Nga Mimoza Dajçi/

Në kontaktet e vazhdueshme me ish të persekutuarit politikë si në Shqipëri edhe në SHBA, shqetësim i rëndësishëm është edhe mos falja e krimeve të komunizmit, mungesa e një akti të tillë zyrtar shtetëror krijon mjegull duke i lenë viktimat dhe familjarët e tyre pa njohje institucionale të vuajtjeve të tyre. Prandaj me të drejtë ish të persekutuarit politikë shqiptarë kërkojnë:

– Të kërkohet falje për krimet e komunizmit,

– Të gjenden eshtrat e të zhdukurve pa varr (një prej tyre edhe xhaxhai im).

– Shteti të blejë letrat me vlerë që kanë mbetur pa shitur të ish të persekutuarve politikë.

– Të dokumentatizohen tekstet me përmbajtje ideologjie komuniste.

Krahasuar me vende të Evropës Qendrore dhe Lindore, në Shqipëri akoma ndihet një zbrazëti si në fushën akademike, ashtu edhe në atë edukative, pasi mosdokumentimi i plotë i teksteve me ideologji komuniste, sjell pasoja tek brezat e rinj, të cilët shpesh nuk kanë qasje për të kuptuar se si ideologjia shtetërore depërtonte në letersi, historiografi, gazetari dhe arsimin bazë. Dokumentimi i teksteve komuniste nuk do të thotë rikthim apo rehabilitim i asaj ideologjie, por përkundrazi, çmontim i saj përmes dijes.

Por edhe përfundimi i procesit të dëmshpërblimeve për ish të burgosurit politikë dhe trashëgimtarëve në Shqipëri, mbetet një nga borxhet më të mëdha të papaguara administrative dhe morale të shtetit shqiptar ndaj shtresës që vuajti më së shumti gjatë regjimit komunist.

Qeveria Rama, pavarësisht premtimeve elektorale, ka zgjedhur ta trajtojnë dëmshpërblimin si një zë dytësor apo buxhetor pasiv, dhe jo si një detyrim moral e kushtetues me prioritet absolut. Mungesa e vullnetit të plotë politik ka bërë që ky proces të ecë me hapa të ngadaltë, si direkt për ish të burgosurit politikë që janë ende gjallë, ashtu dhe për trashëgimtarët.

Dhe pse është një nga çështjet më të ndjeshme të tranzicionit, ky proces akoma po përballet me vonesa të shumta burokratike dhe financiare. Ku sipas ligjit përparësia parësore i jepet ish-të dënuarve që jetojnë ose bashkëshortëve të tyre. Trashëgimtarët futen te kategoria joparësore, çka do të thotë se për fondet buxhetore prioritet kanë direkt ish të dënuarit politikë, ndërsa për trashëgimtarët pagesat ndahen në mënyrë më të ngadaltë.

Nga premtimet boshe të Kryeministrit Rama, sigurisht ish të persekutuarit politikë ndihen skeptik, sepse e dinë që deklaratat e tij gjatë takimeve me diasporën për shlyerjen e kompesimeve ligjore janë burokratike. Deklarata këto që i paraqet si arritje të afërta, por në praktikën financiare, në fakt janë zvarritje, pasi nuk po shikojmë gjë akoma.

Dihet që diktatura komuniste në Shqipëri nuk ka kursyer as gratë, si shqiptare edhe ato të huaja, kemi pasur edhe gra të pushkatuara dhe të burgosura politike. Por edhe shumë shqiptarë nga Kosova dhe trevat e tjera shqiptare, duke ardhur me mirëbesim në tokën mëmë, për bindjet e tyre politike kanë përjetuar persekutime të rënda, burgime dhe internime nga diktatura e Enver Hoxhës dhe akoma nuk po marrin dëmshpërblimin e vuajtjeve të tyre të padrejta.

Faktet kanë treguar se dëmshpërblimet për ish të dënuarit politikë nuk janë trajtuar me shpejtësinë apo përparësinë që pritej nga të përndjekurit. Kjo zvarritje lidhet me disa faktorë që e kanë karakterizuar këtë çështje në Shqipëri, ku një prej tyre është mungesa e vullnetit të plotë politik. Fillimisht, ky proces u trajtua kryesisht përmes bonove të privatizimit apo letrave me vlerë, të cilat në praktikë patën pak ose aspak vlerë reale financiare për familjet.

