Besnik Fishta/

Galerisë së pamasë të filatelisë botërore, ku edhe filatelia shqiptare zë një vend të respektuar, nuk mund t’i mungonte një emetim që të proklamojë këtë pasion në mënyrë të veçantë, sidomos për ata që përfaqësojnë të ardhmen e koleksionimit, fëmijët dhe adoleshentët. Në këtë kuadër vendoset emetimi i Postës Shqiptare i vitit 2023 ne fig.1, me temë “Filatelia, pasion i dashur”, i dizajnuar mjeshtërisht nga Artjon Baboci, i cili shpalos në mënyrë figurative dhe edukative thelbin e këtij pasioni. Në pullën e parë, në qendër të kompozimit paraqiten dy fëmijë të përqendruar mbi një album pullash. Njëri prej tyre përdor lupën, duke nënvizuar aktin e vëzhgimit të kujdesshëm dhe kërkimit, një element thelbësor i filatelisë. Prania e globit në anën e majtë është domethënëse, pasi e lidh këtë aktivitet me njohjen e botës. Pullat nuk paraqiten thjesht si objekte koleksioni, por si “dritare” drejt gjeografisë, kulturave dhe historive të ndryshme.

Në sfond, harta e botës e përforcon këtë dimension ndërkombëtar, duke e vendosur aktivitetin e fëmijëve në një kontekst më të gjerë njohës. I njëjti koncept tematik vijon edhe në pullën e dytë, por tashmë i thelluar në aspektin edukativ dhe ndërveprues. Në qendër paraqitet një fëmijë i ulur, i cili me dorë të shtrirë tregon drejt një grupi flamujsh të vendeve të ndryshme. Ky gjest simbolizon aktin e zbulimit dhe të njohjes, fëmija nuk mbetet vëzhgues pasiv, por bëhet pjesëmarrës aktiv në procesin e të mësuarit, duke “prekur” botën përmes filatelisë. Në pjesën e poshtme, veglat si gërshërët, piskatorja dhe albumet e vogla theksojnë aspektin praktik të këtij hobi, duke nënvizuar se filatelia kërkon kujdes, rregull dhe përkushtim, cilësi që ndikojnë drejtpërdrejt në formimin e disiplinës tek fëmijët.

Në një kohë kur teknologjia digjitale dominon mënyrën se si të rinjtë komunikojnë, mësojnë dhe kalojnë kohën e lirë, lind natyrshëm pyetja nëse hobet tradicionale kanë ende vend në formimin e tyre. Filatelia, arti i koleksionimit të pullave postare, ndonëse me rrënjë në shekullin XIX, mbetet një nga aktivitetet më të pasura në vlera edukative, psikologjike dhe sociale. Pikërisht për fëmijët dhe adoleshentët, kjo veprimtari merr një rëndësi të veçantë, pasi ndërthuret ngushtë me zhvillimin e tyre emocional, njohës dhe karakterial. Moshat e hershme dhe adoleshenca janë periudha të ndjeshme të formimit të individit. Në këto faza, fëmija dhe i riu përjetojnë ndryshime të shpejta psikike, rritje të kuriozitetit, kërkim identiteti, luhatje emocionale dhe nevojë për përqendrim e orientim.

Pikërisht në këtë kontekst, filatelia mund të shërbejë si një instrument i rëndësishëm stabilizues dhe zhvillues. Akti i mbledhjes së pullave nuk është një veprim mekanik, sepse ai kërkon vëmendje, kërkim, krahasim dhe klasifikim. Këto procese aktivizojnë mendimin analitik dhe ndihmojnë në ndërtimin e një strukture të qëndrueshme të të menduarit.Një nga dukuritë më të rëndësishme psikike në këto mosha është zhvillimi i përqendrimit. Në një realitet ku shpërqendrimi është i vazhdueshëm, filatelia kërkon fokus të qëndrueshëm. Një fëmijë që merret me pulla mëson të vëzhgojë detaje të imëta, figurat, datat, simbolet, ngjyrat. Ky ushtrim i vazhdueshëm i vëmendjes ndikon drejtpërdrejt në përmirësimin e aftësisë për t’u përqendruar edhe në fusha të tjera, si në shkollë apo në aktivitete krijuese.

Nga ana emocionale, koleksionimi i pullave krijon ndjesinë e arritjes dhe të përmbushjes. Çdo pullë e re është një “fitore” e vogël, një element që pasuron një tërësi më të madhe. Kjo ndjenjë progresi është thelbësore për vetëvlerësimin e të rinjve. Ndryshe nga kënaqësitë e menjëhershme që ofron bota digjitale, filatelia kultivon durimin dhe kënaqësinë e vonuar, një cilësi e rrallë, por shumë e vlefshme për jetën. Adoleshenca karakterizohet gjithashtu nga kërkimi i identitetit. Në këtë drejtim, filatelia ofron një lidhje të fortë me historinë dhe kulturën. Përmes pullave, ata njihen me ngjarje historike, figura kombëtare, tradita dhe zhvillime botërore. Kjo njohje nuk është abstrakte, por konkrete dhe vizuale, gjë që e bën më të lehtë për t’u përvetësuar. Një koleksion pullash shqiptare, për shembull, mund të shndërrohet në një udhëtim në historinë kombëtare, duke forcuar ndjenjën e identitetit dhe përkatësisë. Një tjetër aspekt i rëndësishëm është zhvillimi i disiplinës dhe organizimit.

