Saimir Kadiu/

Më 4 SHTATOR 1885, në Shkodër, lindi Vinçenc Prennushi, një nga figurat më të ndritura të kulturës shqiptare të gjysmës së parë të shekullit XX.

Sot, 141 vjet më pas, emri i tij nuk mund të kujtohet vetëm si emër i një kleriku katolik. Ai ishte njëkohësisht poet, shkrimtar, folklorist, përkthyes, studiues, historian dhe intelektual i një kulture të rrallë.

Dhe ndoshta historia e tij është nga ato histori që Shqipëria ende nuk i ka treguar deri në fund.

Vinçenc Prennushi ishte bir i Shkodrës – qytetit ku feja, kultura, muzika, fotografia, teatri, letërsia dhe mendimi intelektual kishin krijuar një hapësirë të pazakontë për Shqipërinë e asaj kohe. Shkollimi i tij në Austri, në Tirol e më pas në qendra të tjera universitare, e futi në kontakt me një botë evropiane që ai do ta sillte në Shqipëri përmes librit dhe përkthimit.

Por Prennushi nuk ishte thjesht një njeri që merrte nga Evropa. Ai ishte edhe një njeri që i jepte Evropës një Shqipëri të mbledhur në këngë, në kujtesë dhe në gjuhë.

Në vitin 1911, me “Visaret e Kombit – Kangë gegnishte”, ai kontribuoi në ruajtjen e një pasurie të jashtëzakonshme të folklorit shqiptar. Në një kohë kur identiteti kombëtar ende po ndërtohej me alfabet, shkollë, libra e kujtesë, mbledhja e këngëve popullore ishte një akt i madh kulturor.

Sepse një komb nuk jeton vetëm në arkiva.

Ai jeton edhe në këngët që njerëzit i kanë kënduar pa ditur se një ditë ato do të bëheshin dëshmi e ekzistencës së tyre.

Në vitin 1918 botoi “Fjala e Zotit”, ndërsa “Grueja shqyptare”, romanca e tij në vargje, shënon një tjetër hap të rëndësishëm në krijimtarinë letrare.

Një vit më vonë, më 1919, Shkodra do të shihte në skenë dramën “E tradhtuemja”, përshtatje në shqip e veprës së T. A. Rolandos.

Pastaj erdhi viti 1921. “Gjeth’ e Lule”.

Një titull që duket sikur përmbledh vetë natyrën e poezisë së Prennushit: e brishtë, e qetë, lirike, e mbështetur në bukurinë e gjuhës dhe të ndjenjës.

Kritika e kohës e gjeti të bukur dhe delikate. Eqrem Çabej do ta cilësonte Prennushin si “poet i qytetit të Shkodrës”.

Dhe është një përcaktim që shkon përtej letërsisë.

Sepse Shkodra nuk ishte vetëm vendi ku ai lindi.

Ishte bota shpirtërore ku ai u formua.

NJË SHQIPTAR QË PËRKTHEU EVROPËN

Prennushi ishte një nga ata intelektualë shqiptarë që e kuptonin se modernizimi i Shqipërisë nuk mund të bëhej pa e sjellë kulturën evropiane në gjuhën shqipe.

Më 1933 përktheu dhe botoi “Quo Vadis” të Henryk Sienkiewicz, ndërsa më 1939 botoi “Burgjet e mia” të Silvio Pellicos.

Ai u mor edhe me Dante Alighierin, Manzonin dhe autorë të tjerë të mëdhenj të traditës evropiane.

Më 1941 i shkroi parathënien për përkthimin e “Të fejuemt” të Alessandro Manzonit nga At Mark Harapi.

Këto nuk ishin thjesht përkthime. Ishin ura. Ura mes Shkodrës dhe Evropës.

Mes shqipes dhe kulturës universale.

Mes një vendi të vogël që kërkonte të gjente vendin e vet në botë dhe një qytetërimi që kishte ndërtuar prej shekujsh një traditë të jashtëzakonshme letrare e filozofike.

Në vitin 1931 botoi dramën me pesë akte “Prej robnije në liri”.

Dhe këtu, pa dashur, titulli i veprës duket sikur merr një kuptim profetik.

Prej robnije në liri. Sepse pak vite më vonë Shqipëria do të hynte në një tjetër robëri.

DRAMA E MADHE E VITIT 1947

Pas Luftës së Dytë Botërore, Shqipëria ndryshoi gjithçka.

Regjimi komunist e pa Kishën Katolike si një institucion që duhej nënshtruar. Për një klerik si Prennushi, që e kishte lidhur jetën me Kishën Katolike dhe me Vatikanin, konflikti ishte i pashmangshëm.

Në vitin 1947 ai u arrestua dhe u gjykua.

Procesi ishte një nga ato paradokse tragjike të historisë shqiptare: një nga njerëzit më të kulturuar të vendit gjykohej nga një trupë ku niveli më i lartë arsimor ishte arsimi shtatëvjeçar.

“Krimi” i tij ishte, në thelb, refuzimi për ta pranuar shkëputjen e Kishës Katolike shqiptare nga Vatikani.

Por në një diktaturë, kur pushteti vendos se çfarë është krim, edhe ndërgjegjja mund të bëhet provë fajësie.