Në vend që çështja të zgjidhej përmes mekanizmave më radikalë financimi apo huadhënieje shtetërore për ta mbyllur si kapitull historik, shteti ka preferuar ta zgjidhë këtë faturë me një proces artificialisht të zgjatur. Kjo tregon se qeveria duke pasur rrënjë ose lidhje me strukturat e regjimit komunist, ose thjesht nuk e ka pasur përvojën personale të persekutimit direkt, nuk e ka ndjeshmërinë njerëzore dhe empatinë për vuajtjet e diktaturës dhe pasojat e saj në popull.

Prof.dr. Pal NIKOLLI/

Nëse duam të flasim seriozisht për zhvillimin e Shqipërisë, duhet të ndryshojmë së pari mënyrën se si e përfytyrojmë zhvillimin. Për shumë vite kemi ngatërruar zhvillimin me ndërtimin, modernizimin me betonizimin, prosperitetin me konsumin dhe suksesin e shtetit me numrin e kullave, resorteve apo kilometrave të asfaltit.

Por një vend nuk bëhet i zhvilluar vetëm sepse ndërton më shumë. Një vend bëhet i zhvilluar kur prodhon më shumë, kur krijon më shumë vlerë, kur arsimon më mirë, kur përdor më me mençuri burimet e veta dhe kur u jep qytetarëve mundësi të barabarta për të ndërtuar jetën e tyre.

Prandaj, nëse duam një Shqipëri të qëndrueshme, duhet të kthehemi te themelet: te toka që prodhon dhe te fëmija që arsimohet.

I. Zhvillimi nuk fillon nga çatia.

Ka diçka paradoksale në mënyrën se si është konceptuar zhvillimi shqiptar gjatë dekadave të tranzicionit. Në vend që të fillonim nga themelet, shpesh kemi filluar nga çatia.

Kemi parë zhvillimin nëpërmjet kullave, komplekseve turistike, apartamenteve, qendrave tregtare dhe projekteve spektakolare urbane. Betonizimi është shndërruar shpesh në simbol të progresit. Sa më shumë ndërtime, aq më shumë përshtypja e një vendi që ecën përpara.

Por pyetja themelore është tjetër: çfarë prodhon kjo ekonomi?

Kush prodhon ushqimin? Kush krijon teknologjinë? Kush zhvillon industrinë përpunuese? Kush ndërton kapitalin njerëzor? Kush krijon produktet dhe shërbimet që mund të konkurrojnë në tregjet europiane?

Një ekonomi që ndërton shumë, por prodhon pak, mund të krijojë një fasadë të pasurisë, por jo domosdoshmërisht pasuri të qëndrueshme.

Ndërtimi është i nevojshëm. Turizmi është i nevojshëm. Infrastruktura është e domosdoshme. Por ato nuk mund të zëvendësojnë ekonominë prodhuese.

Një shtet nuk mund të jetojë vetëm duke shitur tokën, peizazhin dhe hapësirën urbane.

II. Bujqësia nuk është e shkuara.

Shpesh bujqësia trajtohet si një sektor tradicional, sikur t’i përkiste një Shqipërie të së kaluarës. Kjo është një nga keqkuptimet më të mëdha të politikës sonë ekonomike.

Bujqësia moderne nuk ka shumë të përbashkëta me bujqësinë primitive.

Ajo është teknologji, mekanizim, ujitje inteligjente, sensorë, të dhëna satelitore, parashikim klimatik, menaxhim të tokës, logjistikë, standarde europiane, agropërpunim, marketing dhe eksport.

Një hektar tokë i menaxhuar me teknologji dhe dije mund të prodhojë shumë më tepër vlerë sesa një hektar i braktisur. Por kjo kërkon shtet që mendon përtej mandatit katërvjeçar.

Shqipëria nuk mund të pranojë si normalitet një realitet ku toka lihet djerrë, fshatrat boshatisen dhe produktet ushqimore importohen edhe kur një pjesë e tyre mund të prodhohej në vend.

Kjo nuk është thjesht çështje ekonomike. Është çështje sovraniteti, sigurie kombëtare dhe dinjiteti ekonomik.

Një vend që nuk është në gjendje të sigurojë një pjesë të konsiderueshme të ushqimit të vet është më i ekspozuar ndaj krizave ndërkombëtare, inflacionit, konflikteve, ndërprerjeve të zinxhirëve të furnizimit dhe ndryshimeve klimatike.