Ndërtimi i një koleksioni kërkon system, klasifikim sipas temës, vendit, periudhës apo motiveve. Fëmijët dhe adoleshentët mësojnë të organizojnë materialin, të kujdesen për të dhe ta ruajnë me përpikëri. Këto janë aftësi praktike që reflektohen më pas në jetën e përditshme dhe në përgjegjësitë akademike.

Filatelia ndikon pozitivisht edhe në shëndetin mendor. Edhe pse studimet shpesh fokusohen tek moshat e rritura, përfitimet janë të dukshme edhe tek të rinjtë. Aktiviteti i qetë, i përqendruar dhe krijues ndihmon në uljen e stresit dhe ankthit, të cilat janë gjithnjë e më të pranishme në jetën e adoleshentëve. Koha e kaluar duke sistemuar apo studiuar pullat krijon një hapësirë qetësie, larg presioneve të jashtme. Një dimension tjetër i rëndësishëm është ai social. Edhe pse mund të duket si një hobi individual, filatelia në thelb është një aktivitet që nxit komunikimin dhe bashkëpunimin. Të rinjtë mund të shkëmbejnë pulla, të diskutojnë për koleksionet e tyre dhe të marrin pjesë në aktivitete apo ekspozita.

Kjo i ndihmon ata të zhvillojnë aftësi sociale, të krijojnë lidhje dhe të ndihen pjesë e një komuniteti me interesa të përbashkëta. Nje shembull te tille socializimi e verejme ne fig.2 te emisionit te vitit 2022 me teme “Festivalet e femijve”, e dizajnuar serish nga Artjon Baboci, ne te cilen pulla e pare sikur dhe e dyta percjellin homazh ndaj rolit të artit dhe muzikës në jetën e fëmijëve shqiptarë, duke e bërë filatelinë jo vetëm një hobi, por edhe një pasqyrë të kulturës kombëtare.Fëmijët që këndojne në mikrofon mbi skenen, se pari me perde te kuqe dhe se dyti me perde blu, ndërsa përballë tyre ndodhet një audiencë me fëmij të buzëqeshur, dhe simbolet e notave muzikore rreth tyre e theksojnë atmosferën festive dhe muzikore.

Është me rëndësi të theksohet se filatelia nuk duhet të shihet si një mjet fitimi, sidomos për moshat e reja. Në një botë ku shpesh vlera matet me përfitimin material, ky pasion i mëson të rinjtë të vlerësojnë dijen, historinë dhe estetikën. Ata mësojnë se disa gjëra kanë vlerë jo sepse shiten, por sepse tregojnë një histori dhe ruajnë një kujtesë. Për më tepër, filatelia nxit të mësuarin e pavarur. Një fëmijë që interesohet për një pullë të caktuar shpesh kërkon të dijë më shumë, për vendin nga vjen, për figurën që paraqet apo për ngjarjen që simbolizon. Kjo e shtyn drejt kërkimit, leximit dhe zgjerimit të horizontit të tij njohës. Në këtë mënyrë, mësimi nuk mbetet i kufizuar në kornizat e shkollës, por bëhet një proces i vazhdueshëm dhe i motivuar nga vetë interesi.

Pra ne kohet e sotme, filatelia për fëmijët dhe adoleshentët nuk është thjesht një hobi i së kaluarës, por një mjet i fuqishëm formimi. Ajo ndikon në zhvillimin e përqendrimit, durimit dhe disiplinës, forcon vetëvlerësimin dhe stabilitetin emocional, pasuron njohuritë dhe ndihmon në ndërtimin e identitetit. Në një realitet gjithnjë e më të shpejtë dhe të fragmentuar, ky pasion ofron një ritëm më të qetë, më reflektues dhe më të thellë. Pikërisht për këtë arsye, nxitja e filatelisë tek të rinjtë nuk është vetëm një zgjedhje kulturore, por një investim i drejtpërdrejtë në zhvillimin e tyre si individë të plotë dhe të ndërgjegjshëm.

Nga Rafael Floqi/

Heshtja e Kozmosit. Diçka e pashpjegueshme po ndodh në errësirën e botës shkencore amerikane. Jo një aksident i vetëm, jo një tragjedi e izoluar—por një zinxhir ngjarjesh që duket sikur ndjek një model të ftohtë, të llogaritur. Një nga një, njerëzit që dinë më shumë për hapësirën, për armët, për teknologjitë që mund të ndryshojnë fatin e botës… po zhduken.

Në qendër të kësaj mjegulle të rëndë qëndron NASA dhe laboratorët e saj më të avancuar, ku shkenca nuk është më vetëm kërkim—por fuqi.

Një hetim që sapo ka nisur

Shtëpia e Bardhë ka pranuar publikisht shqetësimin, ndërsa FBI ka nisur një hetim të plotë për të gjetur lidhje të mundshme mes viktimave. Dyshimet përfshijnë aksesin e tyre në informacione të klasifikuara dhe mundësinë e përfshirjes së aktorëve të huaj. Autoritetet po analizojnë çdo detaj: kush ishin këta shkencëtarë, çfarë projektesh kishin dhe nëse ndonjë dorë e padukshme mund të jetë duke eliminuar ata që dinë shumë.

