Prof. Pal Nikolli/

​Harta globale e kancereve më të diagnostikuara sipas gjinisë zbulon një të vërtetë të pamohueshme: kanceri nuk është thjesht një sëmundje biologjike, por një pasqyrë e pabarazisë socio-ekonomike, zakoneve kulturore dhe efikasitetit të sistemeve shëndetësore në mbarë botën. Përmes një kontrasti të fortë vizual, harta ndan globin në zona të përcaktuara mirë, ku gjinia dhe gjeografia vendosin se nga cila formë e sëmundjes kërcënohet më shumë popullsia.

​Botëkuptimi i femrave: Beteja mes diagnostikimit të avancuar dhe mungesës së parandalimit.

​Në pjesën e sipërme të hartës, bota e femrave ndahet pothuajse në mënyrë binare. Në njërën anë, vendet e zhvilluara (Amerika e Veriut, Evropa, Australia) dhe pjesa më e madhe e Azisë dominohen nga kanceri i gjirit. Kjo tendencë lidhet ngushtë me jetëgjatësinë më të lartë, stilin e jetesës perëndimore, por mbi të gjitha me ekzistencën e programeve kombëtare të mamografisë. Në këto rajone, shkalla e lartë e diagnostikimit është tregues i një sistemi që arrin ta kapë sëmundjen në faza të hershme.

​Në kontrast të hidhur me këtë realitet, Afrika NënSahariane dhe disa pjesë të Amerikës Latine dominohen nga kanceri i qafës së mitrës. Ky është një tregues i pastër i varfërisë mjekësore. Kanceri i qafës së mitrës shkaktohet nga virusi HPV dhe është pothuajse tërësisht i parandalueshëm përmes vaksinimit dhe testeve Pap. Prania e tij si kanceri kryesor në këto rajone dëshmon mungesën dramatike të qasjes në kujdesin shëndetësor parandalues dhe mbrojtjen bazike për gratë.

​Mozaiku i meshkujve: Duhani, dieta dhe ndikimet kulturore.

​Ndryshe nga uniformiteti relativ i femrave, harta e meshkujve është një mozaik i ndërlikuar që pasqyron zakonet rajonale dhe veset njerëzore. Kanceri i prostatës dominon botën perëndimore dhe pjesën jugore të Afrikës, një fenomen që ecën paralelisht me moshën më të vjetër të popullsisë dhe përdorimin masiv të testeve të gjakut (PSA) për zbulimin e tij.

​Në krahun tjetër, Azia e Veriut, Rusia dhe Evropa Lindore janë “ngjyrosur” nga kanceri i mushkërive. Kjo shtrirje gjeografike ndjek me saktësi hartën e konsumit historik dhe aktual të duhanit tek burrat, si dhe zonat me ndotje të lartë industriale.

​Edhe më specifike janë treguesit kulturorë dhe mjedisorë në rajone të tjera:

– ​Azia Jugore (Indi dhe Pakistan): Kanceri i zgavrës së gojës dominon për shkak të zakonit tradicional të përtypjes së duhanit dhe arrës betel (gutka).

– ​Azia Qendrore dhe Irani: Kanceri i stomakut mbetet kryesori, i nxitur nga infeksionet e pakontrolluara të bakterit Helicobacter pylori dhe dietat e pasura me ushqime të kripura e të konservuara keq.

– ​Mongolia dhe Egjipti: Kanceri i mëlçisë udhëheq listën si pasojë e epidemive të përhapura të Hepatitis B dhe C.

– ​Afrika Qendrore: Prania e Sarkomës Kaposi lidhet në mënyrë të drejtpërdrejtë me zonat më të prekura nga epidemia e HIV/AIDS, ku sistemi imunitar i komprometuar i hap rrugë këtij tumori të rrallë.

​Një mesazh shëndetësor global.

​Në përfundim, kjo hartë ofron një leksion të madh në mjekësinë sociale. Ajo provon se lufta kundër kancerit nuk mund të jetë unike për të gjithë. Ndërsa në botën e pasur sfida mbetet modifikimi i stilit të jetesës dhe menaxhimi i sëmundjeve të moshës së thyer, në botën në zhvillim kanceri luftohet ende në frontin e parë: përmes ujit të pastër, vaksinave, higjienës ushqimore dhe qasjes në një kontroll mjekësor bazë.

