Prof.dr. Pal Nikolli/
Dokumenti i datës 27 janar 1919, i hartuar nga Komisioni për Mbrojtjen e Kosovës, i njohur në histori si Komiteti „Mbrojtja Kombëtare e Kosovës“, përbën një burim me rëndësi të veçantë për studimin e përbërjes demografike dhe të shtrirjes gjeografike të popullsisë shqiptare në hapësirat e ish – Vilajetit të Kosovës dhe në territoret shqiptare të shkëputura pas Luftërave Ballkanike. Dokumenti u përgatit në një moment kur çështja e kufijve dhe e statusit politik të popullsive të Ballkanit ishte bërë pjesë e debatit ndërkombëtar, veçanërisht në prag dhe gjatë Konferencës së Paqes në Paris (1919).
Materiali paraqet të dhëna statistikore për 18 krahina dhe qendra administrative, duke synuar të evidentojë përbërjen etnike të popullsisë dhe praninë territoriale të shqiptarëve. Për Komisionin për Mbrojtjen e Kosovës, statistikat nuk kishin vetëm karakter përshkrues; ato shërbenin si argument politik e diplomatik për të mbështetur pretendimin se territore të konsiderueshme të banuara nga shqiptarë ishin përfshirë në Mbretërinë e Serbisë dhe në Mbretërinë e Malit të Zi pas ndryshimeve territoriale të vitit 1913.
I. Hapësira gjeografike dhe shtrirja territoriale.
Hapësira e përfshirë në dokument dëshmon për një territor të gjerë dhe të larmishëm nga pikëpamja gjeografike. Krahinat e renditura shtrihen nga Sanxhaku dhe Toplica në veri, përmes Kosovës qendrore e perëndimore, deri në Shkup, Tetovë dhe Gostivar në jug e juglindje. Në territorin e Kosovës së sotme përfshihen Prishtina, Gjilani, Mitrovica, Ferizaj (Perizovik), Peja, Gjakova, Prizreni, Kaçaniku (Orhaniye) dhe Vushtrria (Vilthitran). Këto qendra përfaqësonin pjesë të rëndësishme të hapësirës administrative dhe ekonomike të Kosovës së fillimshekullit XX.
Në territorin e sotëm të Maqedonisë së Veriut dokumenti përfshin Shkupin (Cikupi/Uaqab), Kumanovën, Tetovën dhe Gostivarin. Përfshirja e këtyre qendrave është veçanërisht domethënëse, pasi dëshmon për lidhjet demografike, ekonomike dhe administrative që ekzistonin ndërmjet Kosovës dhe trevave shqiptare në drejtim të luginës së Vardarit.
Një grup tjetër përbëhet nga krahinat e Sanxhakut dhe Malit të Zi të sotëm, ku përfshihen Novi Pazari (Isniqpazar), Bijelo Polje (Akova), Rožaja/Berana (Tergovishte), Plava dhe Gucia. Në jugperëndim të Serbisë së sotme dokumenti përfshin edhe Toplicën, me qendër Prokupljën (Prochupa).
Kjo shtrirje territoriale duhet parë në kontekstin politik dhe administrativ të kohës. Kufijtë e sotëm shtetërorë nuk mund të projektohen mekanikisht mbi realitetin territorial të vitit 1919. Hapësira e trajtuar në dokument ishte pjesë e një sistemi të ndryshëm administrativ, politik dhe ekonomik, i cili ishte transformuar thellësisht pas Luftërave Ballkanike dhe ndryshimeve territoriale të vitit 1913.
II. Përbërja demografike dhe shpërndarja etnike.
Të dhënat statistikore të dokumentit synojnë të japin një pasqyrë të përbërjes etnike të popullsisë në 18 krahinat e përfshira. Në material paraqitet një popullsi e përgjithshme prej 1 029 076 banorësh. Megjithatë, mbledhja aritmetike e shifrave të kolonave të publikuara në tabelë jep një rezultat tjetër, rreth 1 089 838 banorë. Kjo mospërputhje duhet evidentuar në çdo përdorim të dokumentit dhe nuk duhet korrigjuar në mënyrë të heshtur. Sipas shifrave të paraqitura në material, shpërndarja e komuniteteve është si vijon:
Përkatësia/
Numri i banorëve/
Përqindja e paraqitur/
Shqiptarë
898 665
87,33%
Serbë
100 553
9,77%
Bullgarë
48 898
4,75%
Boshnjakë
33 584
3,26%
Turq
5 945
0,58%
Gjiptianë/Ciganë
567
0,05%
Grekë
650
0,06%
Rrumunë/Vllahë
56
0,005%
Duhet theksuar se këto përqindje nuk përputhen matematikisht me një total të vetëm, sepse edhe vetë tabela burimore paraqet mospërputhje ndërmjet shumës së kategorive dhe totalit të deklaruar. Për këtë arsye, shifrat duhen trajtuar si të dhëna të një burimi historik të kohës, jo si rezultat i një regjistrimi modern demografik. Megjithatë, edhe duke marrë parasysh këto kufizime, dokumenti synon të përcjellë një përfundim të qartë: shqiptarët paraqiten si grupi numerikisht mbizotërues në pjesën më të madhe të hapësirës së përfshirë në statistikë.