Fusha e mbrojtjes planetare dhe kërkimit bërthamor është jashtëzakonisht e kufizuar—vetëm disa qindra ekspertë në botë. Pikërisht kjo e bën këtë seri vdekjesh edhe më shqetësuese. Edhe rastet që duken më “të zakonshme” nuk i shpëtojnë dyshimit. Disa familje kanë folur për probleme shëndetësore apo personale, duke kërkuar që tragjeditë të mos shndërrohen në teori. Por ndërkohë, fakti që kaq shumë individë nga një komunitet kaq i vogël janë goditur në një periudhë kaq të shkurtër… mbetet i vështirë për t’u injoruar.

Në Uashington, shqetësimi është real. Ligjvënësit kërkojnë përgjigje. Disa e quajnë të pamundur që kjo të jetë thjesht rastësi. Të tjerë paralajmërojnë kundër nxjerrjes së përfundimeve pa prova. Por ndërsa debati vazhdon, një gjë është e sigurt: dikush po kërkon lidhje. Dhe nëse ato ekzistojnë, ato mund të çojnë në një realitet shumë më të errët se sa duket.

Shumë nga këta shkencëtarë punonin në projekte që lidhen me teknologji të avancuara: zbulimin e asteroideve, devijimin e tyre, si dhe sisteme që kanë lidhje të drejtpërdrejtë me mbrojtjen raketore. Sepse në një botë ku sekreti është fuqi, dhe ku informacioni mund të ndryshojë fatin e kombeve… ndoshta disa njerëz bëhen shumë të rrezikshëm për të jetuar.

Dhe nëse kjo është e vërtetë, atëherë pyetja nuk është më nëse këto vdekje janë të lidhura. Kompanitë private, të cilat kanë marrë miliarda dollarë kontrata nga qeveria amerikane për projekte të sigurisë kombëtare, janë pjesë e këtij ekosistemi të ndërlikuar.

Një fushë e vogël, me shumë viktima

Në korrik të vitit 2023, Michael Hicks u nda nga jeta në heshtje. Një shkencëtar i përkushtuar, një njeri që kishte kaluar dekada në laboratorët e Jet Propulsion Laboratory, duke studiuar asteroidët dhe misteret e kozmosit. Vdekja e tij nuk pati shkak. Nuk pati autopsi. Nuk pati përgjigje. Vetëm një boshllëk që mbeti pezull, si një pyetje pa zë. Por ai nuk ishte i pari. Dhe, më e frikshmja, nuk ishte i fundit.

Disa muaj më vonë, Frank Maiwald, një tjetër emër i njohur në të njëjtin laborator, vdiq në mënyrë po aq të paqartë. Nuk pati shpjegim. Nuk pati transparencë. Vetëm një tjetër hije që u shtua në listën e të zhdukurve nga drita.

Në vitin 2025, Monica Reza u zhduk gjatë një shëtitjeje. Një profesioniste e nivelit të lartë, e lidhur me materiale të avancuara për teknologjitë më të ndjeshme. Ajo u zhduk pa gjurmë, sikur toka ta kishte përpirë. Po atë vit, William Neil McCasland, një gjeneral i pensionuar me lidhje në programet e mbrojtjes, doli nga shtëpia e tij… dhe nuk u kthye më kurrë.

Pastaj erdhi dhuna e hapur. Carl Grillmair u gjet i vrarë me armë zjarri në pragun e shtëpisë së tij. Një shkencëtar që shikonte yjet, por që nuk arriti të shpëtojë nga ajo që e priste në tokë. Në të njëjtën kohë, dy punonjës të një laboratori bërthamor u zhdukën në mënyrë pothuajse identike—duke lënë pas telefonët, çelësat, jetët e tyre të përditshme. Sikur dikush t’i kishte thirrur në një vend nga i cili nuk kishte kthim.

Dhe sikur kjo të mos mjaftonte, vdekja vazhdoi të ndjekë këtë rreth të mbyllur njerëzish. Nuno Loureiro u vra në shtëpinë e tij. Jason Thomas u gjet i pajetë në një liqen, pas muajsh zhdukjeje. Asnjë shpjegim nuk i bashkoi këto histori—por heshtja që i rrethonte ishte e njëjtë.

Zhdukje dhe vdekje që sfidojnë logjikën

Të gjithë këta njerëz kishin një gjë të përbashkët: ata punonin në kufirin e njohurive njerëzore. Në projekte që lidhen me mbrojtjen planetare, me teknologjitë e raketave, me materiale që mund të përdoren si për eksplorim ashtu edhe për shkatërrim. Ata ishin pjesë e një bote të vogël, të mbyllur, ku çdo informacion ka vlerë të paimagjinueshme.

Dhe kur një botë e tillë fillon të humbasë njerëzit e saj, një nga një, rastësia nuk mjafton më si shpjegim.

Zyrtarë dhe ish-hetues kanë ngritur dyshime se këto nuk janë thjesht tragjedi personale. Se ndoshta, në errësirë, dikush po ndjek një listë. Një listë emrash që duhet të zhduken. Sepse në një epokë ku informacioni është arma më e fuqishme, ndonjëherë është më e lehtë të zhdukësh mbajtësin e sekretit… sesa vetë sekretin. Ndërkohë, hetimet vazhdojnë. FBI kërkon lidhje. Qeveria kërkon përgjigje. Por çdo ditë që kalon pa një shpjegim, kjo histori bëhet më e rëndë, më e ftohtë, më e frikshme.