Prandaj bujqësia duhet parë si pjesë e strategjisë së sigurisë kombëtare.

III. Fshati nuk duhet të jetë periferia e Shqipërisë.

Braktisja e fshatit është një nga dramat më të mëdha të Shqipërisë moderne.

Kur një familje largohet nga fshati, nuk humbet vetëm një banor. Humbet një prodhues, një traditë, një kujtesë, një shkollë potenciale, një komunitet dhe një pjesë e territorit të administruar.

Kur toka mbetet pa punuar, humbet kapitali natyror.

Kur shkolla mbyllet, humbet e ardhmja.

Kur rruga nuk ekziston, tregu bëhet i paarritshëm.

Kur mungojnë shërbimet shëndetësore, interneti, arsimi dhe mundësitë ekonomike, migrimi bëhet jo zgjedhje, por detyrim.

Prandaj politika rurale nuk duhet të jetë politikë ndihmash sociale. Duhet të jetë politikë zhvillimi territorial.

Fshati duhet të lidhet me qytetin, prodhuesi me tregun, fermeri me teknologjinë, toka me universitetin dhe produkti me industrinë e përpunimit.

Vetëm atëherë mund të ndërtojmë një zinxhir të vërtetë ekonomik: tokë → prodhim → përpunim → treg → eksport → punësim.

IV. Dhe pastaj vjen arsimi.

Nëse bujqësia është një nga themelet e ekonomisë, arsimi është themeli i shoqërisë.

Sidomos arsimi i ulët.

Sepse aty fillon gjithçka.

Aty fëmija mëson të lexojë, të shkruajë, të arsyetojë, të bashkëpunojë, të respektojë tjetrin dhe të marrë përgjegjësi. Aty ndërtohet baza mbi të cilën më vonë ngrihen universiteti, profesioni, shkenca, teknologjia dhe qytetaria.

Një shoqëri që neglizhon arsimin fillor është një shoqëri që po konsumon të ardhmen e vet.

Nuk mjafton të kemi universitete. Nuk mjafton të hapim programe masteri e doktorature. Nuk mjafton të flasim për inteligjencën artificiale, transformimin digjital apo ekonominë e dijes.

Nëse fëmija në klasën e parë nuk merr arsimin cilësor që meriton, atëherë çdo strategji madhështore për të ardhmen është e ndërtuar mbi një themel të dobët.

V. Arsimi është edhe çështje drejtësie.

Arsimi nuk është vetëm instrument ekonomik. Është instrumenti më i fuqishëm i drejtësisë shoqërore.

Një fëmijë që lind në një familje të varfër nuk duhet të jetë i dënuar të mbetet i varfër.

Një fëmijë që lind në një fshat të largët nuk duhet të ketë më pak mundësi se një fëmijë që lind në qendër të Tiranës.

Një fëmijë nuk duhet të ketë nevojë për mbiemrin e duhur, lidhjen e duhur apo prindin e duhur për të pasur një arsim të mirë.

Këtu qëndron kuptimi i vërtetë i meritokracisë: jo të shpërblejmë vetëm ata që kanë nisur nga një pozitë e favorshme, por t’u japim të gjithëve një pikënisje sa më të drejtë.

Nëse pikënisjet janë thellësisht të pabarabarta, edhe rezultatet e quajtura “meritokratike” mund të jenë vetëm pasqyrim i privilegjit.

Prandaj investimi në arsimin e hershëm është njëkohësisht investim ekonomik, social, moral dhe demokratik.

VI. Një shtet që ndërton duhet të dijë çfarë po ndërton.

Politika publike nuk mund të matet vetëm me shumën e parave të shpenzuara.

Pyetja nuk është vetëm: sa kemi ndërtuar?

Pyetja është: çfarë vlere kemi krijuar?

Një shkollë nuk është vetëm një ndërtesë. Është një institucion që duhet të prodhojë dije.

Një rrugë nuk është vetëm asfalt. Është lidhje midis prodhuesit dhe tregut.

Një sistem ujitjeje nuk është vetëm infrastrukturë. Është potencial prodhimi.

Një universitet nuk është vetëm një ndërtesë me auditore. Është institucion që duhet të prodhojë dije, kërkim, inovacion dhe kapital njerëzor.

Një spital nuk është vetëm beton dhe pajisje. Është kapacitet për të mbrojtur jetën.

Prandaj, zhvillimi duhet të matet me rezultatet, jo me fasadat.

