam subjektivitet të qëndrueshëm ndërkombëtar, duhet të ndërtojmë diplomaci që mbështetet mbi argumentin juridik dhe jo vetëm mbi emocionin politik. Dhe nëse duam një demokraci kushtetuese, duhet të pranojmë se asnjë parti, asnjë qeveri dhe asnjë shumicë parlamentare nuk është mbi Kushtetutën.
Mendimi duhet të çlirohet nga politika e ditës
Kosova nuk ka nevojë për një opinion publik që pyet çdo mëngjes se cilën parti duhet ta mbështesë. Ka nevojë për një opinion publik që pyet se cilin parim duhet ta mbrojë. Nuk ka nevojë për intelektualë që janë gjithmonë në anën e pushtetit ose gjithmonë në anën e opozitës. Ka nevojë për intelektualë që janë në anën e Kushtetutës, të ligjit, të së drejtës, të shtetit dhe të interesit publik.
Sepse një intelektual që e ndryshon të vërtetën sipas politikës nuk është më kritik i pushtetit; ai bëhet pjesë e mekanizmit të tij. Një jurist që e interpreton Kushtetutën sipas interesit partiak nuk e mbron më rendin kushtetues; ai e relativizon atë. Një opinion publik që duartroket çdo veprim të “të vetëve” dhe dënon çdo veprim të “të tjerëve” nuk është më gjykues i demokracisë; ai është spektator i polarizimit.
Republika e Kosovës meriton më shumë.
Ajo meriton një politikë që respekton Kushtetutën, një drejtësi që vepron e pavarur, një administratë që i shërben qytetarit, një diplomaci që e njeh fuqinë e argumentit juridik dhe një opinion publik që nuk e shet pavarësinë e mendimit për një afërsi të përkohshme me pushtetin.
Në fund, politika duhet të mbetet ajo që është: një instrument i shtetit dhe i qytetarit, jo pronar i së vërtetës.
Dhe kur opinionit publik i kërkohet të zgjedhë mes partisë dhe parimit, përgjigjja e një shoqërie të pjekur demokratike duhet të jetë e qartë:
PARIMI MBI PARTINË, KUSHTETUTA MBI PUSHTETIN, SHTETI MBI POLITIKËN E DITËS.
Vetëm atëherë opinioni publik pushon së qeni skllav i politikës dhe rikthehet në atë që duhet të jetë në një republikë demokratike: ndërgjegjja kritike e shtetit dhe mbrojtësi i së vërtetës publike.