Rastësi… apo diçka më e errët?

Ekspertët thonë se përqendrimi i kaq shumë tragjedive në një komunitet kaq të vogël është statistikisht i pazakontë. Disa e përshkruajnë si “një tragjedi që përsëritet në mënyrë të frikshme”. Ndërsa hetimet vazhdojnë, një pyetje mbetet pezull: A kemi të bëjmë me një seri rastësish fatkeqe… apo me një rrjet të fshehtë që po godet në heshtje? Nëse ekziston një lidhje, ajo mund të zbulojë një realitet shumë më të errët se sa mendohej—një botë ku shkenca, siguria kombëtare dhe sekretet më të thella ndërthuren në mënyrë të rrezikshme. Sepse ndoshta e vërteta nuk është thjesht e panjohur.

Ndoshta ajo është… e fshehur me qëllim.

Emanuela Dervishi

Dr.Valbona Muça/

Divorci prindëror përfaqëson një tranzicion të rëndësishëm zhvillimor me implikime të mundshme për funksionimin akademik dhe social të adoleshentëve. Adoleshenca e hershme (moshat 10–15) është një periudhë veçanërisht e ndjeshme, e karakterizuar nga maturim i shpejtë neurobiologjik, eksplorim i identitetit dhe rritje e rëndësisë së marrëdhënieve me bashkëmoshatarët. Megjithëse kërkimet empirike identifikojnë në mënyrë të vazhdueshme lidhje modeste midis divorcit prindëror dhe vështirësive të përshtatjes tek fëmijët, më pak vëmendje i është kushtuar mekanizmave zhvillimorë që qëndrojnë në themel të këtyre lidhjeve. Ky rishikim teorik integron teorinë e atashimit, teorinë bioekologjike të sistemeve dhe modelin e stresit familjar për të propozuar një model ndërmjetësues zhvillimor-ekologjik që shpjegon se si proceset e lidhura me divorcin ndikojnë në performancën akademike dhe përshtatjen me bashkëmoshatarët. Rishikimi argumenton se divorci nuk është në vetvete patologjik; përkundrazi, rezultatet varen nga mekanizma ndërmjetësues si pasiguria emocionale, çrregullimet në funksionet ekzekutive, vështirësitë ekonomike, cilësia e prindërimit dhe konflikti ndërprindëror. Gjithashtu shqyrtohen ndikimet moderuese si gjinia, konteksti socio-ekonomik, normat kulturore dhe sistemet mbështetëse shkollore. Diskutohen implikimet për kërkimet longitudinale, ndërhyrjet shkollore dhe politikat familjare.

Hyrje

Struktura familjare ka pësuar transformime të rëndësishme në dekadat e fundit. Divorci është bërë një përvojë relativisht normative, por komplekse nga pikëpamja zhvillimore. Ndërkohë që shumë studime dokumentojnë lidhje statistikore midis divorcit prindëror dhe vështirësive në përshtatjen e fëmijëve, madhësia e këtyre efekteve mbetet modeste dhe heterogjene (Amato, 2001).

Kjo variabilitet sugjeron se divorci në vetvete nuk është një faktor rreziku determinues. Përkundrazi, ai funksionon si një tranzicion zhvillimor, ndikimi i të cilit varet nga proceset marrëdhënore, ekonomike dhe kontekstuale.

Adoleshenca e hershme (moshat 10–15) përfaqëson një fazë veçanërisht të ndjeshme. Gjatë kësaj periudhe, individët përjetojnë ristrukturim të shpejtë neurokognitiv, intensitet të shtuar emocional dhe rritje të varësisë nga vlerësimi i bashkëmoshatarëve (Steinberg, 2014). Adoleshentët kanë pjekuri njohëse për të interpretuar konfliktin familjar, por nuk zotërojnë ende mekanizma të plotë rregullues për të përballuar stresin kronik.

Ky rishikim paraqet një kornizë teorike integruese për të shpjeguar se si divorci prindëror ndikon në rezultatet akademike dhe sociale gjatë adoleshencës së hershme.

2. Karakteristikat zhvillimore të adoleshencës së hershme

Adoleshenca e hershme karakterizohet nga:

Maturimi i funksioneve ekzekutive

Ndjeshmëri e shtuar e sistemit limbik

Rritje e arsyetimit abstrakt

Zgjerim i formimit të identitetit përmes bashkëmoshatarëve

Zhvillimi asinkron midis reaktivitetit emocional dhe kontrollit kognitiv i bën adoleshentët veçanërisht të ndjeshëm ndaj stresorëve mjedisorë.

Stresi i lidhur me divorcin mund të çojë në:

Ulje të kapacitetit të memories punuese

Dëmtim të përqendrimit të vazhdueshëm

Rritje të ruminacionit

Ulje të motivimit të brendshëm akademik

Gjithashtu, zhvillimi i identitetit ndërthuret me krahasimin social. Paqëndrueshmëria familjare mund të sfidojë ndjenjën e përkatësisë dhe statusit social të adoleshentit.