VII. Politika duhet të kthehet nga spektakli te strategjia.

Një nga problemet më të mëdha të politikës moderne është tundimi për të investuar në atë që duket.

Një kullë duket.

Një aeroport duket.

Një bulevard duket.

Një stadium duket.

Një resort duket.

Por një fëmijë që përmirëson aftësinë e të lexuarit nuk duket menjëherë.

Një fermer që rrit prodhimin me 30 për qind nuk bëhet domosdoshmërisht lajm.

Një mësues i mirë nuk ka gjithmonë fotografi spektakolare.

Një laborator shkencor nuk prodhon inaugurime aq të bujshme sa një ndërtesë e re.

Por pikërisht këto janë investimet që ndërtojnë një komb.

Politika serioze duhet të ketë guximin të investojë edhe në atë që nuk sjell menjëherë duartrokitje.

Sepse shteti nuk duhet të ndërtojë vetëm atë që mund të inaugurohet. Duhet të ndërtojë atë që mund të trashëgohet.

VIII. Nga ekonomia e betonit te ekonomia e vlerës.

Shqipëria ka nevojë për një paradigmë të re zhvillimi.

Jo ekonomi që mbështetet kryesisht te ndërtimi dhe konsumi, por ekonomi që krijon vlerë.

Jo vetëm apartamente, por industri.

Jo vetëm resorte, por produkte turistike të qëndrueshme.

Jo vetëm import ushqimesh, por agropërpunim dhe eksport.

Jo vetëm diploma, por dije.

Jo vetëm universitete, por kërkim shkencor.

Jo vetëm teknologji të blerë nga jashtë, por edhe teknologji të zhvilluar brenda vendit.

Jo vetëm konsumatorë, por prodhues.

Ky është ndryshimi midis një ekonomie që rritet dhe një ekonomie që zhvillohet.

IX. Shqipëria nuk ka mungesë vetëm parash; ka mungesë prioritetesh.

Shpesh dëgjojmë se Shqipërisë i mungojnë fondet.

Por pyetja më e rëndësishme është: ku shkojnë fondet që kemi?

Çdo buxhet është një deklaratë politike. Çdo investim është një zgjedhje morale.

Kur shteti zgjedh të investojë në një drejtim dhe jo në një tjetër, ai po përcakton se cilën Shqipëri dëshiron të ndërtojë.

Prandaj debati nuk duhet të jetë vetëm për shumën e buxhetit, por për cilësinë e prioriteteve.

Një vend i vogël nuk mund të bëjë gjithçka njëkohësisht. Por mund të zgjedhë me inteligjencë.

Dhe zgjedhja duhet të jetë e qartë: prodhim, dije, shëndet, infrastrukturë dhe institucione.

Këto janë themelet.

X. Një Shqipëri që prodhon dhe mendon.

Shqipëria nuk ka nevojë vetëm për një ekonomi më të madhe. Ka nevojë për një ekonomi më të zgjuar.

Nuk ka nevojë vetëm për më shumë njerëz me diploma, por për njerëz që dinë të mendojnë.

Nuk ka nevojë vetëm për më shumë hektarë të kultivuar, por për bujqësi produktive dhe konkurruese.

Nuk ka nevojë vetëm për më shumë turistë, por për turizëm që krijon vlerë për territorin dhe komunitetet lokale.

Nuk ka nevojë vetëm për më shumë investime, por për investime që rrisin produktivitetin.

Dhe mbi të gjitha, ka nevojë për një shtet që mendon në horizonte njëzetvjeçare, jo vetëm deri në zgjedhjet e ardhshme.

XI. Themelimi është më i rëndësishëm se fasada.

Në fund, zhvillimi është një çështje filozofie politike.

Çfarë shteti duam të ndërtojmë?

Një shtet që u jep njerëzve spektakël apo mundësi?

Një shtet që ndërton fasada apo kapacitete?

Një shtet që mat suksesin me metra katrorë apo me mirëqenie?

Një shtet që prodhon konsumatorë apo qytetarë të arsimuar dhe prodhues?

Këtu qëndron zgjedhja e vërtetë.

Mund të ndërtojmë miliona metra katrorë. Mund të ndërtojmë kulla edhe më të larta, resorte edhe më luksoze dhe rrugë edhe më moderne.

