Prof. Dr. Fejzulla BERISHA/

Kriza e vlerave si krizë e rendit juridik dhe moral

Kriza e vlerave në një shoqëri nuk është vetëm fenomen sociologjik apo etik; ajo është edhe krizë juridike në kuptimin më të thellë të së drejtës. E drejta ndërkombëtare moderne, e ndërtuar mbi parimet e Kartës së Kombeve të Bashkuara, Konventës Evropiane për të Drejtat e Njeriut dhe Statutit të Romës të Gjykatës Penale Ndërkombëtare, nuk e trajton shtetin vetëm si strukturë pushteti, por si bartës të përgjegjësisë morale dhe juridike ndaj qytetarëve.

Kur në një shoqëri e keqja ngrihet në piedestal dhe e mira nëpërkëmbet, atëherë nuk kemi vetëm devijim etik, por shkelje të parimeve themelore të sundimit të ligjit, barazisë para ligjit dhe drejtësisë materiale, të cilat janë shtylla të rendit juridik ndërkombëtar bashkëkohor.

Kosova, si shtet i ri dhe i brishtë institucionalisht, është veçanërisht e ndjeshme ndaj këtij fenomeni, sepse ndërtimi i institucioneve të saj nuk ka kaluar ende një konsolidim të plotë të kulturës së shtetit të së drejtës.

E drejta ndërkombëtare dhe standardi i meritokracisë juridike

E drejta ndërkombëtare bashkëkohore nuk njeh vetëm përgjegjësi shtetërore, por edhe përgjegjësi të praktikave institucionale. Parimi i good governance (qeverisjes së mirë), i zhvilluar në jurisprudencën e Gjykatës Evropiane për të Drejtat e Njeriut (GJEDNJ), kërkon që institucionet publike të funksionojnë mb transparencë, meritokraci,paanshmëri,proporcionalitet,dhe respekt të dinjitetit njerëzor.

Kur këto parime shkelën sistematikisht, atëherë kemi të bëjmë me degradim institucional, i cili në kuptimin juridik përbën cenim të të drejtave themelore të njeriut.

Gjykata Evropiane për të Drejtat e Njeriut në raste të shumta ka theksuar se shteti nuk është vetëm i detyruar të mos shkelë të drejtat, por edhe të krijojë një sistem që i mbron ato në mënyrë efektive. Kjo përfshin edhe mënyrën e rekrutimit, promovimit dhe funksionimit të administratës publike.

Nëse në një shtet promovohen individë jo për meritë, por për lidhje politike apo klienteliste, atëherë cenohen në mënyrë indirekte:e drejta për punë të barabartë, e drejta për administratë të drejtë,dhe e drejta për qasje të barabartë në shërbime publike.

Drejtësia ndërkombëtare penale dhe përmbysja e vlerave

Në planin më të gjerë, drejtësia penale ndërkombëtare, përmes mekanizmave si Gjykata Penale Ndërkombëtare (ICC) dhe tribunaleve ad hoc (ICTY, ICTR), ka vendosur një standard të ri: krimet nuk janë vetëm shkelje ligjore, por edhe shkelje morale kundër njerëzimit.

Ky koncept është i rëndësishëm edhe për analizën e brendshme të shoqërive, sepse tregon se:kur e keqja normalizohet,kur padrejtësia institucionalizohet,kur viktima dhe agresori përmbysen në diskursin publik,atëherë shoqëria hyn në një fazë të krizës së drejtësisë normative.

Në këtë kontekst, Kosova duhet të kuptojë se kultura e përmbysjes së vlerave nuk është vetëm çështje politike, por rrezikon të krijojë një deficit të drejtësisë tranzicionale, ku e kaluara e dhimbshme nuk përkthehet në standard të drejtësisë së qëndrueshme.

Kosova dhe sfida e sundimit të ligjit në praktikë

Kosova ka një kuadër kushtetues dhe ligjor që në teori është ndër më modernët në rajon. Kushtetuta e Republikës së Kosovës përfshin standarde të avancuara të të drejtave të njeriut dhe i inkorporon drejtpërdrejt instrumentet ndërkombëtare si Konventa Evropiane për të Drejtat e Njeriut.

Megjithatë, problemi kryesor nuk qëndron në normë, por në zbatimin e saj praktik.