3. Bazat teorike

3.1 Teoria e atashimit

Teoria e atashimit pohon se marrëdhëniet e sigurta me kujdestarët nxisin rregullimin emocional dhe sjelljen eksploruese (Bowlby, 1969). Divorci mund të cenojë sigurinë emocionale, veçanërisht kur shoqërohet me konflikt të lartë ndërprindëror ose prindërim të paqëndrueshëm.

Pasiguria emocionale mund të shfaqet në formën e ankthit, tërheqjes ose hipervigjilencës, duke ndikuar indirekt në angazhimin në klasë dhe marrëdhëniet me bashkëmoshatarët.

3.2 Teoria bioekologjike e sistemeve

Korniza ekologjike e Bronfenbrenner-it e koncepton zhvillimin si një proces që ndodh brenda sistemeve të ndërlidhura:

Mikrosistemi: ndërveprimi prind–fëmijë

Mesosistemi: bashkërendimi familje–shkollë

Ekzosistemi: stabiliteti ekonomik dhe rezidencial

Makrosistemi: normat kulturore mbi divorcin

Në këtë kuptim, divorci përfaqëson një ndryshim sistemik, jo thjesht një ngjarje të vetme.

3.3 Modeli i stresit familjar

Modeli i stresit familjar thekson rolin e vështirësive ekonomike si ndërmjetësues midis tranzicioneve familjare dhe rezultateve tek fëmijët (Conger & Donnellan, 2007). Vështirësitë financiare rrisin stresin prindëror, duke ulur cilësinë e prindërimit dhe mbikëqyrjes.

Rënia akademike, në këtë rast, shfaqet indirekt si pasojë e praktikave të dobësuara prindërore, jo domosdoshmërisht nga vetë divorci.

4. Rezultatet akademike: Mekanizmat ndërmjetësues

Ky rishikim propozon katër rrugë kryesore ndërmjetësuese:

Pasiguria emocionale

Ankthi kronik dhe preokupimi emocional reduktojnë përqendrimin dhe këmbënguljen.

Çrregullimi i funksioneve ekzekutive

Stresi ndikon në memorien punuese dhe aftësitë planifikuese.

Vështirësitë ekonomike

Burimet e kufizuara reduktojnë aksesin në mbështetje arsimore.

Ndërprerjet shkollore

Lëvizjet rezidenciale ndërpresin vazhdimësinë akademike dhe integrimin social.

Studimet tregojnë se familjet e paprekura nga divorci, por me konflikt të lartë, mund të prodhojnë rezultate të ngjashme ose edhe më negative krahasuar me familjet e divorcuara me konflikt të ulët.

5. Përshtatja sociale dhe marrëdhëniet me bashkëmoshatarët

Marrëdhëniet me bashkëmoshatarët bëhen qendrore gjatë kësaj faze. Divorci mund të ndikojë në:

Zhvillimin e besimit

Modelet e zgjidhjes së konflikteve

Identitetin social të perceptuar

Reagimet internalizuese përfshijnë tërheqje dhe vetmi.

Reagimet eksternalizuese përfshijnë agresivitet dhe kundërshtim.

Konteksti kulturor luan rol moderues, sidomos në shoqëritë ku divorci stigmatizohet.

6. Modeli ndërmjetësues zhvillimor-ekologjik

Modeli i propozuar e koncepton divorcin si një tranzicion fillestar që ndikon në rezultatet përmes ndërmjetësve marrëdhënorë dhe kognitivë:

Divorci prindëror → (konflikti ndërprindëror + vështirësitë ekonomike + cilësia e prindërimit) → siguria emocionale & funksionet ekzekutive → arritjet akademike & përshtatja sociale

Moderatorët përfshijnë gjininë, statusin socio-ekonomik, normat kulturore dhe sistemet mbështetëse shkollore.

Ky model zhvendos fokusin nga strukturat statike drejt proceseve dinamike.

7. Rezilienca dhe faktorët mbrojtës

Jo të gjithë adoleshentët që përjetojnë divorc shfaqin vështirësi. Faktorët mbrojtës përfshijnë:

Konflikt të ulët pas divorcit

Prindërim të ngrohtë dhe të qëndrueshëm

Rutinë të qëndrueshme

Marrëdhënie të forta me mësuesit

Akses në shërbime këshillimi

Kërkimet mbi reziliencën tregojnë se edhe një marrëdhënie e vetme mbështetëse dhe e qëndrueshme me një të rritur mund të zbusë ndjeshëm efektet e stresit (Masten, 2014).

8. Implikime për kërkimin shkencor

Studimet e ardhshme duhet të:

Përdorin dizajne longitudinale të fokusuara në moshat 10–15

Dallojnë konfliktin para divorcit nga përshtatja pas tij

Integrojnë masa neurokognitive dhe psikosociale

Kryejnë krahasime ndërkulturore

Modelet dinamike të proceseve mund të ofrojnë fuqi më të madhe shpjeguese sesa krahasimet strukturore.

9. Implikime për politikat dhe arsimin

Politikat duhet të fokusohen në:

Mbështetje ekonomike për familjet me një prind

Shërbime ndërmjetësimi familjar për reduktimin e konfliktit

Programe shkollore për vlerësim dhe ndërhyrje psikosociale

Institucionet arsimore duhet të zhvillojnë protokolle tranzicioni për nxënësit që përjetojnë ndryshime në strukturën familjare.