Mbas 35 vitesh në bulevardin e Tiranës ushton Thirrja kombëtare “Poshtë Komunizmi!”. Heshtja e PD dhe PS për krimet e komunizmit tregon se sa staliniste janë këto dy parti, që në ‘90 thirrshin: “Poshtë komunizmi” dhe për 35 vite nuk i dënuan këto krime! 914.000 vite burg politik bënë të burgosurit politikë shqiptarë për një Shqipëri të re europiane, jo për vazhdimësinë staliniste!

6000 shqiptarë e shqiptare u pushkatuan dhe iu zhdukën kufomat, dhe për 35 vite Partia Demokratike dhe Partia Socialiste që i vrau, sot nuk kanë një varr në tokën e tyre! Prandaj jehon thirrja e 20-vjeçarëve në Tiranë “Poshtë Komunizmi!”. 35 vite që këto dy parti staliniste nuk mbajtën një minutë heshtje në parlament për këta korifenj të demokracisë, por krenoheshin se demokracinë e sollën bijtë e komunistëve!

Mjeranët politikanë vazhdues të politikës enveriste sot mbas 35 vitesh as nuk skuqen, as nuk zverdhën për jetët e humbura të shqiptarëve! Por kurrë dhe asnjëherë në hapësirat e kësaj lirie të fjalës nuk u dëgjuan rënkimet e thella të plagëve tona; kurrë nuk u dëgjuan përpëlitjet e shpirtrave të përvuajtur, që treteshin, bjerrnin rininë dhe energjitë e tyre në zgavrat më të errëta të burgjeve komuniste.

Ne na u dha liria e fjalës, por kjo fjalë deri tash po dëshmon për një deformim të gjithanshëm të njeriut shqiptar. Kjo protestë madhështore tregoi se rinia shqiptare nuk lejon diktatorë, ka vrarë frikën dhe po e lartëson Shqipërinë në botë si komb që do lirinë! “Shqipëri e re” pa dy parti staliniste, që nuk ndërtuan demokracinë, por ndërtuan korrupsionin dhe demokraturën e pushtetit.

Besim Ndregjoni

Following our Albanian Roots Parade meeting yesterday, Albanian-American community organizations unanimously decided to dedicate the 2026 Albanian Roots Parade in New York City to the Albanian students of North Macedonia.

We stand in solidarity with our brothers and sisters who continue to face discrimination and challenges in exercising one of their most fundamental human rights — the right to learn, speak, and preserve their native Albanian language.

Language is the foundation of our identity, culture, and history. Through this year’s parade, we will raise awareness and send a clear message that the rights of Albanians everywhere must be respected and protected.

One Nation. One Language. One Flag.

SHQIP

Pas mbledhjes së djeshme të Paradës Shqiptare, organizatat shqiptaro-amerikane vendosën njëzëri që Parada Shqiptare 2026 në New York t’u dedikohet nxënësve dhe studentëve shqiptarë në Maqedoninë e Veriut.

Ne qëndrojmë në mbështetje të vëllezërve dhe motrave tona që vazhdojnë të përballen me diskriminim dhe pengesa në ushtrimin e një prej të drejtave më themelore njerëzore — të drejtës për të mësuar, folur dhe ruajtur gjuhën e tyre amtare, gjuhën shqipe.

Gjuha është themeli i identitetit, kulturës dhe historisë sonë. Përmes paradës së këtij viti do të ngremë zërin për ndërgjegjësim dhe do të dërgojmë një mesazh të qartë se të drejtat e shqiptarëve kudo duhet të respektohen dhe mbrohen.

Një Komb. Një Gjuhë. Një Flamur.

ATDHEU MBI TË GJITHA!

Mësuesit në mërgatë dhe studentët shqiptarë në Maqedoninë e Veriut – heronj të shqipes në ditët e sotme.

Sevi Lami Agolli

Gjuha nuk përfaqëson vetëm një instrument komunikimi, por është boshti kurrizor i identitetit të çdo kombi. Vetë gjuha shqipe është identiteti, historia dhe kujtesa jonë kombëtare. Për këtë arsyeje, çështja dhe statusi i saj institucional në Maqedoninë e Veriut lidhen me kërkesat për barazi politike, përfaqësim institucional dhe njohje të të drejtave kombëtare shqiptare në këtë shtet me karakter multietnik. Për shqiptarët në Maqedoninë e Veriut, mbrojtja e gjuhës shqipe historikisht ka qenë më shumë sesa një kërkesë kulturore; ka qenë një përpjekje për dinjitet, barazi dhe afirmim kombëtar. Në këtë vend, ku shqiptarët përbëjnë një të tretën e popullsisë së përgjithshme etnike, gjuha shqipe është një nevojë thelbësore institucionale dhe sociale, që do të duhet të sanksionohet në Kushtetutën e këtij shteti.