Prennushi u dënua me 20 vjet burgim.

Dhe këtu historia e tij lidhet me një nga dialogët më tronditës të kujtesës letrare shqiptare.

DIALOGU I LASGUSHIT ME KADARENË

Në librin “Ftesë në studio”, Ismail Kadare kujton një bisedë me Lasgush Poradecin.

Lasgushi i thotë:

“Ne e dënuam Vinçenc Prenushin me 75 vjet burg, kur ai ishte 75 vjeç…”

Kadare habitet: “Kush ne?”

Dhe Lasgushi përgjigjet: “Po… po… ne poetët…”

Pastaj vjen fjalia e madhe:

“Në një vend të qytetëruar poetët mbajnë përgjegjësi për gjithçka.”

Është një nga ato fjali që vazhdojnë të jetojnë përtej kontekstit të tyre.

Lasgushi nuk po thoshte se poetët kishin firmosur dënimin e Prennushit.

Po fliste për përgjegjësinë morale të intelektualit.

Për fajin e heshtjes. Për përgjegjësinë e kulturës kur përballë saj përdhoset kultura.

Për atë borxh të padukshëm që një shkrimtar ka ndaj një shkrimtari tjetër, edhe kur ata i përkasin botëve të ndryshme politike, fetare apo estetike.

Dhe ndoshta kjo është një nga trashëgimitë më të mëdha të Prennushit: nuk mund të ketë kulturë pa përgjegjësi morale.

FAMILJA PRENNUShI – NJË DYER E MADHE E KULTURËS SHKODRANE

Edhe vetë familja Prennushi ishte një fenomen.

Një familje qytetare shkodrane që i dha Shqipërisë disa klerikë të rëndësishëm: Don Mati Prennushi, At Mati Prennushi OFM, Imzot Vinçenc Prennushi OFM, At Karlo Prennushi OFM dhe Don Kolec Prennushi.

Disa prej tyre u shkolluan në Austri, në Graz, Tirol e Linz.

Në një Shqipëri ende të varfër në institucione arsimore, këta njerëz shkuan larg për të mësuar dhe u kthyen për të dhënë.

Ky ishte modeli i një pjese të elitës shqiptare të asaj kohe: të shkoje në Evropë për të mësuar Shqipërinë.

VDEKJA NË BURG

Më 19 mars 1949, në burgun e Durrësit, Vinçenc Prennushi mbylli sytë. Ishte 63 vjeç. Pranë tij ishte Arshi Pipa.

Dhe kjo është një nga ato ironitë e mëdha të fatit shqiptar: dy intelektualë, dy poetë, dy njerëz të kulturës, të bashkuar jo në një bibliotekë apo universitet, por në një burg.

Pipa do ta ruante kujtimin e tij.

Në esenë “Kujtime mbi Vinçenc Prenushin”, ai do ta quante:

“Simboli i të së kaluemës së Shqipënisë me të cilin ne mburremi.”

Një fjali që tingëllon si epitaf. Por edhe si akuzë.

Sepse ajo “e kalueme” për të cilën Shqipëria mund të mburret nuk ishte një e kaluar e vdekur. Ishte një traditë kulturore, fetare, qytetare dhe evropiane që regjimi u përpoq ta fshinte. Nuk mundi.

NGA BURGU NË KUJTESË

Më 8 maj 1993, në Durrës, Vinçenc Prennushi u shpall “Martir i Demokracisë”.

Por ndoshta sot, 141 vjet pas lindjes së tij, ai meriton të kujtohet përtej titujve. Jo vetëm si martir. Jo vetëm si klerik. Jo vetëm si françeskan. Por si një njeri i kulturës shqiptare. Një njeri që mblodhi këngët e popullit. Që shkroi poezi. Që krijoi dramë.

Që përktheu Sienkiewicz-in e Pellicon, u mor me Dante e Manzoni.

Që kërkoi ta afronte Shqipërinë me Evropën.

Që besoi se feja dhe kultura mund të bashkëjetonin me dashurinë për kombin.

Dhe që, në fund, pagoi me jetën besnikërinë ndaj ndërgjegjes së tij.

Ndoshta historia e tij mund të përmblidhet më bukur me vetë titullin e dramës së tij të vitit 1931: “Prej robnije në liri.”

Sepse Vinçenc Prennushi nuk arriti ta shihte atë liri.

Por Shqipëria, dekada më vonë, do të kthehej tek ai.

Do ta nxirrte emrin nga heshtja. Do ta kthente në kujtesë.

Dhe sot, kur përkulemi para figurës së tij, nuk kujtojmë vetëm një njeri që vdiq në burg.

Kujtojmë një Shqipëri që nuk pranoi të vdiste në burg bashkë me të.

Një Shqipëri të Shkodrës së vjetër, të librave, të këngëve, të kishave, të shkollave, të teatrove dhe të shtypshkronjave.

Një Shqipëri që Prennushi e mbajti në zemër deri në frymën e fundit.

Dhe ndoshta prandaj, 141 vjet pas lindjes së tij, fjala më e drejtë për të nuk është vetëm martir.

Është:kujtesë.