10. Përfundim

Divorci prindëror gjatë adoleshencës së hershme përbën një tranzicion zhvillimor me pasoja të mundshme akademike dhe sociale. Megjithatë, rezultatet ndërmjetësohen nga siguria emocionale, funksionet ekzekutive, stabiliteti ekonomik dhe cilësia e marrëdhënieve.

Duke integruar teorinë e atashimit, teorinë ekologjike të sistemeve dhe modelin e stresit familjar, ky rishikim propozon një model ndërmjetësues zhvillimor-ekologjik që e rikoncepton divorcin nga një kategori statike rreziku në një proces dinamik zhvillimor.

Divorci nuk parashikon në mënyrë të njëtrajtshme vështirësi; përkundrazi, kontekstet marrëdhënore dhe sistemike përcaktojnë trajektoret zhvillimore.

Referenca

Amato, P. R. (2001). Fëmijët e divorcit në vitet 1990: Një përditësim i meta-analizës së Amato dhe Keith (1991). Journal of Family Psychology, 15(3), 355–370.

Amato, P. R. (2010). Kërkimi mbi divorcin: Tendenca të vazhdueshme dhe zhvillime të reja. Journal of Marriage and Family, 72(3), 650–666.

Amato, P. R., & Fowler, F. (2002). Praktikat prindërore, përshtatja e fëmijës dhe diversiteti familjar. Journal of Marriage and Family, 64(3), 703–716.

Amato, P. R., & Keith, B. (1991). Divorci prindëror dhe mirëqenia e fëmijëve: Një meta-analizë. Psychological Bulletin, 110(1), 26–46.

Bowlby, J. (1969). Atashimi dhe humbja: Vëllimi 1. Atashimi. Basic Books.

Bronfenbrenner, U. (1979). Ekologjia e zhvillimit njerëzor: Eksperimente nga natyra dhe dizajni. Harvard University Press.

Conger, R. D., & Donnellan, M. B. (2007). Një perspektivë ndërvepruese mbi kontekstin socio-ekonomik të zhvillimit njerëzor. Annual Review of Psychology, 58, 175–199.

Conger, R. D., Conger, K. J., & Martin, M. J. (2010). Statusi socio-ekonomik, proceset familjare dhe zhvillimi individual. Journal of Marriage and Family, 72(3), 685–704.

Demo, D. H., & Acock, A. C. (1996). Struktura familjare, proceset familjare dhe mirëqenia e adoleshentëve. Journal of Research on Adolescence, 6(4), 457–488.

Evans, G. W., & Schamberg, M. A. (2009). Varfëria në fëmijëri, stresi kronik dhe memoria punuese në moshë të rritur. Proceedings of the National Academy of Sciences, 106(16), 6545–6549.

Hetherington, E. M., & Kelly, J. (2002). Për mirë apo për keq: Rishqyrtimi i divorcit. W. W. Norton.

Kelly, J. B., & Emery, R. E. (2003). Përshtatja e fëmijëve pas divorcit. Family Relations, 52(4), 352–362.

Kamp Dush, C. M., Cohan, C. L., & Amato, P. R. (2001). Marrëdhënia midis divorcit prindëror dhe mirëqenies së adoleshentëve. Journal of Marriage and Family, 63(4), 921–934.

Lansford, J. E. (2009). Divorci prindëror dhe përshtatja e fëmijëve. Perspectives on Psychological Science, 4(2), 140–152.

McLanahan, S., & Sandefur, G. (1994). Rritja me një prind: Çfarë dëmton, çfarë ndihmon. Harvard University Press.

Masten, A. S. (2014). Magjia e zakonshme: Rezilienca në zhvillim. Guilford Press.

Sun, Y., & Li, Y. (2009). Divorci prindëror, madhësia e vëllazërisë dhe burimet familjare në lidhje me performancën akademike të fëmijëve. Social Science Research, 38(3), 622–634.

Steinberg, L. (2014). Mosha e mundësive: Mësime nga shkenca e re e adoleshencës. Houghton Mifflin Harcourt.

Wolchik, S. A., Sandler, I. N., Millsap, R. E., et al. (2000). Ndjekje gjashtëvjeçare e ndërhyrjeve parandaluese për fëmijët e divorcit. Journal of the American Medical Association, 283(14), 1874–1881.

Foto: living.al

Faruk Myrtaj/

“Visar Zhiti: viktima e sureales”- Robert Elsie

“Më kishin arrestuar për një libër që, besoj, ishte më se modest”.Kështu shpjegohet, tashmë i lirë, Njeriu Visar Zhiti. Tashmë kur ditë pas dite po harrojmë, fatmirësisht por edhe fatkeqësisht, ferrin nga i cili të gjithë kemi dalë. “Duke menduar për rimat, harroja krimin që s’e kisha kryer, por që të tjerët e realizuan mbi mua”, qartëson më tej poeti Visar Zhiti. Robert Elsie, edhe pa jetuar në Shqipëri e ka përjetuar absurdin e Shqipërisë. Së paku pjesën që i ra për “fat” Visar Zhitit. “Visar Zhiti: viktimë e su-reales”, është shprehur ai. Mbase pa të drejtën për ta quajtur assesi viktimë.

“Poezitë e burgut” janë poezi të njeriut që hyri njeri dhe doli njeri nga burgu. Jo të gjithë e kanë pasur këtë fat. Duhej vrarë vetja patjetër dhe unë zgjodha një tjetër lloj vetëvrasjeje: poezinë, që më siguronte rrezikun permanent, pra emocionin e madh të të gjallit. Poezitë e këtij libri vetëm kështu duhen pranuar.”