Kur normat juridike nuk përputhen me realitetin institucional, krijohet ajo që në të drejtën publike quhet “constitutional gap” – hendek ndërmjet kushtetutshmërisë formale dhe realitetit funksional.

Në këtë hendek lindin fenomene të rrezikshme:politizimi i administratës publike,selektiviteti në drejtësi,dobësimi i meritokracisë,dhe humbja e besimit publik.

Këto fenomene nuk janë thjesht devijime administrative; ato janë simptoma të një krize të thellë të sundimit të ligjit.

Përmbysja e vlerave si shkelje e parimeve të drejtësisë materiale

Në të drejtën ndërkombëtare moderne, drejtësia nuk është vetëm formale (respektimi i procedurës), por edhe materiale (rezultati i drejtë).

Kur individët e ndershëm dhe profesionistët margjinalizohen, ndërsa individët pa integritet promovohen, atëherë kemi:shkelje të parimit të barazisë reale,deformim të konkurrencës së ndershme,dhe cenim të besimit publik në institucione.

Gjykata Evropiane për të Drejtat e Njeriut ka theksuar se shteti duhet të shmangë çdo formë diskriminimi sistemik, përfshirë edhe diskriminimin e heshtur institucional që lind nga praktikat e padrejta të punësimit dhe promovimit.

Në këtë kuptim, përmbysja e vlerave nuk është vetëm problem moral; ajo është shkelje strukturore e të drejtave të njeriut.

Drejtësia tranzicionale dhe rreziku i deformimit historik

Kosova si shoqëri post-konfliktuale është pjesë e proceseve të drejtësisë tranzicionale. Kjo nënkupton se e kaluara duhet të trajtohet me standarde të drejtësisë, të së vërtetës dhe të pajtimit.

Por kur në shoqëri ndodh përmbysja e vlerave, ekziston rreziku që:sakrifica të relativizohet,e vërteta të politizohet,dhe viktima të humbasë zërin e saj moral.

Kjo është veçanërisht e rrezikshme për Kosovën, sepse dëmton narrativën e drejtësisë historike mbi të cilën është ndërtuar legjitimiteti ndërkombëtar i shtetit të saj.

Drejtësia tranzicionale kërkon:njohje të së vërtetës,ndëshkim të përgjegjësve,dhe rehabilitim të viktimave.

Kur këto elemente mungojnë, krijohet një “drejtësi e cunguar”, e cila nuk prodhon stabilitet afatgjatë.

Rikthimi i rendit moral si detyrim juridik dhe kombëtar

Në përfundim, kriza e vlerave në Kosovë nuk është vetëm çështje etike apo politike. Ajo është çështje e sundimit të ligjit, e drejtësisë ndërkombëtare në praktikën e brendshme, dhe e qëndrueshmërisë së shtetit demokratik.

Kur e keqja ngrihet në piedestal dhe e mira nëpërkëmbet, nuk kemi vetëm deformim shoqëror, por shkelje të parimeve themelore mbi të cilat është ndërtuar rendi juridik evropian dhe ndërkombëtar.

Prandaj, rikthimi i vlerave nuk është nostalgji morale; është detyrim kushtetues, juridik dhe shtetëror.

Kosova do të forcohet vetëm atëherë kur:ndershmëria të bëhet standard,merita të bëhet kriter,

drejtësia të jetë e barabartë për të gjithë,dhe e mira të mos jetë përjashtim, por normë.

Vetëm atëherë shteti i Kosovës do të jetë në përputhje të plotë jo vetëm me idealet e tij historike, por edhe me standardet e së drejtës ndërkombëtare bashkëkohore.

Në të kundërt, çdo përmbysje e vlerave mbetet një kërcënim i heshtur ndaj vetë themeleve të shtetit.

Theodor Ippen/

Pazari ndodhet në rrëzë të fortesës dhe shtrihet deri në urë në një formacion të gjatë e të ngushtë. Përmes saj kalon një rrugë kryesore dhe shumë rrugica anësore që degëzohen në një rrjet rrugicash dhe sheshesh të vogla. Është një labirint për vizitorin e huaj, në të cilin është edhe më e vështirë të ecësh dhe të gjesh rrugën për shkak të kalldrëmit të tmerrshëm dhe të rrëshqitshëm, ullukëve, shtyllave të spikatura dhe uniformitetit të ndërtesave. Këto të fundit përbëhen nga disa qindra dyqane të vogla prej guri, që janë ose njëkatëshe ose dykatëshe. Fasadat në katin përdhes qëndrojnë të hapura gjatë gjithë ditës në të gjithë gjerësinë e tyre dhe mbyllen në kohën e mbylljes me ndihmën e disa trarëve prej druri të grumbulluar mbi njëri-tjetrin. Në këto ambiente, që përdoren si dyqane dhe si punishte, ulen artizanë dhe tregtarë duke pritur me durim klientët. Disa nga blerësit hyjnë në dyqane për të bërë blerjet e tyre, por shumica e tyre bien në sy në rrugën përpara tyre.