III. Struktura demografike sipas krahinave.
Të dhënat krahinore japin një tablo më të diferencuar sesa shifra e përgjithshme. Krahas zonave me shumicë shumë të lartë shqiptare, dokumenti evidenton edhe qendra urbane dhe zona kufitare me strukturë më të përzier etnike. Ndër krahinat e paraqitura si më homogjene nga pikëpamja shqiptare renditet Kaçaniku, ku dokumenti jep 12 664 banorë shqiptarë, pra 100% të popullsisë së regjistruar. Gjakova paraqitet me rreth 98,8% shqiptarë, me 56 376 banorë shqiptarë, ndërsa Vushtrria me rreth 97,3%, ose 62 075 shqiptarë. Po ashtu, Plava dhe Gucia paraqiten me rreth 96,3% shqiptarë, ndërsa Prishtina dhe Prizreni me rreth 91,6%.
Këto shifra, nëse merren sipas logjikës së dokumentit, dëshmojnë ekzistencën e zonave me përqendrim të lartë shqiptar, sidomos në Kosovën qendrore dhe perëndimore dhe në disa prej krahinave kufitare.
Një karakter më kompleks paraqitet në qendrat e mëdha urbane. Shkupi, si një prej qendrave më të rëndësishme administrative, tregtare dhe të komunikimit të rajonit, paraqitet me 105 205 shqiptarë, ose rreth 74,2% sipas statistikës së dokumentit. Krahas tyre regjistrohen komunitete të tjera, ndër të cilat bullgarët, turqit, grekët dhe romët. Kjo strukturë e përzier e Shkupit pasqyron karakterin shumëetnik të qyteteve të mëdha ballkanike të fillimshekullit XX.
Edhe Peja dhe Gjilani paraqiten me shumicë të konsiderueshme shqiptare, përkatësisht rreth 74,4% dhe 76,3%. Në të njëjtën kohë, dokumenti regjistron në këto qendra edhe komunitete të rëndësishme serbe. Peja paraqitet me rreth 20 637 serbë, ndërsa Gjilani me rreth 17 921.
Në zonën e Sanxhakut, struktura demografike ishte edhe më e ndërlikuar. Novi Pazari paraqitet me shumicë shqiptare prej rreth 52,8%, ndërsa në Bijelo Polje (Akova) shqiptarët arrinin rreth 45,9%. Në këto territore shqiptarët bashkëjetonin me popullsi boshnjake dhe serbe, duke krijuar një mozaik etnik karakteristik për hapësirat kufitare të Ballkanit.
IV. Dokumenti si argument politik dhe diplomatik.
Rëndësia e dokumentit nuk qëndron vetëm në informacionin demografik që përmban. Ai duhet lexuar edhe si dokument politik i prodhuar në një periudhë të konfliktit të fortë mbi përcaktimin e kufijve dhe të statusit të popullsive.
Komisia/Komisioni për Mbrojtjen e Kosovës synonte që, përmes paraqitjes së të dhënave statistikore, t’u demonstronte Fuqive të Mëdha se ndryshimet territoriale të pas vitit 1912–1913 kishin përfshirë nën administrimin e shteteve fqinje territore me popullsi të konsiderueshme shqiptare. Në këtë kuptim, statistika shndërrohej në një instrument të argumentimit diplomatik.
Konteksti i Konferencës së Paqes në Paris e rrit edhe më shumë rëndësinë e këtij materiali. Pas përfundimit të Luftës së Parë Botërore, çështja e kufijve të rinj evropianë u lidh ngushtë me parimet e vetëvendosjes, me pretendimet territoriale të shteteve dhe me argumentet demografike të komuniteteve të ndryshme. Përfaqësuesit shqiptarë u përpoqën të përdornin memorandume, harta, statistika dhe dokumente historike për të argumentuar të drejtat e shqiptarëve mbi territoret ku ata përbënin popullsi të rëndësishme. Në këtë kuadër, dokumenti i 27 janarit 1919 mund të konsiderohet pjesë e diplomacisë statistikore dhe hartografike shqiptare të periudhës. Statistika nuk ishte thjesht një pasqyrë e popullsisë; ajo synonte të shërbente si dëshmi për legjitimitetin e kërkesave politike dhe territoriale.