Si për të shpëtuar veten nga vetja e vjetëve atje, Visar Zhiti nxiton të shkruajë një parathënie ku ai ndjen se doemos duhet të përmend si (bashkë)autor, apo si botues, apo redaktor, apo ruajtës të poezive të librit, të ndrymyrit e tjerë të atyre qelive: Maks Rakipin, Halit Lazen, Zyhdi Moravën, Ron Çobanin, Linc Ngjelën, Ahmet Kolgjinin, Ismail Farkën, Sherfi Merdanin, Robert Vullkanin, Adriatik Mustafain e plot të tjerë që sot vetes i thonë se janë të lirë.

Të lirë para kujt?

Cilët ishin gardianët dhe a ishin ata vet, gardianët, më të lirë se të burgosurit e tyre?

V(jetët) e burgut, a ishin të gjithë mungesë lirie, i huanin apo i rrëmbenin liri të burgosurit njëri-tjetrit?

Analfabetët në burg kontrolloheshin më pak, shkruan autori. A thua nuk kishte dhe arsye të tjera për tu kontrolluar më pak? Ose për tu torturuar më shumë? Ose për të mbetur të burgosur edhe pas lirimit?

Mjaft të vërejmë titujt e pjesëve të librit dhe ndjejmë tërë përgjigjet që qartësohen edhe pa përgjigje të drejtpërdrejtë.

“Mërmërimat e zbathura”, (Ditëlindja ime në qeli. Ç’të bëj? Mblidhem në vetvete, si molla që fshihet pas gjetheve, sa do ruajtur fara që është brenda, unë s’jam i pari që dënohem në këtë botë, por më vjen keq që s’jam as i fundit; preka kyçet e duarve dhe të këmbëve, ishin vendet më të përshtatshme për prangat).

Atdheu i Çmendur: Tmerrësisht njëlloj të jenë ditët/ 5 herë rresht e premte/gjithmonë e martë ters/ asnjëherë e dielë/…Veç jo Atdheun, me atdheun e çmendur nuk luhet/…Toka u bë baltë…Dhe po të jesh në burg, të dënojnë prapë…!)

Ka këtu edhe një poezi që është ndoshta torturuese për të gjithë të burgosurit, dhe ata që nuk u mbyllën dot brenda. Nuk mund të mos e citojmë, sado shkurt që duhet shkruar. “Të burgosurit në ndihmë të dhunës/Ti s’je polici-por shkopi i tij i gomës/Ti s’je qeni me erë-por nuhatja e tij./ Ti s’je goja-por dhëmbët me jargë helmatisëse…/Megjithatë je prapë i burgosur/ Mes të burgosurve qeli lëvizëse je!/…ne, vet ne, e mbajtkemi burgun/ Bashkë me popullin!”

Pas kësaj është e lehtë të pranosh titullin: Atdheu i Çmendur. Dhe të kërkosh çmendësit e tij, kush i mbërtheu “gozhdët e përgjakura të kryqit”, cilët e quajtën dhe ishin “kafshë të mira dhe të këqija të burgut”, dhe përse të gjithë, tmerrësisht të gjithë, patëm ”vdekje pa arkiv(ole)” Poeti duke qenë i mbyllur në burg detyrohet të rrisë përmasat e zemrës. Pikërisht kjo zemër e gjerë nuk e lejon të mos i thotë ato që duhen thënë, qoftë edhe si EPITAF:

“Ti po vdes

Dhe brohoret

Asgjë nuk po thua ti, populli im…!”

Megjithatë (vini re) populli im! Visar Zhiti është aty, mes së mirës dhe së keqes, asnjërën prej tyre nuk ka e shpërfillë, asnjërën prej bartësve të tyre nuk ka ndërmend ta largojë nga vetja. Ne jemi, ata që ishim, ne do të jemi, këtu, te ky vend, brenda kësaj dhimbjeje të bukur, si një poezi, të cilën e kemi shkruar të gjithë…

Kafka e hedhur në këmbët tona, është saktësisht kafka jonë.

(Gazeta “Republika”, 9.2.1994)

Dr. Shefqet Deliallisi/

Shumë pyetje që kërkojnë përgjigje…Pse njerëz që hanë çfarë t’i pëlqejë në çfardo sasi, fizikisht inaktivë, nuk shtojnë në peshë ? Pse njerëz të tjerë, me histori familjare për mbipeshë apo obezitet, ndonëse hanë sasi modeste, bëjnë dhe aktivitet fizik, bëhen dhe mbeten obezë? Pse njerëz të tjerë (në fakt shumica) qëndrojnë në të njejtën peshë ? Pse pesha e tepërt që me shumë vështirësi humbet, shpejt rifitohet ? Pse disa vende kanë nivel të lartë obeziteti, ndërsa të tjerë jo ?

Pse obeziteti nuk ishte problem vite më parë? Përgjigjen duhet ta kërkojmë tek genet dhe ambienti. Ne duhet të falenderojmë ose mallkojmë parardhësit tanë për peshën apo formën e trupit që kemi. Epidemia e mbipeshës dhe obezitetit është një fenomen i kohës moderne, veçanërisht i 20 viteve të fundit, si shprehje e ndryshimit të ambjentit. Sigurisht që faktorët gjenetikë janë shumë të rëndësishëm, por genet “ndizen” dhe “shuhen” nga ndikimi i ambjentit.