Sepse një popull që harron njerëzit e vet më të mirë, rrezikon të harrojë edhe atë që ka qenë vetë.

Rafaela Prifti/

Gripi nuk njeh kufij, Shqipëria dhe rajoni duhet të bashkëpunojnë përtej tyre – një nga mesazhet kryesore të Konferencës Ndërkombëtare për Parandalimin e Gripit në Uashington D.C. Sezoni i gripit 2026-2027 fillon në shtator, por informimi dhe masat mbrojtëse nisin shumë më herët.

E përqendruar mbi laptopin ku kishte prezantimin e saj, Dr. Silva Bino po priste fillimin e sesionit të së dielës pasdite në Qendrën e Konventave në Uashington DC. Si epidemiologe e njohur në Shqipëri dhe koordinatore rajonale e Rrjetit Shëndetësor të Evropës Juglindore (SEEHN), ajo ishte folëse në konferencën katër-ditore “Options for the Control of Influenza XIII” organizuar nga Shoqata Ndërkombëtare për Viruset e Sistemit Respirator (The Internacional Society for Respiratory Viruses, IRSV) nga 30 gushti deri më 2 shtator, 2026. Në prezantimin e së dielës, ajo u përqendrua tek bashkërendimi dhe protokollet e përbashkëta operacionale përgjatë kufijve të Evropës juglindore që vendet fqinje të kenë qasje të përbashkët në të dhëna të besueshme për parandalimin e viruseve gripale. Ky bashkëpunim është veçanërisht i rëndësishëm në përhapjen e gjerë që ka gripi (influenza), i cili prek mesatarisht 1 miliardë njerëz në mbarë botën, me rrezikshmëri më të lartë për të moshuarit, fëmijët dhe personat me sëmundje kronike.

Duke iu referuar sezonit 2026-2027, Dr. Bino vlerëson se Shqipëria dhe vendet e rajonit duhet të përqendrohen te përgatitja në kohë e sistemeve shëndetësore, mbikëqyrja epidemiologjike dhe rritja e mbulimit me vaksinën e gripit. Mesazhi është i qartë: gripi nuk njeh kufij, bashkëpunimi për parandalimin e tij duhet të shtrihet përtej tyre.

Autoriteti i saj në fushën e shëndetit publik dhe mjekësisë është konsoliduar ndër vite përmes një karrierë të pasur në kërkime shkencore, bashkëpunime ndërkombëtare dhe angazhime në role drejtuese. Krahas formimit të saj si mjeke dhe Doktore e Shkencave, ajo gëzon një profil të spikatur profesional në fushat e shëndetit publik dhe mjekësisë. Aktualisht, Dr. Silva Bino është Shefe e Departamentit të Kontrollit të Sëmundjeve Infektive në Institutin e Shëndetit Publik (ISHP) në Tiranë, si edhe Profesore e Asociuar për Sëmundjet Infektive në Fakultetin e Mjekësisë të Universitetit të Tiranës.

Konferenca katër-ditore në Uashington D.C. pasqyronte disa nga tiparet e jetës paspandemike në Amerikë dhe në botë, një realitet i formësuar nga betejat e ashpra midis informimit, keqinformimit dhe dizinformimit në sferën e shëndetit publik dhe mjekësisë. Dhjetë vjet më parë, kur u mbajt edicioni i nëntë i konferencës në Çikago, “fliste vetëm shkenca” dhe nuk bëhej fjalë për dizinformim dhe misinformim të publikut, kujton Dr. Silva Bino.

Konferenca “Options for the Control of Influenza XIII” është takimi më i madh global i fokusuar në parandalimin, kontrollin dhe trajtimin e gripit. Në kuadër të saj u mbajtën edhe disa sesione kushtuar viruseve të tjera respiratore. Ishte konceptuar si një platformë e përbashkët për ekspertët globalë në virologji, kujdes klinik, kërkime shkencore dhe shëndet publik, për të qasje të njëjtë ndaj të dhënave shkencore, përmirësimin e bashkëpunimit dhe masat mbrojtëse ndaj gripit. Në konferencë kishte rreth 1,300 të regjistruar nga 558 vende, prej të cilëve gjysma vinin për herë të parë, ndërsa të tjerë ishin veteranë që kanë qenë të pranishëm në 11 sesione radhazi.

Pavarësisht disa vështirësive me administratën amerikane, organizatorët ishin të kënaqur. Për ta, kjo ishte prova se ideja e artikuluar dy vite më parë në Australi për një strukturë të zgjeruar me pjesëmarrjen e rrjeteve kërkimore dhe farmaceutike, ato të kujdesit mjekësor, shoqatat jo fitimprurëse, tashmë ishte bërë realitet. Synimi kryesor është përmirësimi i informimit dhe përhapja e zbulime të reja, krahas njohjes së sfidave aktuale dhe një koordinimi më efektiv midis vendeve partnere dhe autoriteteve përkatëse.

