Nga Rafael Floqi/
“Pothuajse të gjithë njerëzit mund ta përballojnë fatkeqësinë, por nëse doni të provoni karakterin e një njeriu, jepini pushtet.” — Abraham Lincoln.
Pak figura në historinë botërore mishërojnë aq fuqishëm idenë se një njeri i zakonshëm mund të ndryshojë fatin e një kombi sa Abraham Linkolni. I lindur në varfëri, me më pak se një vit shkollim formal, ai arriti të bëhej Presidenti i 16-të i Shteteve të Bashkuara dhe udhëheqësi që ruajti unitetin amerikan gjatë Luftës Civile. Për shumë historianë, ai mbetet presidenti më i madh në historinë e Amerikës.
Historiani James McPherson e ka quajtur Linkolnin “njeriun që shpëtoi eksperimentin demokratik amerikan”, ndërsa historiania Doris Kearns Goodwin e përshkruan si një udhëheqës me aftësi të rrallë për të bashkuar njerëz me bindje të kundërta rreth një qëllimi të përbashkët.
Por madhështia e Linkolnit nuk qëndron vetëm te fitoret e tij politike. Ajo që e bën atë të pavdekshëm është fakti se ai kaloi provën më të vështirë të karakterit njerëzor: pushtetin. Në një epokë kur shumë udhëheqës e përdorin pushtetin për të ndarë, Linkolni e përdori atë për të bashkuar. Për lexuesin shqiptar, historia e tij ka një tërheqje të veçantë. Është historia e një djali fshatari që nuk trashëgoi pasuri, pushtet apo privilegje, por që me vetëarsimim, këmbëngulje dhe ndershmëri arriti majën e politikës botërore.
FËMIJËRIA NË VARFËRI
Abraham Linkolni lindi më 12 shkurt 1809 në Kentucky, në një kasolle të vogël prej druri. Familja e tij ishte e varfër. Prindërit punonin pa pushim për të mbijetuar dhe mundësitë për arsim ishin pothuajse të papërfillshme. Kur ishte vetëm nëntë vjeç, humbi nënën e tij, Nancy Hanks Lincoln. Kjo tragjedi do të linte gjurmë të pashlyeshme në jetën e tij. Megjithatë, djali i vogël nga kufiri perëndimor i Amerikës nuk e humbi etjen për dije. Ai ndoqi shkollën vetëm për periudha të shkurtra, gjithsej më pak se një vit, por lexonte çdo libër që mund të gjente. Shpesh përshkonte kilometra të tëra për të huazuar një libër dhe lexonte deri natën vonë pranë dritës së oxhakut. Një nga fqinjët e tij kujtonte se “libri ishte pasuria e vetme që ai kërkonte”. Më vonë Linkolni do të thoshte: “Gjithçka që jam ose shpresoj të jem, ia detyroj nënës sime.” Jeta e tij ishte një dëshmi e gjallë e një tjetër thënieje të famshme të tij:“Unë ec ngadalë, por kurrë nuk kthehem prapa.” Kjo nuk ishte thjesht një frazë e bukur. Ishte përshkrimi më i saktë i rrugëtimit të tij.
AVOKATI QË U SHKOLLUA VETË
Para se të bëhej president, Linkolni provoi shumë profesione. Ai punoi si druprerës, shitës dyqani, postier, punëtor ferme dhe marinar lumi. Ai nuk ndoqi universitet. Ligjin e mësoi vetë, duke lexuar libra juridikë gjatë netëve të gjata. Më pas u bë avokat në Illinois dhe fitoi shpejt reputacion si njeri i drejtë dhe i ndershëm. Pikërisht për këtë arsye amerikanët filluan ta quanin “Honest Abe” – Abe i Ndershëm. Në sallat e gjyqit ai nuk mbështetej te fjalët e mëdha. Përdorte logjikë të thjeshtë, humor dhe histori që i kuptonin të gjithë. Njerëzit i besonin. Një koleg i tij tha: “Ambicia e tij ishte një motor që nuk pushonte kurrë.” Megjithatë, ndryshe nga shumë politikanë të kohës, ambicia e Linkolnit nuk ishte për lavdi personale. Ajo buronte nga bindja se një shoqëri më e drejtë ishte e mundur.
RRUGA DREJT POLITIKËS
Kur Linkolni hyri në politikë, Amerika po përballej me plagën më të madhe morale të historisë së saj: skllavërinë. Ai e konsideronte skllavërinë një padrejtësi të madhe, por fillimisht kërkonte zgjidhje brenda rendit kushtetues. Me kalimin e viteve, qëndrimi i tij u bë gjithnjë e më i vendosur. Në vitin 1858 ai mbajti fjalimin e famshëm: “Një shtëpi e ndarë kundër vetvetes nuk mund të qëndrojë.” Me këtë ai paralajmëronte se Amerika nuk mund të vazhdonte përgjithmonë gjysmë e lirë dhe gjysmë skllavopronare.