Por nëse toka mbetet djerrë, fshati boshatiset, fëmijët marrin arsim të dobët, universitetet nuk prodhojnë dije dhe ekonomia mbetet e varur nga importi dhe konsumi, atëherë kemi ndërtuar një fasadë zhvillimi, jo zhvillim të vërtetë.

Prandaj Shqipëria duhet të ndryshojë drejtimin.

Nga çatia te themelet.

Nga betoni te prodhimi.

Nga konsumi te krijimi i vlerës.

Nga fasada te përmbajtja.

Nga privilegji te mundësia.

Nga arsimi si shpenzim te arsimi si investim kombëtar.

Nga toka e braktisur te toka që prodhon.

Sepse një komb nuk ndërtohet vetëm me atë që ngrihet mbi tokë.

Ndërtohet mbi atë që vendos nën të.

Dhe themelet e Shqipërisë së ardhshme janë dy:

toka që prodhon dhe fëmija që arsimohet.

Nëse i forcojmë këto dy themele, mund të ndërtojmë çdo gjë tjetër.

Nëse i neglizhojmë, edhe ndërtesat më madhështore do të mbeten vetëm fasada e një zhvillimi që nuk ka arritur ende të bëhet kombëtar.

Foto: ATSH

Universiteti “Aleksandër Xhuvani” Elbasan/

Më 13 gusht 2026, gjuhësia shqiptare humbi një nga studiuesit e saj të përkushtuar, Prof. as. dr. Albert Riskën, i cili u nda nga jeta në moshën 62-vjeçare, duke lënë pas një vepër të çmuar në gjuhësinë historike, etimologji, onomastikë dhe studimet arumune.

Albert Riska lindi më 8 shtator 1963. Studimet për Gjuhë-Letërsi i kreu në Universitetin “Aleksandër Xhuvani” të Elbasanit, me të cilin lidhi gjithë jetën e tij akademike. Pas një përvoje të shkurtër si mësues, nisi punën si pedagog dhe për më shumë se tri dekada dha mësim e zhvilloi kërkimin shkencor në fushën e historisë së gjuhës shqipe. Në vitin 2004 fitoi gradën “Doktor i shkencave”, ndërsa në vitin 2013 titullin “Profesor i Asociuar”.

Për afro dy dhjetëvjeçarë mbajti edhe detyra drejtuese në Universitetin e Elbasanit, si përgjegjës seksioni e departamenti dhe, në vitet 2016–2022, si dekan i Fakultetit të Shkencave Humane. Ishte gjithashtu sekretar i Këshillit Botues dhe redaktor i Buletinit Shkencor UNIEL.

Në veprën e tij shkencore një vend të rëndësishëm zunë arumanishtja dhe marrëdhëniet arumuno-shqiptare, të trajtuara edhe në monografinë “Arumunët — shënime për gjuhën dhe kulturën” (2005). Me “Shqipja dhe krishterimi” (2012) iu kushtua historisë së leksikut të besimit dhe toponimisë, ndërsa studimet mbi apofoninë, të kurorëzuara me monografinë “Gjurmë të apofonisë indoevropiane në gjuhën shqipe” (2022), përbëjnë një nga kontributet më të veçanta të punës së tij shumëvjeçare.

Krahas veprimtarisë shkencore, ishte bashkautor tekstesh shkollore, përkthyes dhe redaktor. Me “Shqipja e qeshur” (2018) solli edhe një përmasë tjetër të marrëdhënies së tij me gjuhën: humorin e hollë dhe vështrimin e studiuesit që dinte ta afronte dijen me lexuesin pa ia zbehur seriozitetin shkencor.

Vepra e profesor A. Riskës mbetet një kontribut i çmuar për gjuhësinë shqiptare dhe një trashëgimi që meriton të lexohet, të studiohet dhe të çohet më tej.

Në këto çaste të dhimbshme, Universiteti i Elbasanit “Aleksandër Xhuvani” i shpreh ngushëllimet më të ndjera familjes, të afërmve, kolegëve, studentëve dhe të gjithë atyre që patën fatin ta njihnin dhe të punonin me të.

I paharruar qoftë kujtimi dhe vepra e Prof. as. dr. Albert Riskës!

Please join us in congratulating the following members:

President: Lorenc Malellari, MD

Vice President: Bledi Zaku M.D.