Në aspektin akademik dhe kërkimor, Dr. Silva Bino e ka përqendruar punën e saj kryesisht në epidemiologji dhe në studimin e viruseve të transmetuara nga vektorët. Gjatë periudhës së pandemisë COVID-19, Silva Bino shërbeu në Komitetin Teknik të Ekspertëve në Shqipëri, drejtoi udhëzimet e shëndetit publik, menaxhoi strategjinë e karantinës, trajtoi çështjet e efikasitetit të vaksinave dhe bashkërendoi punën me Organizatën Botërore të Shëndetit (WHO). Në pushimin midis sesioneve të Konferencës në Uashington D.C., ajo ndjek online mbledhjen e WHO, dhe duke buzëqeshur thotë: “Kjo është një tjetër punë që bëj!” Dr. Bino bëri gati për printim posterin që do ta paraqes në prezantimin interaktiv të martën pasdite, përpara se të kthehet tek detyrat e tjera që e presin në Shqipëri.

Dr. Shefqet Deliallisi/

(Kongresi shkollave shqipe – Ngjarje madhore e kombit shqiptar).

Vetëm 10 muaj pas Kongresit të Manastirit, më 2-9 shtator 1909, një tjetër kongres kombëtar, i përmasave të njëjta për nga rëndësia, pjesëmarrja dhe vendimet, u mbajt në Elbasan, i njohur si “Kongresi i Elbasanit” apo “Kongresi i Shkollave Shqipe”.

Ky kongres u thirr me nismën e klubit shqiptar të Selanikut, ndërsa u përgatit nga klubet “Bashkimi” e “Vllaznia” të Elbasanit.

Një e përkohshme ato ditë shkruante:

“Ky kongres është më i shënuari nga të gjitha kongreset. Me vendimet që ai mori la emrin e tij të pavdekur nëpër faqet e historisë sonë”.

Por çfarë në të vërtetë përfaqëson Kongresi Kombëtar i Elbasanit?

Për hir të së vërtetës janë të shumtë ata që ende nuk dinë sa duhet për të. Kjo nga retushimi dhe lënia në hije të kësaj ngjarje prej regjimi komunist, pasi dy drejtuesit e kongresit, kryetari Dervish bej Biçakçiu dhe nënkryetari Mit-hat bej Frashëri, ishin shpallur armiq dhe persekutuar prej tij.

Por le t’i kthehemi Kongresit të Elbasanit. Le t’i kthehemi shtatorit të vitit 1909, të cilin Mit-hat bej Frashëri, një nga organizatorët dhe drejtuesit e kongresit na e përshkruan kështu në ditarin e tij:

“…jemi më tepër se njëzet kuaj. Shokët e mij janë delegatët e Manastirit (zoti Gjergji Qiriazi dhe Zonja Sevasti Qiriazi), delegatët e Ohrit dhe Strugës (Hamdi dhe Abdulla beu) dhe delegatët e Korçës dhe të Skraparit me të cilët u bashkuam në han të Quksit: Orhan beu, Idhomen Kosturi dhe Abdulla beu; bashkë me këta dhe Osman efendi Zuraja, bashkëdelegat i Seklanikut, Baki efendi Berati shok i udhës dhe zot i fjalës….

Kur arritëm te Rrapi i Vojvodës, (në hyrjen e qytetit të Elbasanit) gjetëm një shumicë njerëz nga Elbasani që na kishin dalë përpara bashkë me Dervish benë (Dervish bej Biçakçiu). Një fjalë mirëseardhjeje prej pritësit dhe një fjalë ngjatjetimi prej nesh dhe gjithë më këmbë hyjmë në qytet drejt në klubin “Bashkimi”, ku na pret dhe një shumicë tjatër…”

Jo rastësisht, për mbajtjen e kongresit të arsimit ishte përzgjedhur Elbasani. Ishin traditat e shkëlqyera patriotike, arsimore e kulturore dhe figurat e spikatura të Rilindjes Kombëtare nga ky qytet që ndikuan në zgjedhjen e tij.

“Vërtetë më të bukur qytet se Elbasani- shkruan Mit-hat Frashëri në ditarin e tij- s’mund të gjendej për një kongres të tillë kombiar, ku do të bisedohet puna e shkollave shqipe dhe mësimit të gjuhës sonë; njerëzia e Elbasanit jo tani, por dhe në kohët despotike ishin çquar për dashurinë e tyre për gjuhën shqipe…”.

“Sot mblidhemi në shkollën greqisht, shkollën e kalasë. Pas konstitucionit, në këtë shkollë klubi ka vënë një mësonjës shqip. Në Elbasan ka dhe një shkollë greqisht tjatër, por dhe atje mësohet shqipja; bashkimi dhe mëmëdhetaria e elbasansve i ka lënë shterpë kundërqëndrimet e klerit grek që na duken kaq të fortë e të dëmshëm gjetkë.

Përpara shkollës, në mes të saj dhe kishës, shohim varrin e Kostandin Kristoforidhit, të atij të palodhurit djalë të këtij qyteti të cilit gjuha jonë i ka hua shumë gjëra: kthimet (përkthimet) e tij të librave të shenjtë, fjalori i tij dhe gjithë propaganda që ka bërë në këtë qytet, janë munomente që nderojnë për jetë kujtimin e këtij njeriu të vyer”.