Sa i përket ndërtesave më të mëdha, pazari i Shkodrës ka një bezestan që daton nga periudha e Bushatit, i cili është një sallë tregu tipike orientale për mallra veçanërisht të vlefshme. Përreth tij ndodhen dyqanet dhe zyrat e tregtarëve më të pasur. Gjithashtu në pazar ndodhet një medrese, një shkollë teologjike, e cila përbëhet nga disa kioska të bukura, por disi të lëna pas dore, dhe një ndërtesë e veçantë biblioteke. Nga shtatë xhamitë e vogla që ndodhen këtu, njëra prej tyre ka emrin e çuditshëm Tu selvia e hunkjarit (Tek Selvia e Sulltanit) për shkak të pemës së selvisë me majë në oborrin e saj. Mbi pazar ngrihet kupola e mauzoleut të Baba Mustafës, një shenjtor vendas, i cili gjithashtu ka një emër të çuditshëm. Ai njihet gjerësisht si Zoja pazarit (Zonja e Pazarit). Fjala zoja përdoret nga katolikët për t’iu referuar Madonës dhe kështu mund të imagjinohet se dikur këtu ka pasur një kishë kushtuar Shën Marisë dhe se emri i kishës iu dha më vonë mauzoleut…

Përgatiti: Eduart Caka

Ajet Delaj/

Për interesa e këndvështrime të ndryshme, shqiptarët nuk mund të jenë dakord dhe nuk duhet të jenë dakord të gjithë për një fenomen, akt apo edhe për protestën kombëtare të ditëve të fundit.

Unë dëshiroj të ndalem në dy fenomene të ditëve të fundit që dua t’i shikoj në kontekstin historik të zhvillimeve politike e shoqërore të Shqipërisë e shqiptarëve.

Ka 23 ditë që ka shpërthyer në Shqipëri protesta madhështore e rinisë shqiptare kundër establishmentit të korruptuar të 36 viteve të fundit.

Të gjitha tentimet për ta devijuar drejtimin e protestës kombëtare janë tentativa të dështuara të establishmentit të korruptuar për të shmangur goditjen e drejtpërdrejtë të zemërimit masiv të shqiptarëve.

Rritja e kërkesës së ligjshme të masës së madhe të shqiptarëve që protesta të shpallë lidershipin e saj, nga frika se mund të përsëritet ’90-ta, është një kërkesë më se e drejtë dhe e arsyeshme.

Për çudi dhe ironi të fatit, edhe establishmenti i korruptuar e ka shtruar kërkesën për shpalljen e lidershipit të protestës kombëtare, madje ka organizuar për këtë qëllim edhe diversione të ndryshme, por me qëllim krejt tjetër nga interesi kombëtar i shqiptarëve, thjesht nisur nga parimi i tyre se: “Ajo që nuk blihet me para, blihet me më shumë para.” Dhe kur dihet se sa para disponon establishmenti, kjo për ta ka sens.

Surpriza e këndshme e gjithë kësaj historie proteste mbarëpopullore në ditën e 23-të ishte dalja e parë e një deklarate të grupit organizativ të protestës nëpërmjet z. Dritan Goxhaj, që në gjuhën zyrtare fare mirë mund ta quajmë zëdhënës i protestës.

Mirëpo, për kënaqësinë time dhe besoj të pjesës dërrmuese të shqiptarëve, e të protestuesve po e po, ishte ngutja e Kryeministrit Rama nga Parisi, apo i sapokthyer prej andej, për të hedhur baltë mbi z. Goxhaj, apo të themi mbi “produktin” e parë të protestës kombëtare.

Nuk dua të ndalem në heshtjen si fija e barit (thotë një miku im) të liderit të opozitës, z. Berisha, pasi vetë heshtja flet kur nuk guxon ta përshëndesë.