Advisor to the Board: Nora Gashi

MD Executive Director: Jehona Marku-Podvorica DMSc

Director of Community Outreach: Arianita Mulahu, DMD

Director of Strategic Initiatives: Elizabet Peraj, DPM

Director of Education: Emal Lesha, MD

Director Communications & Media: Christina Taragjini, MD

Director of Global Affairs: Franc Hodo, MD

Director of Professional Development: Pajtesa Kukaj, MD

Director of Finances: Jurgen Tabaku

The Board Members look forward to furthering the mission of the AAMS and expanding our care of the Albanian community in the USA and beyond!

Frank Shkreli/

Spaçi, Kujtesë, Drejtësi dhe Pajtim Kombëtar.

“Rikthimi” i Kardinalit Ernest Simoni në vendin e martirizimit rikthen në ndërgjegjën kombëtare, çmimin e lirisë, detyrimin për pajtim dhe kujtesën.

Më 31 korrik 2026, në ish-burgun e Spaçit u celebrua mesha e udhëhequr nga Kardinali shqiptar, Hirësia e Tij Ernest Simoni (Troshani). “Rikthimi” i Kardinalit Ernest Simoni në vendin ku dikur ka vuajtur dënimin dhe punën e detyruar –me ftesë të Shoqatës Antikomuniste të të Përndjekurve Politikë të Shqipërisë — shënoi një moment reflektimi për vuajtjet, torturat dhe sakrificën e qindra të dënuarve gjatë regjimit komunist në Shqipëri, njoftohet në faqen e internetit të Konferencës Ipeshkvore të Kishës Katolike të Shqipërisë (K.I.SH)

Vura re se “rikthimi” i Kardinalit Ernest Simoni në Spac u raportua në median shqiptare si nje lajm i rëndomtë i ditës. Por, besoj se vizita e tij atje, duhet të trajtohej si dicka më shumë se një lajm i zakonshëm. “Rikthimi” i Kardinalit Ernest Simonit në ish-burgun e Spaçit është shumë më tepër se një lajm i ditës, për një vizitë simbolike. “Rikthimi” i tij në Spaç përbën një kthim në vendin ku u vu në provë besimi, dinjiteti dhe qëndresa e një prej figurave më të njohura të Kishës Katolike Shqiptare. Them se ai nuk u kthye në Spaç si një vizitor i zakonshëm, por si një dëshmitar i gjallë i një prej kapitujve më të errët të historisë shqiptare. Kardinal Simoni ka kaluar vite të gjata në Spaç, duke punuar në galeritë e minierës dhe duke përjetuar tortura e privime gjatë regjimit komunist. Thashë se “rikthimi” i tij në Spaç të premtën e kaluar, megjithse në moshë të thyer, ishte më shumë se një lajm i rëndomtë i një vizite simbolike sepse ajo vizitë u shndërrua në një akt kujtese dhe pajtimi: një dëshmi se viktimat e diktaturës komuniste nuk kërkojnë hakmarrje, por të Vërtetën, Kujtesën dhe Respektin për sakrificën e mijëra të burgosurve politikë të regjimit komunist të Enver Hoxhës Frank Shkreli: Revolta antikomuniste në Gulagun shqiptar të Spaçit, 50-vjetë më parë | Gazeta Telegraf

“Rikthimi” i Kardinalit Ernest Simoni në Spaç, në atë vend, ku mijëra burra u privuan nga liria, ku u shkatërruan jetë, familje dhe ëndrra, At Ernest Simoni kaloi vite të tëra të mundimit. I dënuar për shkak të besimit dhe fjalës së lirë, ai njohu punën e detyruar, urinë, poshtërimin dhe dhunën. Por regjimi nuk arriti t’i nënshtrojë atij shpirtin. Dom Ernest Simon Troshani vazhdoi të mbetej meshtar edhe kur i ishte ndaluar të ushtronte meshtarinë, duke u bërë atë burim shprese për bashkëvuajtësit e tij, për shumë dekada. Frank Shkreli: 50-Vjetori i revoltës Anti-Komuniste në Spaç | Gazeta Telegraf