Në Kongresin Kombëtar të Elbasanit morën pjesë 35 delegatë, përfaqësues të klubeve dhe të shoqërive shqiptare nga Elbasani, Tirana, Durrësi, Dibra, Shkupi, Manastiri, Gjirokastra, Korça, Berati, Leskoviku, Përmeti, Ohri, Struga, Pogradeci, Janina, Filati etj. Nuk mundën të dërgonin delegatë Vlora dhe Shkodra, për shkak të presionit të xhonturqve, si dhe vilajeti i Kosovës, për shkak të pengesave që nxorën klerikët dhe paria konservatore, që përkrahte alfabetin arab. Përsa i përket klubit të Shkupit, ai ngarkoi si përfaqësues të vetin Mit-hat Frashërin, ndërsa atdhetarët shkodranë njoftuan se do t’i njihnin vendimet e këtij Kongresi.

Mes delegatëve të Kongresit kishte veprimtarë të njohur të lëvizjes kombëtare, mësues atdhetarë, si Mithat Frashëri, Dom Nikollë Kaçori, Dervish bej Biçaku, Grigor Cilka, Gjergj e Sevasti Qiriazi, Simon Shuteriqi, Josif Haxhi Mima, Qemal Karaosmani, Orhan Pojani, Ahmet Dakli, Refik Toptani, Hafiz Ibrahim Dalliu, Thoma Papapano, Hamdi Ohri, Dhimitër Buda, Abdullah Rushit Ahmeti (Struga), Abdulla Koprëncka, Kristo Dako, Emin Haxhiademi, Qamil Haxhifeza, Mihal Sava, Andrea Konomi, Selman Blloshmi, Idhomenë Kosturi, Kahreman Vrioni etj. Vlen të theksohet këtu edhe roli i rëndësishëm i Lef Nosi në përgatitjen e këtij kongresi.

“Delegatët – shkruan Mit-hat Frashëri në ditarin e tij – u mblodhën dhe kënduan letrat (mandatet) që kishin sjellë secilido prej klubit nga i cili dërgohej, pastaj u zgjodh kryetari dhe nënkryetari..”.

Kongresi me votë të fshehtë zgjodhi drejtuesit, Kryetar Dervish Biçakçiun, nënkryetar Mit’hat Frashërin. Sekretarë u caktuan Simon Shuteriqi dhe Josif Haxhimima.

Në Kongres u shqyrtuan tri çështje kryesore: hapja e një shkolle pedagogjike; krijimi i një qendre të vetme për drejtimin, organizimin dhe financimin e shkollave shqipe; bashkërendimin e veprimtarisë së klubeve shqiptare.

Akti themelor i Kongresit të Elbasanit, Rezoluta me 15 nene, u nënshkrua nga gjithë delegatët.

Një nga pikat më të rëndësishme të saj ishte hapja në Elbasan e shkollës Normale, e cila do të përgatiste mësues për shkollat shqipe, që do të mbahej me kontributin e të gjitha klubeve dhe shoqërive shqiptare.

Kongresit shënoi themelimin e një sistemi kombëtar shkollor në Shqipëri dhe një hap të rëndësishëm në shndërrimin e të gjitha shkollave të huaja (turke ose në gjuhë të tjera) në shkolla shqipe.

Vendimet e këtij kongresi patën rëndësi të madhe për lëvizjen kombëtare shqiptare dhe përhapjen e arsimit, gjuhës amtare e kulturës kombëtare.

Mbajtja e Kongresit të Elbasanit dhe vendimet e tij patën një jehonë të madhe brenda e jashtë vendit. Mjafton të përmendim gazetën “Journal de Geneve” të Zvicrës në të cilën shkruhej: “Në kongresin e shqiptarëve që u mbajt në Elbasan, u vendos organizimi i shkollave me themel gjuhën shqipe”.

Frank Shkreli/

Shkrimtari, poeti, studiuesi dhe publicisti shkodran që e bëri fjalën një dëshmi të kohës dhe kulturës shqiptare në atdhe edhe në Amerikë.

Po e vazhdoj serinë jo-formale – që unë sjell për lexuesit, nga koha në kohë — të kujtimeve kushtuar vlerave dhe personaliteteve të shquara shqiptaro-amerikane, por jo vetëm. Anton Çefa ka lindur në Shkodër më 1934, ka studiuar në Universitetin e Tiranës, ka punuar si mësues, ka qenë drejtues i Radio Shkodrës pas renies së komunizmit zyrtar dhe pas emigrimit në SHBA më 1993, editor i gazetës Dielli të Federatës Panshqiptare Vatra. Vatra e Dielli, mirënjohje e respekt për kontributin publicistik, gjuhësor e poetik të ish editorit të Diellit Anton Çefa – Dielli | The Sun — Në historinë e kulturës shqiptare ka njerëz që nuk kanë bërë zhurmë rreth vetes, por që kanë lënë gjurmë të thella nëpërmjet punës së tyre. Anton Çefa është njëri prej tyre. Poet, shkrimtar, studiues, kritik letrar, publicist dhe pedagog, ai i përket asaj plejade intelektualësh shkodranë për të cilët kultura nuk ka qenë thjesht profesion, por një mënyrë jetese dhe një detyrë ndaj kombit.

