Saimir Kadiu/
Më 4 SHTATOR 1885, në Shkodër, lindi Vinçenc Prennushi, një nga figurat më të ndritura të kulturës shqiptare të gjysmës së parë të shekullit XX.
Sot, 141 vjet më pas, emri i tij nuk mund të kujtohet vetëm si emër i një kleriku katolik. Ai ishte njëkohësisht poet, shkrimtar, folklorist, përkthyes, studiues, historian dhe intelektual i një kulture të rrallë.
Dhe ndoshta historia e tij është nga ato histori që Shqipëria ende nuk i ka treguar deri në fund.
Vinçenc Prennushi ishte bir i Shkodrës – qytetit ku feja, kultura, muzika, fotografia, teatri, letërsia dhe mendimi intelektual kishin krijuar një hapësirë të pazakontë për Shqipërinë e asaj kohe. Shkollimi i tij në Austri, në Tirol e më pas në qendra të tjera universitare, e futi në kontakt me një botë evropiane që ai do ta sillte në Shqipëri përmes librit dhe përkthimit.
Por Prennushi nuk ishte thjesht një njeri që merrte nga Evropa. Ai ishte edhe një njeri që i jepte Evropës një Shqipëri të mbledhur në këngë, në kujtesë dhe në gjuhë.
Në vitin 1911, me “Visaret e Kombit – Kangë gegnishte”, ai kontribuoi në ruajtjen e një pasurie të jashtëzakonshme të folklorit shqiptar. Në një kohë kur identiteti kombëtar ende po ndërtohej me alfabet, shkollë, libra e kujtesë, mbledhja e këngëve popullore ishte një akt i madh kulturor.
Sepse një komb nuk jeton vetëm në arkiva.
Ai jeton edhe në këngët që njerëzit i kanë kënduar pa ditur se një ditë ato do të bëheshin dëshmi e ekzistencës së tyre.
Në vitin 1918 botoi “Fjala e Zotit”, ndërsa “Grueja shqyptare”, romanca e tij në vargje, shënon një tjetër hap të rëndësishëm në krijimtarinë letrare.
Një vit më vonë, më 1919, Shkodra do të shihte në skenë dramën “E tradhtuemja”, përshtatje në shqip e veprës së T. A. Rolandos.
Pastaj erdhi viti 1921. “Gjeth’ e Lule”.
Një titull që duket sikur përmbledh vetë natyrën e poezisë së Prennushit: e brishtë, e qetë, lirike, e mbështetur në bukurinë e gjuhës dhe të ndjenjës.
Kritika e kohës e gjeti të bukur dhe delikate. Eqrem Çabej do ta cilësonte Prennushin si “poet i qytetit të Shkodrës”.
Dhe është një përcaktim që shkon përtej letërsisë.
Sepse Shkodra nuk ishte vetëm vendi ku ai lindi.
Ishte bota shpirtërore ku ai u formua.
NJË SHQIPTAR QË PËRKTHEU EVROPËN
Prennushi ishte një nga ata intelektualë shqiptarë që e kuptonin se modernizimi i Shqipërisë nuk mund të bëhej pa e sjellë kulturën evropiane në gjuhën shqipe.
Më 1933 përktheu dhe botoi “Quo Vadis” të Henryk Sienkiewicz, ndërsa më 1939 botoi “Burgjet e mia” të Silvio Pellicos.
Ai u mor edhe me Dante Alighierin, Manzonin dhe autorë të tjerë të mëdhenj të traditës evropiane.
Më 1941 i shkroi parathënien për përkthimin e “Të fejuemt” të Alessandro Manzonit nga At Mark Harapi.
Këto nuk ishin thjesht përkthime. Ishin ura. Ura mes Shkodrës dhe Evropës.
Mes shqipes dhe kulturës universale.
Mes një vendi të vogël që kërkonte të gjente vendin e vet në botë dhe një qytetërimi që kishte ndërtuar prej shekujsh një traditë të jashtëzakonshme letrare e filozofike.
Në vitin 1931 botoi dramën me pesë akte “Prej robnije në liri”.
Dhe këtu, pa dashur, titulli i veprës duket sikur merr një kuptim profetik.
Prej robnije në liri. Sepse pak vite më vonë Shqipëria do të hynte në një tjetër robëri.
DRAMA E MADHE E VITIT 1947
Pas Luftës së Dytë Botërore, Shqipëria ndryshoi gjithçka.
Regjimi komunist e pa Kishën Katolike si një institucion që duhej nënshtruar. Për një klerik si Prennushi, që e kishte lidhur jetën me Kishën Katolike dhe me Vatikanin, konflikti ishte i pashmangshëm.
Në vitin 1947 ai u arrestua dhe u gjykua.
Procesi ishte një nga ato paradokse tragjike të historisë shqiptare: një nga njerëzit më të kulturuar të vendit gjykohej nga një trupë ku niveli më i lartë arsimor ishte arsimi shtatëvjeçar.
“Krimi” i tij ishte, në thelb, refuzimi për ta pranuar shkëputjen e Kishës Katolike shqiptare nga Vatikani.
Por në një diktaturë, kur pushteti vendos se çfarë është krim, edhe ndërgjegjja mund të bëhet provë fajësie.