Kjo fjali e bëri figurë kombëtare.
ZGJEDHJA QË NDRYSHOI HISTORINË
Në vitin 1860 Abraham Linkolni u zgjodh President i Shteteve të Bashkuara. Për shumë amerikanë ishte triumfi i demokracisë. Për të tjerë ishte një kërcënim. Shtetet jugore nisën shkëputjen nga Bashkimi dhe brenda pak muajsh shpërtheu Lufta Civile Amerikane, konflikti më i përgjakshëm në historinë e vendit. Kur Linkolni mori detyrën, shumë besonin se Bashkimi ishte i dënuar të shpërbëhej. Ai mendonte ndryshe. “Detyra ime më e lartë është të shpëtoj Bashkimin”, deklaroi ai. Kjo bindje do ta udhëhiqte gjatë katër viteve më të vështira të historisë amerikane.
UDHËHEQËSI NË KOHË LUFTE
Lufta Civile solli vuajtje të jashtëzakonshme. Qindra mijëra ushtarë humbën jetën. Familje të tëra u shkatërruan. Kritikat ndaj Linkolnit ishin të vazhdueshme. Megjithatë ai ruajti qetësinë. Një nga cilësitë më të admirueshme të tij ishte aftësia për të kontrolluar emocionet. Kur zemërohej me ndonjë gjeneral, shkruante letra të ashpra, por nuk i dërgonte kurrë. I linte në sirtar derisa zemërimi t’i kalonte. Kjo vetëpërmbajtje e bëri një udhëheqës të jashtëzakonshëm. Doris Kearns Goodwin ka shkruar se Linkolni kishte aftësinë e rrallë të shndërronte kundërshtarët në bashkëpunëtorë.
EMANCIPIMI I SKLLEVËRVE
Më 1 janar 1863, Linkolni nënshkroi Proklamatën e Emancipimit. Ky dokument historik hapi rrugën për çlirimin e miliona skllevërve afro-amerikanë.
Vendimi ndryshoi jo vetëm Amerikën, por edhe historinë e lirisë në mbarë botën. Frederick Douglass, ish-skllav dhe një nga intelektualët më të shquar të kohës, e konsideroi Linkolnin njeriun që kishte hapur derën e lirisë për miliona njerëz. Për Linkolnin, liria ishte një parim universal. Ai shkroi: “Ata që ua mohojnë lirinë të tjerëve nuk e meritojnë atë as për veten e tyre.”
Kjo filozofi morale e bëri atë një nga figurat më të rëndësishme në historinë e të drejtave të njeriut.
GETTYSBURGU DHE DY MINUTA QË NDRYSHUAN BOTËN
Më 19 nëntor 1863, në Gettysburg, Linkolni mbajti një fjalim prej vetëm rreth dy minutash. Ishte aq i shkurtër sa disa gazetarë menduan se presidenti nuk kishte folur mjaftueshëm. Por historia tregoi të kundërtën. Në vetëm 272 fjalë ai përkufizoi misionin e demokracisë moderne: “Qeveri e popullit, nga populli, për popullin.” Këto fjalë vazhdojnë të citohen në të gjithë botën.
Historianët e konsiderojnë Fjalimin e Gettysburgut një nga tekstet më të rëndësishme politike të të gjitha kohërave.
SEKRETI I SUKSESIT: EKIPI I RIVALËVE
Një nga aspektet më interesante të Linkolnit ishte mënyra si qeveriste. Ai nuk kishte frikë nga njerëzit e talentuar. Përkundrazi. Ai emëroi në kabinet kundërshtarët e tij politikë, njerëz që shpesh kishin garuar kundër tij për presidencën. Historiania Doris Kearns Goodwin e quajti këtë strategji “Team of Rivals” – Ekipi i Rivalëve. Linkolni e kuptonte se një komb nuk ndërtohet nga njerëz që mendojnë njësoj, por nga njerëz që dinë të bashkëpunojnë pavarësisht dallimeve. Ky është një mësim që mbetet aktual edhe sot.