Në këtë kuptim, protestat e fundit në Maqedoninë e Veriut për mbrojtjen e gjuhës shqipe nuk duhen parë si reagime të zakonshme politike, por si vazhdimësi e një historie të gjatë rezistence, të kërkesave për njohje institucionale, barazi juridike dhe ruajtjen e identitetit kombëtar shqiptar si popullsi autoktone.

Historia politike dhe kulturore e shqiptarëve është e lidhur ngushtë me mbijetesën, ruajtjen dhe zhvillimin e gjuhës shqipe. Në periudha të ndryshme historike, veçanërisht në kushte të kufizimeve arsimore dhe politike, si pasojë e pushtimeve dhe ripushtimeve të stërzgjatura, luftërash të përgjakshme dhe diskriminimit kulturor, gjuha shqipe u ruajt falë sakrificave të mëdha familjare dhe kombëtare. Ajo u mbajt gjallë në oda, në libra që qarkullonin fshehurazi, në shkolla informale paralele dhe në traditën e rilindësve shqiptarë, të cilët ngritën zërin fuqishëm, se pa gjuhën shqipe nuk mund të ekzistojë as kombi. Për këtë arsye, gjuha u pa jo vetëm si mjet komunikimi, por si element themelor i identitetit kombëtar dhe i vetëdijes kulturore shqiptare.

Aktualiteti dhe ndjeshmëria e çështjes së gjuhës shqipe u reflektuan qartë edhe në vizitën time në SHBA, kur në Maqedoninë e Veriut po zhvilloheshin protesta dhe mobilizime studentore lidhur me statusin dhe përdorimin institucional të gjuhës shqipe.

Gjatë qëndrimit tim në disa qytete të këtij shteti përtej Atlantikut pata mundësinë të vëzhgoj nga afër përpjekjet e mërgatës shqiptare për ruajtjen dhe transmetimin e gjuhës amtare te brezat e rinj. Në një mjedis të karakterizuar nga ritmi intensiv i jetës dhe dominimi i gjuhës angleze në komunikimin e përditshëm, ruajtja e gjuhës shqipe paraqet një sfidë të vazhdueshme kulturore dhe identitare për familjet shqiptare në mërgatë. Angazhimi i prindërve mërgimtarë për përfshirjen e fëmijëve në mësimin e gjuhës shqipe dëshmon faktin, që gjuha shqipe vazhdon të jetë boshti kurrizor në ruajtjen e identitetit kulturor dhe lidhjeve me origjinën kombëtare.

Çdo fundjavë, fëmijë shqiptarë nga zona të ndryshme ku është integruar komuniteti shqiptar, mblidhen në shkollat shqipe për të mësuar jo vetëm alfabetin dhe gramatikën gjuhës shqipe, por edhe historinë, kulturën dhe ndjenjën e përkatësisë kombëtare. Në këto klasa nuk zhvillohet vetëm një proces arsimor; aty ruhet identiteti shqiptar në kushtet e emigracionit dhe globalizimit kulturor.

Vëzhgimet në këto institucione tregojnë se pjesëmarrja e fëmijëve të lindur jashtë trojeve shqiptare përbën një formë të vazhdueshme të ruajtjes së lidhjes me origjinën etnike dhe gjuhësore. Në mesin e fëmijëve që ndjekin shkollat shqipe në mërgatë vëren raste të përvetësimit të shpejtë të gjuhës shqipe edhe në situata kur fëmijët kanë lindur jashtë hapësirës gjeografike shqiptare dhe kanë kaluar pjesën më të madh të socializimit në mjedise joshqiptare. Një shembull të tillë e vura re në shkollën shqipe “Gjergj Fishta” në Nju-Jork, ku një nxënës i moshës shtatëvjeçare, i lindur në Greqi dhe i zhvendosur në SHBA, demonstronte aftësi të zhvilluara të komunikimit të gjuhës shqipe, pavarësisht kohës së shkurtër të përfshirjes në procesin mësimor. Interpretimi aq rrjedhshëm prej tij i këngës “Jam një djalë prej Dukagjini” ishte një shembull domethënës, se si muzika si element kulturor funksionon si mjet i artikulimit të identitetit kombëtar.