GENET S’KANË NDRYSHUAR.

AMBIENT PO.

Ndonëse bota ka pësuar ndryshime të pa llogaritshme në të gjitha fushat, ndonëse ne mund të vishemi sipas modës së fundit, të përdorim makina të tipeve të fundit, organizmi ynë nuk është tjetër veç ai i paraardhësve të lashtë.

Mënyra se si ai trajton ushqimin, bakteriet, ndotjen, stresin, ka pësuar fare pak ndryshime.

Ne gjendemi të “strehuar” në një organizëm të përshtatur për tjetër ambient, atë të shekujve më parë, kur vdekja ishte e hershme, shpesh para moshës së riprodhimit, organizmi ishte përshtatur për njerëz fizikisht të fuqishëm, që përdornin ushqime të thjeshta, të siguruar nëpërmjet një pune të rëndë fizike.

Disa nga instiktet që trashëgojmë, pozitive për njerëzit e lashtë, shpesh shpëtimtarë për jetën e tyre, janë kthyer tashmë në kërcënim për jetën tonë.

Sot, shumë njerëz kanë mundësi të hanë çfarë t’ju pelqejë, në çfarëdo sasie që dëshirojnë.

Jo gjithmonë ka qenë kështu. Paraardhësit tanë nuk mundnin të siguronin ushqimin në mënyrë të qëndrueshme. Periudhat e ushqimit të bollshëm alternoheshin me mungesa ekstreme. Për të mbijetuar, organizmi i tyre ishte përshtatur për këtë gjendje. Mamagazinonte energjinë e tepërt, kur ushqimi ishte i bollshëm, për ta përdorur kur kërcënohej nga uria apo sëmundje të rënda.

Këtë përshtatje organizmi ynë vazhdon ta trashëgojë dhe sot. Kur hamë ushqime të bollshme, energjinë e tepërt e depozitojmë në formën e dhjamit. Për fatin tonë të keq, sot për shumicën njerëzve, sigurimi i ushqimit është i lehtë dhe shpesh mbi nevojat energjitike.

ÇFAR PO NDODH ?

Mund t’i shpëtojmë influencës së ambientit?.

Është presioni i ambientit që na inkurajon të hamë shumë, e pamundur shmangia.

Është e lehtë të hash. Është kënaqsi.

Është relativisht e pa kushtueshme. Sinjalet fiziologjike që na shtojnë dëshirën për të ngrënë janë shumë të forta, ndërsa sinjalet për ta ndalur ngrënien shumë të dobta.

Ne hamë kur jemi të lumtur.

Ne hamë dhe kur jemi të mërzitur.

Ne kemi përshtatur shprehi sociale, festa me ngrënie dhe pije të tepërta.

Ne ngrënien e lidhim me shëndetin, mirëqenien dhe statusin social.

Përshtatjet që trashëgojmë nga paraardhesit, në shoqërinë e sotme të bollëkut ushqimor janë bërë të dëmshme, duke shkaktuar mbingrënie te njerëz tashmë të dhjamosur.

Energjia e tepërt depozitohet në formën e dhjamit, duke u bërë shkak për shfaqen e obezitetit.

Kështu rezervat e dhjamit, që aq mirë i shërbenin njerëzve të lashtë, njerëzve modernë i shkaktojnë probleme serioze, madje i shkurtojnë jetën.

Obeziteti sot e kërcënon shëndetin nëpërmjet diabetit, tensionit të lartë, sëmundjeve të zemrës dhe enëve të gjakut, disa llojeve të kancerit, etj

Nga ana tjetër, shoqeria jonë për gjenerata ka punuar fort për ta bërë jetën sa më të lehtë, aktivitetin fizik sa më pak të nevojshëm. Ndryshime thelbësore kanë ndodhur dhe vazhdojnë të ndodhin në aktivitetin fizik. Organizmi, që ne trashëgojmë, është i përshtatur për një pune intensive fizike. Ndërsa sot pamundësia për aktivitet fizik përbën një problem të ri për racën njerëzore.

Njerëzit qëndrojnë ulur para tavolinës, në vend që të lëvizin. Vetëm pak vite më parë fëmijët luanin jashtë shtëpisë për orë të tëra, ndërsa sot qëndrojnë pasivë përpara celularit, apo lojrave elektronike.

Në kohët e lashta ishte e pamundur që dikush të qëndronte ulur për muaj e vite. Madje edhe paraardhësit tanë fermerë të disa viteve më parë, duhej të punonin fort fizikisht, ndryshe nga sot, kur shumicën e puneve e kryejnë makineritë.

Dhe kjo ka implikime të rëndësishme mbi organizmin dhe shëndetin.

Të bëhesh aktiv fizikisht sot, s’është e lehtë. Kërkon sforcim, mund dhe kohë. Njerëzit sot sforcohen për të planifikuar një aktivitet fizik.

KA ZGJIDHJE ?

Para këtyre ndryshimeve jemi të pafuqishëm?

JO. Ajo që mund të bëjmë ne sot është t’i kthejmë ndryshimet në favorin tonë, apo së paku t’i kthejmë në të padëmshëm…