Në vendlindjen e tij në Shkodër, Anton Çefa (vëllai i studiuesi dhe shkrimtarit të njohur, Kolec Çefa, autor i disa librave e i një mori studimesh e artikujsh),është formuar në një mjedis ku tradita kulturore, dashuria për gjuhën shqipe dhe kujtesa historike kishin një peshë të veçantë. Kreu studimet pedagogjike dhe më pas studimet universitare në degën e Gjuhës, Letërsisë dhe Historisë së Shqipërisë në Universitetin e Tiranës, të cilat i përfundoi në vitin 1962. Për shumë vite shërbeu si mësues në shkollat 8-vjeçare dhe të mesme dhe, pas rënies së diktaturës komuniste, u nderua me titullin “Mësues i merituar”. Por figura e Anton Çefës nuk mund të kufizohet vetëm te mësuesia. Qysh në vitet e regjimit komunist ai shkroi për çështje që lidhen me psikologjinë etnike dhe pedagogjinë popullore shqiptare. Kjo prirje do të bëhej më vonë një nga shtyllat e rëndësishme të veprimtarisë së tij studimore. Pas përmbysjes së komunizmit, Çefa u përfshi në jetën e re publike e kulturore të Shkodrës. Ishte ndër themeluesit e gazetës demokratike “Shkodra”, ndërsa për një periudhë drejtoi Radio Shkodrën. Ishte gjithashtu pjesë e këshillave botues të revistave “Rrezja e jonë” dhe “Kumbona e së Diellës”.

Në vitin 1993, Anton Çefa vendosi të emigronte familjarisht nga Shkodra në Shtetet e Bashkuara. Por, ashtu si për shumë patriotë të tjerë – që për arsye të ndryshme u detyruan të largoheshin nga atdheu — largimi fizik i tij nga Shqipëria nuk nënkuptoi largimin e tij shpirtëror prej saj. Përkundrazi, Amerika u bë një tjetër hapësirë ku ai vazhdoi t’i shërbente kulturës dhe çështjes kombëtare. Në vitet 1994–2007 ai shërbeu si editor i gazetës “Dielli”, organit historik të Federatës Panshqiptare Vatra. Në këtë rol, ai u bë një prej zërave të rëndësishëm të shtypit dhe kulturës shqiptare në Amerikë. Kjo veprimtari është veçanërisht e rëndësishme po të kemi parasysh historinë e Diellit dhe të Vatrës. Për një intelektual shqiptar të ardhur nga Shkodra, të punonte në këtë institucion të diasporës do të thoshte të lidhej me një traditë të gjatë të mendimit, publicistikës dhe veprimtarisë kombëtare shqiptare në Shtetet e Bashkuara të Amerikës.

Anton Çefa është para së gjithash poet. Në krijimtarinë e tij poetike gjenden vëllimet “Dritarja e një britme”, “Heshtja ka tingull guri”, “Fjalë në vargoj të muzgët”, “Flatrime me krahë të premë” dhe më vonë “Tinguj e ngjyra Shqipërie”. Bibliografia e tij dëshmon një vazhdimësi të rëndësishme krijuese, ndërsa poezia e tij është përkthyer edhe në rumanisht. Vetë titujt e këtyre veprave flasin për një poezi të lidhur me dhimbjen, kujtesën, atdheun dhe përvojën njerëzore. “Heshtja ka tingull guri” është një titull që mund të merret edhe si metaforë për një pjesë të madhe të përvojës së intelektualit shqiptar të shekullit XX: shumë gjëra u heshtën, shumë kujtime mbetën të pathëna, por heshtja nuk do të thotë se ato u zhdukën. Në vitin 2021 u botua “Tinguj e ngjyra Shqipërie”, një tjetër dëshmi e lidhjes së tij të vazhdueshme me vendin e origjinës.

Një dimension tjetër i rëndësishëm i veprës së Çefës është studimi. Ai nuk është mjaftuar me krijimin letrar, por është marrë me kritikën letrare, me figurat e mëdha të kulturës shqiptare dhe me atë që ai e ka quajtur “psikologjia etnike e popullit tonë”. Ndër veprat e tij studimore janë “Në hullitë e fjalës artistike – Kritikë letrare”, “Noli e Konica” dhe dy pjesët e “Sprovë e psikologjisë etnike të popullit tonë”. Kjo fushë e veprimtarisë së tij është veçanërisht interesante, sepse Çefa përpiqet ta shohë shqiptarin jo vetëm nëpërmjet historisë politike, por edhe nëpërmjet mënyrës së të menduarit, zakoneve, traditave, marrëdhënieve shoqërore dhe trashëgimisë kulturore. Në këtë kuptim, studimi për të nuk është një aktivitet i ftohtë akademik. Është një përpjekje për të kuptuar se çfarë e ka bërë dhe çfarë vazhdon ta bëjë shqiptarin shqiptar. Një nga meritat e Anton Çefës është edhe vëmendja që u ka kushtuar autorëve dhe figurave të rëndësishme të kulturës shqiptare, por jo vetëm. (Libri i Portreteve, 2015), duke iu rikthyer kështu autorëve, veprave dhe ideve që nuk duhet të humbasin nga kujtesa.