Në këtë kontekst, mësuesit shqiptarë në mërgatë po luajnë një rol të rëndësishëm në procesin e ruajtjes dhe të transmetimit të gjuhës shqipe te brezat e rinj. Në shumë raste, ky angazhim zhvillohet në kuadër të mësimit plotësues dhe shpesh mbështetet në iniciativa vullnetare, duke kontribuuar në vazhdimësinë e edukimit identitar jashtë sistemit formal arsimor, kudo që jetojnë. Në këtë mënyrë, këta mësues përfaqësojnë një komponent të rëndësishëm të jetës kulturore të mërgatës shqiptare.

Përtej rolit të tyre pedagogjik, mësuesit e gjuhës shqipe në mërgatë janë kontribuues të rëndësishëm të ruajtjes kulturore dhe të transmetimit të identitetit kombëtar. Në kushtet e globalizimit dhe proceseve të migracionit që kanë ndodhur, të cilat shpesh ndikojnë në dobësimin e praktikimit të gjuhës shqipe të komuniteteve të emigrantëve, angazhimi i tyre ndihmon në ruajtjen e vazhdimësisë gjuhësore dhe kulturore identitare. Në këtë aspekt, për mua, si mësuesit në mërgatë, ashtu edhe studentët shqiptarë që protestojnë për mbrojtjen e gjuhës shqipe në Maqedoninë e Veriut janë heronj të kombit në ditët e sotme, heronj të gjuhës shqipe.

Pikërisht këtu qëndron edhe paralelja domethënëse e protestave të shqiptarëve në Maqedoninë e Veriut për mbrojtjen e gjuhës shqipe me mësuesit e shkollave shqipe në diasporë. Dallimi kryesor ndërmjet mërgatës shqiptare dhe shqiptarëve në Maqedoninë e Veriut qëndron në faktin, se në mërgatë zhvillimi i gjuhës shqipe bëhet në kushte të vetëorganizimit të lirë, shpesh me mbështetjen e institucioneve të shteteve pritëse. Ndërsa në Maqedoninë e Veriut, statusi i gjuhës shqipe po stigmatizohet dhe po synohet që, në mënyrë shtetërore, të mos zbatohet. Në këtë mënyrë, këto dy modele paraqesin ndërveprime ndërmjet gjuhës, shtetit dhe komunitetit.

Gjuha shqipe, si gjuhë e rëndësishme e popullsisë autoktone në Maqedoninë e Veriut, në vetvete nuk është faktor destabilizues, por gjuha e një kombi autokton, pjesë e një strukture të pluralizmit gjuhësor dhe kulturor të këtij shteti. Në literaturën mbi çështjet gjuhësore, respektimi dhe garantimi i të drejtave gjuhësore konsiderohet një element i rëndësishëm i funksionimit demokratik dhe i diversitetit shoqëror. Në të kundërtën, kufizimi ose moszbatimi i të drejtave gjuhësore ndikon në rritjen e perceptimeve të përjashtimit social dhe të dobësimit të qëllimshëm nga shteti maqedonas të kohezionit të identitetit shqiptar si kategori shtetformuese e Maqedonisë së Veriut.

Në kontekstin bashkëkohor të globalizimit dhe migracionit intensiv, ruajtja e gjuhës shqipe nuk është çështje emocionale, por, mbi të gjitha, përgjegjësi historike dhe kombëtare. Angazhimi i prindërve shqiptarë në mërgatë për të çuar fëmijët e tyre me kilometra të tëra në shkollat shqipe gjat ë fundjavave, dëshmon rëndësinë që i jep mërgata ruajtjes së gjuhës amtare. Ky angazhim përfshin investim të konsiderueshëm kohe dhe përpjekje, duke reflektuar funksionin qendror të familjes në transmetimin ndër breza të gjuhës shqipe dhe identitetit kombëtar e kulturor.