Mirëpo, më lart thashë me vetëdije që ishte kënaqësi dhe nuk ishte lapsus hedhja e baltës nga Kryeministri Rama mbi z. Goxhaj.

Kjo jo e marrë në mënyrë figurative, por marrë nga domethënia e saj, duke na treguar të gjithë shqiptarëve se Kryeministri Rama, si kreu aktual i establishmentit të korruptuar shqiptar, nuk kishte arritur ta kapte protestën kombëtare, pra fatkeqësia e ’90-ës nuk do të përsëritej më.

God Bless rininë shqiptare.

Nuk marr përsipër t’i bëj biografinë z. Goxhaj, pasi realisht nuk e njoh, por fakti që nuk është i kapur nga establishmenti i korruptuar dhe pjesëmarrës me armë në dorë në Luftën e Kosovës është i mjaftueshëm për mua për ta konsideruar suksesin e parë institucional të protestës kombëtare, pasi suksesi dhe vlera e protestës kombëtare janë shumëdimensionale në shërbim të Atdheut.

E thashë në fillim se shqiptarët nuk janë e nuk duhet të jenë dakord të gjithë për ngjarje e fenomene që ndodhin e kanë ndodhur në hapësirat shqiptare, por nëse ka një dakordësi afër 100%, është fakti se Franca, thënë më së buti, nuk është dashamirëse e kombit shqiptar.

Dje, kur Shqipëria është e përfshirë nga një ndër protestat më të bukura e më qytetare që kanë zhvilluar ndonjëherë shqiptarët, të cilët kërkojnë një të ardhme në liri e prosperitet, kreu aktual i establishmentit fluturon për në Paris tek sivëllai i tij, Presidenti i Francës, Macron.

Më lejoni, ju lutem, të bie në vëmendjen tuaj, por edhe t’ju pyes: a ka ndonjë domethënie për ju fakti se Enver Hoxha, Sali Berisha dhe Edi Rama të gjithë kanë ardhur nga Franca dhe janë mbështetur nga Franca?

Ky fakt domethënës për mua, por edhe për çdo shqiptar patriot, është një arsye më shumë për ta shkulur nga rrënjët këtë establishment të korruptuar 36-vjeçar e, po të doni, edhe 82-vjeçar.

Prof. Pal Nikolli/

​Harta globale e kancereve më të diagnostikuara sipas gjinisë zbulon një të vërtetë të pamohueshme: kanceri nuk është thjesht një sëmundje biologjike, por një pasqyrë e pabarazisë socio-ekonomike, zakoneve kulturore dhe efikasitetit të sistemeve shëndetësore në mbarë botën. Përmes një kontrasti të fortë vizual, harta ndan globin në zona të përcaktuara mirë, ku gjinia dhe gjeografia vendosin se nga cila formë e sëmundjes kërcënohet më shumë popullsia.

​Botëkuptimi i femrave: Beteja mes diagnostikimit të avancuar dhe mungesës së parandalimit.

​Në pjesën e sipërme të hartës, bota e femrave ndahet pothuajse në mënyrë binare. Në njërën anë, vendet e zhvilluara (Amerika e Veriut, Evropa, Australia) dhe pjesa më e madhe e Azisë dominohen nga kanceri i gjirit. Kjo tendencë lidhet ngushtë me jetëgjatësinë më të lartë, stilin e jetesës perëndimore, por mbi të gjitha me ekzistencën e programeve kombëtare të mamografisë. Në këto rajone, shkalla e lartë e diagnostikimit është tregues i një sistemi që arrin ta kapë sëmundjen në faza të hershme.

​Në kontrast të hidhur me këtë realitet, Afrika NënSahariane dhe disa pjesë të Amerikës Latine dominohen nga kanceri i qafës së mitrës. Ky është një tregues i pastër i varfërisë mjekësore. Kanceri i qafës së mitrës shkaktohet nga virusi HPV dhe është pothuajse tërësisht i parandalueshëm përmes vaksinimit dhe testeve Pap. Prania e tij si kanceri kryesor në këto rajone dëshmon mungesën dramatike të qasjes në kujdesin shëndetësor parandalues dhe mbrojtjen bazike për gratë.

​Mozaiku i meshkujve: Duhani, dieta dhe ndikimet kulturore.