Anton Çefa nuk mund të ndahet as nga kultura shqiptare në Amerikë. Në historinë e diasporës shqiptare në Shtetet e Bashkuara, Anton Çefa meriton një vend të veçantë edhe për kontributin e tij në shtypin shqiptar. Gazeta Dielli, organ i Federatës Pan-Shqiptare Vatra ka qenë për dekada një nga institucionet më të rëndësishme të kulturës dhe mendimit shqiptar në Amerikë. Nëpërmjet punës së tij si editor i Diellit, (1994-2006), Çefa ishte pjesë e kësaj vazhdimësie dhe kontribuoi që gazeta të mbetej një hapësirë ku mund të bashkoheshin publicistika, kultura, letërsia dhe shqetësimet kombëtare.

Në përmbyllje, Anton Çefa është nga ata autorë shqiptarë që duhen lexuar jo vetëm për atë që kanë shkruar, por edhe për atë që kanë përfaqësuar. Ai përfaqëson një brez intelektualësh që e kanë përjetuar nga afër ndryshimin e madh të Shqipërisë nga diktatura komuniste në demokraci, nga izolimi në emigracion dhe nga heshtja e detyruar në lirinë e fjalës. Në poezinë e tij lexxuesi gjenë emocionin ndërsa në studimet e tij, kërkimin. Në publicistikën e tij, shqetësimin qytetar, ndërsa në veprimtarinë e tij në diasporë, një lidhje të pandërprerë me Shkodrën dhe Shqipërinë. Prandaj Anton Çefa nuk duhet parë thjesht si një emër në një bibliografi. Ai është pjesë e një tradite intelektuale shqiptare që e ka kuptuar fjalën si përgjegjësi. Dhe ndoshta kjo është një nga mënyrat më të mira për ta përmbledhur veprën e tij. Një jetë, e kaluar në kërkim të fjalës së bukur, të së vërtetës së kujtesës dhe të vlerave që nuk duhet të humbasin. Në një kohë kur shumë figura të kulturës shqiptare presin ende një vlerësim më të plotë, Anton Çefa është një nga ata emra që meriton të rilexohet, të studiohet dhe të vendoset në vendin që i takon në historinë e kulturës shqiptare në atdhe dhe në mërgim.

Sepse një komb nuk jeton vetëm nga historia që shkruan për veten, por edhe nga njerëzit që ia ruajnë kujtesën. Dhe Anton Çefa me veprat dhe shkrimet e tija publicistike, është, pa dyshim, një prej tyre.

– Dy shtylla të Orientalistikës shqiptare

1. Një traditë, dy personalitete Prof. Dr. Hasan Kaleshi dhe Prof. Dr. Feti Mehdiu i përkasin dy brezave të lidhur ngushtë të Orientalistikës shqiptare. Hasan Kaleshi (1922–1976) ishte një nga themeluesit e Degës së Orientalistikës në Fakultetin Filologjik të Universitetit të Prishtinës, e cila u themelua në vitin akademik 1973/74. Feti Mehdiu ishte ndër pedagogët që morën pjesë në këtë proces dhe, sipas dëshmisë së tij, ai dhe Kaleshi ishin që nga fillimi pjesë e procesit arsimor të kësaj dege. Feti Mehdiu nuk ishte thjesht pasardhës akademik i Kaleshit; ai ishte bashkëpunëtor në fazën themeluese të Orientalistikës së Prishtinës.

2. Hasan Kaleshi – themelues dhe orientalist me përmasë ndërkombëtare Hasan Kaleshi lindi më 1922 në Kërçovë dhe ndërroi jetë më 19 korrik 1976 në Prishtinë. Ai u formua në traditën e studimeve orientale dhe ndërtoi një veprimtari të gjerë në histori, orientalistikë, turkologji dhe studimin e burimeve osmane. Karriera e tij ishte e lidhur edhe me Beogradin, ku punoi në Katedrën e Orientalistikës, ndërsa më vonë u angazhua në themelimin e Orientalistikës në Prishtinë. Burimet e përshkruajnë si studiues që botoi dhe prezantoi punën e tij në gjuhë të ndryshme dhe në konferenca ndërkombëtare. Kjo i dha atij një rol të veçantë: Kaleshi e nxori studimin e historisë dhe kulturës shqiptare përmes burimeve orientale në hapësirën e shkencës evropiane dhe ndërkombëtare.

3. Feti Mehdiu – vazhdimësi dhe zgjerim i traditës Feti Mehdiu, i lindur në Zajaz të Kërçovës më 20 janar 1944, i përket një brezi pas Kaleshit. Formimi i tij ishte veçanërisht i lidhur me gjuhën arabe, arabistikën, përkthimin dhe filologjinë orientale. Në këtë drejtim, ai e zgjeroi traditën e Orientalistikës së Prishtinës. Në një studim retrospektiv për 40-vjetorin e Orientalistikës, Mehdiu shkruan se studimet orientale në Fakultetin Filologjik të Prishtinës filluan në vitin 1973/74 dhe se ai dhe Hasan Kaleshi ishin që nga fillimi pjesë e procesit arsimor. Ai vlerëson gjithashtu se gjatë katër dekadave në këtë departament u formuan rreth 200 kuadro dhe u botuan rreth 50 vepra nga fushat e Orientalistikës.