Prennushi u dënua me 20 vjet burgim.
Dhe këtu historia e tij lidhet me një nga dialogët më tronditës të kujtesës letrare shqiptare.
DIALOGU I LASGUSHIT ME KADARENË
Në librin “Ftesë në studio”, Ismail Kadare kujton një bisedë me Lasgush Poradecin.
Lasgushi i thotë:
“Ne e dënuam Vinçenc Prenushin me 75 vjet burg, kur ai ishte 75 vjeç…”
Kadare habitet: “Kush ne?”
Dhe Lasgushi përgjigjet: “Po… po… ne poetët…”
Pastaj vjen fjalia e madhe:
“Në një vend të qytetëruar poetët mbajnë përgjegjësi për gjithçka.”
Është një nga ato fjali që vazhdojnë të jetojnë përtej kontekstit të tyre.
Lasgushi nuk po thoshte se poetët kishin firmosur dënimin e Prennushit.
Po fliste për përgjegjësinë morale të intelektualit.
Për fajin e heshtjes. Për përgjegjësinë e kulturës kur përballë saj përdhoset kultura.
Për atë borxh të padukshëm që një shkrimtar ka ndaj një shkrimtari tjetër, edhe kur ata i përkasin botëve të ndryshme politike, fetare apo estetike.
Dhe ndoshta kjo është një nga trashëgimitë më të mëdha të Prennushit: nuk mund të ketë kulturë pa përgjegjësi morale.
FAMILJA PRENNUShI – NJË DYER E MADHE E KULTURËS SHKODRANE
Edhe vetë familja Prennushi ishte një fenomen.
Një familje qytetare shkodrane që i dha Shqipërisë disa klerikë të rëndësishëm: Don Mati Prennushi, At Mati Prennushi OFM, Imzot Vinçenc Prennushi OFM, At Karlo Prennushi OFM dhe Don Kolec Prennushi.
Disa prej tyre u shkolluan në Austri, në Graz, Tirol e Linz.
Në një Shqipëri ende të varfër në institucione arsimore, këta njerëz shkuan larg për të mësuar dhe u kthyen për të dhënë.
Ky ishte modeli i një pjese të elitës shqiptare të asaj kohe: të shkoje në Evropë për të mësuar Shqipërinë.
VDEKJA NË BURG
Më 19 mars 1949, në burgun e Durrësit, Vinçenc Prennushi mbylli sytë. Ishte 63 vjeç. Pranë tij ishte Arshi Pipa.
Dhe kjo është një nga ato ironitë e mëdha të fatit shqiptar: dy intelektualë, dy poetë, dy njerëz të kulturës, të bashkuar jo në një bibliotekë apo universitet, por në një burg.
Pipa do ta ruante kujtimin e tij.
Në esenë “Kujtime mbi Vinçenc Prenushin”, ai do ta quante:
“Simboli i të së kaluemës së Shqipënisë me të cilin ne mburremi.”
Një fjali që tingëllon si epitaf. Por edhe si akuzë.
Sepse ajo “e kalueme” për të cilën Shqipëria mund të mburret nuk ishte një e kaluar e vdekur. Ishte një traditë kulturore, fetare, qytetare dhe evropiane që regjimi u përpoq ta fshinte. Nuk mundi.
NGA BURGU NË KUJTESË
Më 8 maj 1993, në Durrës, Vinçenc Prennushi u shpall “Martir i Demokracisë”.
Por ndoshta sot, 141 vjet pas lindjes së tij, ai meriton të kujtohet përtej titujve. Jo vetëm si martir. Jo vetëm si klerik. Jo vetëm si françeskan. Por si një njeri i kulturës shqiptare. Një njeri që mblodhi këngët e popullit. Që shkroi poezi. Që krijoi dramë.
Që përktheu Sienkiewicz-in e Pellicon, u mor me Dante e Manzoni.
Që kërkoi ta afronte Shqipërinë me Evropën.
Që besoi se feja dhe kultura mund të bashkëjetonin me dashurinë për kombin.
Dhe që, në fund, pagoi me jetën besnikërinë ndaj ndërgjegjes së tij.
Ndoshta historia e tij mund të përmblidhet më bukur me vetë titullin e dramës së tij të vitit 1931: “Prej robnije në liri.”
Sepse Vinçenc Prennushi nuk arriti ta shihte atë liri.
Por Shqipëria, dekada më vonë, do të kthehej tek ai.
Do ta nxirrte emrin nga heshtja. Do ta kthente në kujtesë.
Dhe sot, kur përkulemi para figurës së tij, nuk kujtojmë vetëm një njeri që vdiq në burg.
Kujtojmë një Shqipëri që nuk pranoi të vdiste në burg bashkë me të.
Një Shqipëri të Shkodrës së vjetër, të librave, të këngëve, të kishave, të shkollave, të teatrove dhe të shtypshkronjave.
Një Shqipëri që Prennushi e mbajti në zemër deri në frymën e fundit.
Dhe ndoshta prandaj, 141 vjet pas lindjes së tij, fjala më e drejtë për të nuk është vetëm martir.
Është:kujtesë.
Sepse një popull që harron njerëzit e vet më të mirë, rrezikon të harrojë edhe atë që ka qenë vetë.