​Ndryshe nga uniformiteti relativ i femrave, harta e meshkujve është një mozaik i ndërlikuar që pasqyron zakonet rajonale dhe veset njerëzore. Kanceri i prostatës dominon botën perëndimore dhe pjesën jugore të Afrikës, një fenomen që ecën paralelisht me moshën më të vjetër të popullsisë dhe përdorimin masiv të testeve të gjakut (PSA) për zbulimin e tij.

​Në krahun tjetër, Azia e Veriut, Rusia dhe Evropa Lindore janë “ngjyrosur” nga kanceri i mushkërive. Kjo shtrirje gjeografike ndjek me saktësi hartën e konsumit historik dhe aktual të duhanit tek burrat, si dhe zonat me ndotje të lartë industriale.

​Edhe më specifike janë treguesit kulturorë dhe mjedisorë në rajone të tjera:

– ​Azia Jugore (Indi dhe Pakistan): Kanceri i zgavrës së gojës dominon për shkak të zakonit tradicional të përtypjes së duhanit dhe arrës betel (gutka).

– ​Azia Qendrore dhe Irani: Kanceri i stomakut mbetet kryesori, i nxitur nga infeksionet e pakontrolluara të bakterit Helicobacter pylori dhe dietat e pasura me ushqime të kripura e të konservuara keq.

– ​Mongolia dhe Egjipti: Kanceri i mëlçisë udhëheq listën si pasojë e epidemive të përhapura të Hepatitis B dhe C.

– ​Afrika Qendrore: Prania e Sarkomës Kaposi lidhet në mënyrë të drejtpërdrejtë me zonat më të prekura nga epidemia e HIV/AIDS, ku sistemi imunitar i komprometuar i hap rrugë këtij tumori të rrallë.

​Një mesazh shëndetësor global.

​Në përfundim, kjo hartë ofron një leksion të madh në mjekësinë sociale. Ajo provon se lufta kundër kancerit nuk mund të jetë unike për të gjithë. Ndërsa në botën e pasur sfida mbetet modifikimi i stilit të jetesës dhe menaxhimi i sëmundjeve të moshës së thyer, në botën në zhvillim kanceri luftohet ende në frontin e parë: përmes ujit të pastër, vaksinave, higjienës ushqimore dhe qasjes në një kontroll mjekësor bazë.

Mbas 35 vitesh në bulevardin e Tiranës ushton Thirrja kombëtare “Poshtë Komunizmi!”. Heshtja e PD dhe PS për krimet e komunizmit tregon se sa staliniste janë këto dy parti, që në ‘90 thirrshin: “Poshtë komunizmi” dhe për 35 vite nuk i dënuan këto krime! 914.000 vite burg politik bënë të burgosurit politikë shqiptarë për një Shqipëri të re europiane, jo për vazhdimësinë staliniste!

6000 shqiptarë e shqiptare u pushkatuan dhe iu zhdukën kufomat, dhe për 35 vite Partia Demokratike dhe Partia Socialiste që i vrau, sot nuk kanë një varr në tokën e tyre! Prandaj jehon thirrja e 20-vjeçarëve në Tiranë “Poshtë Komunizmi!”. 35 vite që këto dy parti staliniste nuk mbajtën një minutë heshtje në parlament për këta korifenj të demokracisë, por krenoheshin se demokracinë e sollën bijtë e komunistëve!

Mjeranët politikanë vazhdues të politikës enveriste sot mbas 35 vitesh as nuk skuqen, as nuk zverdhën për jetët e humbura të shqiptarëve! Por kurrë dhe asnjëherë në hapësirat e kësaj lirie të fjalës nuk u dëgjuan rënkimet e thella të plagëve tona; kurrë nuk u dëgjuan përpëlitjet e shpirtrave të përvuajtur, që treteshin, bjerrnin rininë dhe energjitë e tyre në zgavrat më të errëta të burgjeve komuniste.

Ne na u dha liria e fjalës, por kjo fjalë deri tash po dëshmon për një deformim të gjithanshëm të njeriut shqiptar. Kjo protestë madhështore tregoi se rinia shqiptare nuk lejon diktatorë, ka vrarë frikën dhe po e lartëson Shqipërinë në botë si komb që do lirinë! “Shqipëri e re” pa dy parti staliniste, që nuk ndërtuan demokracinë, por ndërtuan korrupsionin dhe demokraturën e pushtetit.

Besim Ndregjoni