Përdorimi i gjuhës shqipe nuk kufizohet vetëm në institucione formale, tekste shkollore apo dokumentet zyrtare, por shtrihet përtej tyre. Në këtë aspekt, gjuha duhet të analizohet si komponent i identitetit kombëtar dhe i kujtesës kolektive, e cila transmetohet dhe riprodhohet përmes ndërveprimeve shoqërore në kontekste të ndryshme gjeografike dhe sociale, siç është gjeografia e trojeve shqiptare.

Për këtë arsye, mbrojtja e gjuhës shqipe nuk duhet parë si një çështje e përkohshme politike, por si një përgjegjësi kombëtare që na përket të gjithëve. Sepse një popull që ruan gjuhën e vet, ruan historinë, kulturën dhe të ardhmen e tij. Dhe ndoshta kjo është arsyeja pse, edhe larg atdheut, edhe mes qyteteve më të mëdha të botës, ëndrrat tona vazhdojnë të flasin shqip.

Dr. Shefqet Deliallisi/

Pak histori

Qindra vjet më parë, diabeti i atribohej ngrënies të sasive të shtuara të ushqimeve të pasura me sheqer dhe miell. Kjo tregon pse shumica e ushqimeve me karbohidrate(sheqerna) i kufizoheshin njerëzve me diabet dhe ata vendoseshin në një “dietë urie,” kryesisht me yndyrna dhe disa proteina.

Nga kjo kohë deri në zbulimin e insulinës, në vitin 1921, karbohidratet te njerëzit me diabet, siguroheshin vetëm nga perimet.

Me zbulimin e insulinës, “dieta urisë” bëri hapa gjigande prapa, ndërsa zgjedhja e ushqimeve të ndyshme filloi të bënte hapa të vogla përpara. Ndonëse frutat ishin kryesisht të kufizara, karbohidratet ishin në rritje, nga 20 % të kalorive në 1921, në sasinë që rekomandon sot.

Sasia e karbohidrateve bazohet në nivelin e glicemisë(nivelit te sheqerit nëgjak) të çdonjerit, peshën, dhe objektivin e çdo lindividi.

Kjo zgjati deri në vitet ’80-të kur u bë e mundur matja, monitorimi i glicemisë (nivelit të sheqerit) në shtëpi nga vete njerezit me diabet dhe bëri të mundur të kuptohej se si disa karboidrate ndikonin realisht nivelin e glicemisë.

Për vite, njerëzit me diabet ishin mësuar të shmangnin ëmbelsirat e koncentruara, të njohura si sheqerna të thjeshta, sepse u ishte mësuar se ato mbingarkonin gjakun me sheqer më shpejt se sheqernat e përbëra (psh. Buka, patatet, orizi…etj) që njihen si karbohidratet komplekse.

Ky ishte spjegimi i përdorur, kur i theksohej njerëzve me diabet sa e rëndësishme ishte shmangia e sheqerit, duke bërë që ata të ndiqnin supozimin se sheqeri ishte i dëmshëm deri ne vitet ’70-të, kur kerkuesit filluan të kërkojnë evidenca se si sheqeri dhe diabeti ndërvepronin.

Në pjesën e më vonëshme të shekullit 20-të kërkues të njohur në fushën e studimeve të diabetit, studiuan të dhënat e publikuara nga shumë studimet për ushqyerjen dhe Diabetin. Ata konkluduan se kishte pak evidece shkencore që të tregojnë se sheqeri tretet (digjestohet) dhe kalon më shpejt në gjak apo se sheqeri e rriste nivelin e shqerit në gjak më shumë se karbohidratet komplekse(buka, makaronat, orizi…).

Njerëzit mësuan se sheqeri kishte impakt të ngjashëm mbi sheqerin në gjak me çdo karbohidrat tjetër. Prandaj përdorimi i sheqrit si pjesë e përmbajtjes totale të karbohidrateve në dietë është i lejuar për njerëzit me diabet, përsakohë që ushqimet që përmbajnë këtë sheqer, zevendsohen me ushqime të tjera karbohidrate (buka, orizi, patatja,etj) si pjesë e balancimit të planit të ushqimit.

Terapia nutricionale (mjekimi përmes ushqyerjes) nuk ka më të bejë me e shmangien e shqerit se sa me kontrollin e mirë të nivelit të sheqerit në gjak.

Në fund të fundit, njerëzit me diabet duhen të mësojnë çfarë të hanë realisht dhe jo idealisht.