Prania e Kardinalit Simoni, javën që kaloi në Spaç, nuk është vetëm një kujtim personal. Është një akt ndërgjegjeje kombëtare. Është një kujtesë se liria, besimi dhe dinjiteti njerëzor kanë pasur një çmim të jashtëzakonshëm në Shqipëri, për pothuaj gjsëm shekulli komunizëm. Në një kohë kur dëshmitarët e drejtpërdrejtë të diktaturës po pakësohen, zëri i Kardinalit Simoni fiton një vlerë edhe më të madhe. Ai nuk flet për hakmarrje, por për të Vërtetën. Jo për urrejtje, por për falje. Jo për harresë, por për kujtesë. Një shoqëri që nuk ruan vendet e vuajtjes, si kujtesë për breza, rrezikon të humbasë edhe kuptimin e lirisë. Spaçi nuk është thjesht një ish-burg. Ai është një monument i ndërgjegjes kombëtare. Çdo gur, çdo galeri dhe çdo qeli mbart historinë e njerëzve që paguan me rininë, me jetën dhe me familjet e tyre për të mos hequr dorë nga bindjet e tyre politike dhe fetare. Prandaj “rikthimi” i Kardinalit Ernest Simoni të premten që kaloi në Spaç, duhet parë vetëm si një ngjarje kishtare apo ceremoniale. Vet prania e tij atje ishte një apel drejtuar institucioneve, historianëve, arsimit dhe shoqërisë shqiptare që kujtesa e krimeve të komunizmit të mos mbetet vetëm në librat e historisë, por të jetojë në ndërgjegjen e brezave.

Figura e Kardinalit Simoni mishëron një të vërtetë të rrallë: njeriu mund të burgoset, por ndërgjegjja nuk mund të vihet në pranga. Kjo është arsyeja pse kthimi i tij në Spaç nuk është vetëm një rikthim në të kaluarën, por është edhe një thirrje për të ardhmen. Sepse kombet që kujtojnë martirët e tyre ndërtojnë qytetërimin mbi të Vërtetën. Sa herë është thënë, se kombet që harrojnë krimet e së kaluarës, ata rrezikojnë të përsërisin gabimet e historisë. Prandaj, për të ritheksuar, përballë Spaçit dhe çdo vendi tjetër të vuajtjes, shqiptarët nuk kanë luksin e harresës, por kanë detyrimin e kujtesës. Ky vend nuk duhet të mbetet vetëm një rrënojë e heshtur, por një shkollë e hapur e ndërgjegjes kombëtare, ku brezat e rinj të mësojnë se liria nuk është dhuratë, por sacrifice. Se dinjiteti njerëzor nuk është i vetëkuptueshëm, por i fituar me dhimbje; se e vërteta nuk shuhet, edhe kur për dekada është përpjekur, zyrtarisht, të varroset.

Siç e kam theksuar edhe në të kaluarën, vet ekzistenca e burgu i Spaçit dhe revolta atje para më shumë se 50-viteve, nuk ishte thjesht një sfidë kundër diktaturës komuniste. Ajo ishte një thirrje për dinjitet njerëzor, për liri dhe për nderin e shqiptarit.

Sot, kujtimi i atyre burrave që ngritën flamurin kombëtar pa simbolin me yll të diktaturës komuniste nuk duhet të shërbejë për të hapur plagë të reja, por për të mbyllur ato të vjetrat me të Vërtetën, Drejtësinë, Pajtimin dhe Paqën. Frank Shkreli: 51-vjet nga revolta e Spaçit. Pajtim e Paqe midis shqiptarëve! | Gazeta Telegraf—Prandaj sot me rastin e “rikthimit” Kardinalit Ernest Simoni në Spaç nuk duhet të ndalemi vetëm te heroizmi i atyre burrave që vuajtën dhe shumë prej tyre vdiqën atje. Por duhet të ndalemi edhe te mesazhi që Spaçi i përcjell Shqipërisë së shekullit XXI. Siç ka theksuar edhe vet Kardinali shqiptar, ky mesazh nuk është urrejtja. Nuk është hakmarrja. Nuk është ndarja e shqiptarëve në fitimtarë e të mundur.

Mesazhi është pajtimi i ndërtuar mbi të vërtetën dhe drejtësinë. E kam thënë shpesh në shkrimet e mia modeste, gjatë viteve, mbi këtë subjekt se asnjë komb nuk mund të ecë përpara duke harruar të kaluarën komuniste. Por duhet theksuar edhe njpherë se po aq i vërtetë është fakti se asnjë komb nuk mund të ndërtojë të ardhmen duke mbetur rob i plagëve të së kaluarës. Kujtesa historike nuk duhet të jetë barrë që ndanë shqiptarët, por urë që i bashkon. Spaçi nuk është pronë e një partie politike, e një ideologjie apo e një brezi të caktuar. Sot si është pjesë e ndërgjegjes kombëtare shqiptare. Është vendi ku u provua se edhe në kushtet më çnjerëzore, shqiptari mund të mbetet i lirë në shpirt. Prandaj, nderimi për të burgosurit politikë dhe kundërshtarët e komunizmit, nuk duhet të përdoret për të ushqyer përçarje të reja në shoqërinë shqiptare, siç kemi venë re kohët e fundit. Përkundrazi, sakrifica e tyre duhet të frymëzojë një kulturë dialogu, respekti dhe pajtimi.