NJERIU PAS MITIT
Pas figurës monumentale fshihej një njeri i ndjeshëm. Linkolni vuante nga episode të thella melankolie. Ai humbi dy fëmijë gjatë jetës së tij dhe pesha e luftës e rëndonte vazhdimisht. Megjithatë nuk humbi kurrë humanizmin. Përdorte humorin si mënyrë për të përballuar dhimbjen. Një bashkëpunëtor tha: “Nëse nuk do të qeshte herë pas here, do të thyhej nga barra që mbante mbi supe.” Kjo aftësi për të ruajtur njerëzoren në mes të tragjedisë ishte pjesë e madhështisë së tij.
VRASJA QË TRONDITI AMERIKËN
Më 14 prill 1865, vetëm pak ditë pas përfundimit të luftës, Linkolni shkoi në Teatrin Ford në Uashington.
Atje u qëllua nga aktori John Wilkes Booth. Të nesërmen, më 15 prill, presidenti ndërroi jetë. Amerika u zhyt në zi. Miliona qytetarë dolën në rrugë për t’i dhënë lamtumirën njeriut që kishte shpëtuar Bashkimin. Historianët vazhdojnë të debatojnë se si do të kishte ndryshuar historia amerikane nëse Linkolni do të kishte jetuar më gjatë. Por të gjithë bien dakord për një gjë: humbja e tij ishte një tragjedi kombëtare.
ÇFARË THANË TË TJERËT PËR LINKOLNIN
Presidenti Franklin D. Roosevelt tha: “Ai zuri vendin e tij në histori sepse ruajti besimin e tij te demokracia.”
Historiani James McPherson e quajti: “Njeriu i pazëvendësueshëm i Bashkimit.” Presidenti John F. Kennedy e konsideronte mishërimin e idealeve amerikane të lirisë dhe barazisë. Ronald Reagan e quante “gjeniu politik që ruajti kombin”.
PSE LINKOLNI VAZHDON TË FRYMËZOJË BOTËN?
Mbi 18 mijë libra janë shkruar për të. Asnjë figurë tjetër amerikane nuk ka tërhequr aq shumë studime. Arsyeja është e thjeshtë. Ai nuk ishte një hero i lindur. Ai ishte një njeri me dështime, dyshime dhe plagë personale. Humbi zgjedhje. Humbi njerëz të dashur. Përjetoi depresion. Por nuk u dorëzua kurrë. Ai dëshmoi se madhështia nuk vjen nga mungesa e vështirësive, por nga mënyra se si njeriu i përballon ato.
NJË MESAZH EDHE PËR SHQIPTARËT
Historia e Abraham Linkolnit ka një jehonë të veçantë për shqiptarët. Ajo na kujton se origjina nuk përcakton fatin. Se libri mund të jetë arma më e fortë e një njeriu. Se ndershmëria është forcë dhe jo dobësi. Se një komb nuk mbahet i bashkuar me urrejtje, por me vizion. Në një kohë kur politika shpesh dominohet nga zhurma dhe përçarja, Linkolni vazhdon të kujtojë se lidershipi i vërtetë matet me karakterin dhe jo me pushtetin. Mbi një shekull e gjysmë pas vdekjes së tij, monumenti i Abraham Linkolnit në Uashington vazhdon të mirëpresë miliona vizitorë. Por monumenti i tij më i madh nuk është prej mermeri. Është ideja që ai la pas: se demokracia, liria dhe uniteti kombëtar janë vlera për të cilat ia vlen të sakrifikosh gjithçka. Prandaj Abraham Linkolni mbetet jo vetëm presidenti më i madh amerikan, por një nga burrat më të mëdhenj të historisë moderne – një njeri që eci ngadalë, por që ndryshoi rrjedhën e historisë së njerëzimit.
***
Një anekdote me Linkolnin
Një nga anekdotat më të njohura për Abraham Linkoln lidhet me humorin e tij të famshëm dhe aftësinë për të qeshur me veten. Një ditë, ndërsa po priste dru, iu afrua një burrë me pushkë në dorë dhe i kërkoi ta shikonte drejt në sy. Pas disa çastesh vështrimi të heshtur, burri tha: — “I kam premtuar vetes se, nëse ndonjëherë do të takoj një njeri më të shëmtuar se unë, do ta qëlloj menjëherë.” Linkoln e pa qetësisht, hapi xhaketën, zgjeroi kraharorin dhe iu përgjigj: — “Nëse vërtet jam më i shëmtuar se ju, atëherë nuk dua të jetoj. Qëlloni!” Burri shpërtheu në të qeshura dhe uli pushkën. Kjo histori, e përcjellë në shumë kujtime për Linkolnin, tregon një nga tiparet e tij më të veçanta: aftësinë për të çarmatosur edhe situatat më të vështira me humor, mençuri dhe vetironi.
Foto: www.britannica.com