V. Problemi i statistikave dhe nevoja për një lexim kritik.
Përdorimi i këtij dokumenti kërkon një metodë të kujdesshme historiko – statistikore. Statistikat demografike të fillimshekullit XX nuk mund të barazohen drejtpërdrejt me regjistrimet bashkëkohore. Kategoritë etnike dhe fetare nuk përdoreshin gjithmonë në mënyrë të njëjtë nga administratat e ndryshme, ndërsa mënyra e klasifikimit të popullsisë ndryshonte sipas qëllimit politik të regjistrimit.
Në rastin e Kosovës dhe të territoreve përreth, problemi ishte veçanërisht i ndërlikuar për shkak të ndërthurjes së identitetit etnik, gjuhës, fesë dhe përkatësisë administrative. Në historiografinë e periudhës ekziston një debat i gjerë mbi mënyrën se si popullsia myslimane shqiptare klasifikohej në statistikat osmane, serbe, malazeze dhe në materialet e përgatitura nga vetë organizatat shqiptare.
Për këtë arsye, shifrat e Komisisë për Mbrojtjen e Kosovës duhen krahasuar me burime të tjera: regjistrimet osmane, statistikat serbe dhe malazeze, dokumentet diplomatike, raportet konsullore, literaturën demografike dhe hartat etnografike të periudhës. Vetëm përmes një krahasimi të tillë mund të ndërtohet një tablo më e plotë dhe metodologjikisht më e qëndrueshme e strukturës së popullsisë.
VI. Vlera historike dhe arkivore.
Një rëndësi të veçantë ka edhe vetë historia dokumentare e materialit. Dokumenti paraqitet si një “Résumé të Statistikës”, i cili synonte të përmbledhte të dhënat demografike të krahinave të trajtuara. Prania e vulave dhe e elementeve të autentikimit arkivor, sipas materialit të paraqitur, lidhet me dokumentacionin arkivor të Cetinjës dhe me procesin e ruajtjes e të vërtetimit të dokumentit. Pikërisht për këtë arsye, materiali ka vlerë jo vetëm si statistikë, por edhe si burim për studimin e historisë politike, demografike, diplomatike dhe hartografike të shqiptarëve në periudhën e tranzicionit nga Perandoria Osmane drejt rendit të ri shtetëror ballkanik. Në një këndvështrim më të gjerë, dokumenti dëshmon se në prag të Konferencës së Paqes në Paris çështja shqiptare po argumentohej edhe nëpërmjet gjuhës së statistikës dhe të hartës. Përfaqësimi i territorit, numërimi i popullsisë dhe përcaktimi i përkatësive etnike shërbenin si mjete për të ndërtuar një argument politik mbi të drejtat territoriale.
VII. Përfundim.
Dokumenti i 27 janarit 1919 përbën një dëshmi të rëndësishme të përpjekjeve të organizuara shqiptare për të dokumentuar gjendjen demografike të territoreve të përfshira në ish-Vilajetin e Kosovës dhe në hapësirat shqiptare përreth tij. Ai paraqet një territor të gjerë që përfshin Kosovën, pjesë të Sanxhakut, Toplicën, treva të Malit të Zi dhe hapësira shqiptare të Maqedonisë së sotme të Veriut. Pavarësisht mospërputhjeve aritmetike dhe nevojës për verifikim të mëtejshëm të kategorive statistikore, dokumenti është i rëndësishëm sepse tregon mënyrën se si elitat politike shqiptare të vitit 1919 e konceptonin, dokumentonin dhe argumentonin hapësirën shqiptare. Ai është, në të njëjtën kohë, një burim demografik, një dokument diplomatik dhe një dëshmi e përdorimit të statistikës si instrument i politikës territoriale.
Në prag të Konferencës së Paqes në Paris, demografia dhe gjeografia u shndërruan në dy prej gjuhëve kryesore me të cilat komunitetet ballkanike përpiqeshin të argumentonin të drejtat e tyre kombëtare. Në këtë kontekst, “Résumé të Statistikës” së Komisisë për Mbrojtjen e Kosovës përbën një dokument me rëndësi të veçantë për të kuptuar historinë e Kosovës, marrëdhëniet shqiptaro – serbe e shqiptaro – malazeze, si dhe përpjekjet diplomatike shqiptare për mbrojtjen e çështjes kombëtare në vitet vendimtare pas Luftës së Parë Botërore.