Kundërshtarët e komunizmit nuk sakrifikuan që shqiptarët, pas 35-vjetëve pas shembjes zyrtare të regjimit komunist, të vazhdonin të jetonin të ndarë nga urrejtja, por sakrifikuan që brezat e ardhshëm të jetonin në liri, demokraci në paajtim e paqë me njëri tjetrin dhe dinjitet. Pajtimi nuk nënkupton harresë. Nuk nënkupton relativizim të krimeve të diktaturës dhe as barazim moral midis viktimës dhe persekutorit. Pajtimi fillon me pranimin e së vërtetës, me respektin për viktimat dhe me dënimin moral të çdo sistemi që mohon lirinë e njeriut. Vetëm mbi këtë themel mund të ndërtohet një paqe e qëndrueshme shoqërore ndër shquiptarët në shekullin XXI. Sot, shqiptarët, kudo që jetojnë – në Shqipëri, Kosovë, Maqedoninë e Veriut, Mal të Zi, Luginën e Preshevës apo në diasporë – kanë më shumë arsye të bashkohen sesa të ndahen. Sfidat kombëtare sot kërkojnë unitet, mençuri dhe mirëkuptim, jo armiqësi të trashëguara. Spaçi na kujton se liria nuk fitohet vetëm një herë. Ajo mbrohet çdo ditë me kulturën e dialogut, me respektin për mendimin ndryshe dhe me aftësinë për të ndërtuar ura aty ku dikur ishin ngritur mure.

Nëse brezi i shqiptarërve si Kardinal Ernest Simoni (Troshani) që vuajti në burgun e Spaçit pati guximin të sfidonte një diktaturën komuniste, atëherë brezi i sotëm duhet të ketë guximin të ndërtojë Pajtimin Kombëtar. Ky është nderimi më i madh që mund t’u bëhet martirëve dhe të mbijetuarve të Spaçit. Prandaj, le të jetë kujtimi i Spaçit jo vetëm një homazh për të shkuarën, por edhe një thirrje për të ardhmen. Për një Shqipëri më të drejtë, një shoqëri më të bashkuar dhe një Komb që gjen forcën të pajtohet me historinë, pa e harruar kurrë atë. Si rrjedhim, Shqipëria, Kosova dhe mbarë Kombi shqiptar, duhet ta vendos kujtesën e Spaçit dhe të krimeve të diktaturës komuniste në përgjithsi, në një shtyllë të edukimit kombëtar. Fëmijët dhe të rinjtë duhet të njohin jo vetëm emrat e heronjve të lirisë, por edhe vendet ku ajo u vu në provë deri në kufijtë e saj më të skajshëm.

Spaçi, Burreli, Tepelena dhe çdo kamp apo burg politik duhet të ruhet, jo si relike të ftohta, por si dëshmi të gjalla që flasin gjithnjë. Sepse një komb që nuk e ruan kujtesën e vuajtjes së vet, rrezikon të humbasë ndjeshmërinë ndaj padrejtësisë. Dhe një shoqëri që nuk e edukon brezin e ri me të Vërtetën e plotë të historisë së saj, rrezikon ta përsërisë atë. Prandaj, le të mos mjaftohemi me përkujtim. Njëkohsisht, le të kërkojmë ruajtje, edukim dhe ndërgjegjësim. Le ta kthejmë Spaçin në një vend ku heshtja flet, ku gurët dëshmojnë dhe ku historia nuk fshihet, por mësohet. Vetëm atëherë kujtesa jonë do të jetë e plotë. Vetëm atëherë liria do të jetë e sigurt.

Faleminderit, Kardinal Ernest Simoni, që u rikthyet në Spaç, jo me urrejtje, por me lutje. Jo për të hapur plagë të reja, por për të nderuar kujtimin e atyre që vuajtën dhe për t’u kujtuar brezave se liria, besimi dhe dinjiteti njerëzor kanë gjithmonë një çmim.