4. Ndryshimi kryesor në profilin shkencor
Këtu qëndron një nga dallimet më interesante.

Hasan Kaleshi – Në qendër të veprimtarisë së tij ishin veçanërisht: historia; burimet osmane; dokumentet orientale; turkologjia; marrëdhëniet shqiptaro-osmane; historia e kulturës shqiptare; prezantimi i historisë shqiptare në qarqet shkencore ndërkombëtare.

Feti Mehdiu – Në qendër të veprimtarisë së tij u konsoliduan veçanërisht: arabistika; gjuha arabe; filologjia; përkthimi; Kur’ani; letërsia arabe; orientalizmat në gjuhën shqipe; burimet orientale për historinë shqiptare. Pra, mund ta themi në mënyrë sintetike: Kaleshi e zgjeroi horizontin historik të Orientalistikës shqiptare; Mehdiu e thelloi veçanërisht dimensionin arabistik, gjuhësor dhe përkthimor të saj.

5. Një lidhje shumë domethënëse: gjuha shqipe Të dy studiuesit u morën me ndikimet orientale në shqipe. Kjo nuk është rastësi. Në një studim të tij mbi orientalizmat, Mehdiu e përmend drejtpërdrejt Hasan Kaleshin ndër studiuesit që kanë kontribuar në këtë fushë. Ai citon edhe studimin e Kaleshit “Turski uticaji u tvorbi reči u albanskom jeziku”, botuar në Prishtinë më 1970. Në të njëjtin kontekst, Mehdiu paraqet edhe punimet e veta mbi hyrjen dhe përdorimin e orientalizmave në shqipe. Kjo është shumë domethënëse. Tregon se Mehdiu nuk e shihte punën e Kaleshit thjesht si një kapitull të kaluar, por si pjesë të traditës shkencore mbi të cilën ndërtohej puna e brezit të tij.

6. Marrëdhënia njerëzore dhe shkencore
Një dëshmi shumë interesante vjen nga vetë Feti Mehdiu. Në bibliografinë që ai ka përgatitur për Hasan Kaleshin, Mehdiu e vlerëson atë si një studiues që, brenda një periudhe relativisht të shkurtër, dha kontribut të rëndësishëm për shkencën dhe veçanërisht për historinë e kulturës shqiptare dhe orientale. Ai thekson se Kaleshi, që nga shkrimet e tij të para në vitin 1949 deri në vdekjen më 1976, i prezantonte arritjet shkencore shqiptare para opinionit shkencor evropian dhe botëror. Kjo dëshmi është veçanërisht e rëndësishme sepse vjen nga një studiues që e kishte njohur nga afër Kaleshin dhe që vetë u bë një nga figurat kryesore të Orientalistikës së Prishtinës.

7. Një fakt i jashtëzakonshëm: Kaleshi si subjekt i studimit të Mehdiut
Marrëdhënia shkencore nuk përfundoi me jetën e Kaleshit. Feti Mehdiu botoi edhe: “Prof. Dr. Hasan Kaleši, 7. III. 1922–19. VII. 1976” në Prilozi za orijentalnu filologiju, vëll. XXV, 1976. Kjo vepër përfshihet edhe në bibliografinë e Hasan Kaleshit të regjistruar nga TDV İslâm Ansiklopedisi. Pra, Mehdiu jo vetëm punoi me Kaleshin në fillimet e Orientalistikës së Prishtinës, por më vonë u bë edhe një nga dokumentuesit e jetës dhe veprës së tij. (Sidomos me pergatitjen e veprave te Kaleshit, VEPRA: 1,2,3,4,5,6,7,8,9,10,11, Prishtinne, 2022, me rastin e 100 vjetorit te lindjes se Kaleshit)

8. Nga Kaleshi te Mehdiu
Mund ta shohim këtë marrëdhënie si një vazhdimësi intelektuale:
Hasan Kaleshi – themelimi i institucionit;
Feti Mehdiu – konsolidimi dhe zgjerimi i institucionit.
Kjo nuk do të thotë se Mehdiu thjesht vazhdoi punën e Kaleshit. Përkundrazi, ai krijoi profilin e vet shkencor. Por pa themelimin institucional të Orientalistikës së Prishtinës, ku Kaleshi ishte figurë themelore, historia e mëvonshme e kësaj dege do të ishte e ndryshme.

9. Orientalistika si shërbim ndaj albanologjisë Këtu gjendet ndoshta ideja më e rëndësishme për ta kuptuar shkollën e Prishtinës. Në një shkrim mbi 40-vjetorin e Orientalistikës, Mehdiu e karakterizon këtë traditë si një “disiplinë shkencore në shërbim të albanologjisë”. Ky formulim është shumë i fuqishëm. Sepse qëllimi nuk ishte thjesht: të studiohej arabishtja, turqishtja, persishtja apo dokumentacioni oriental. Qëllimi ishte që këto njohuri të ndihmonin në: ndriçimin e historisë shqiptare; studimin e kulturës shqiptare; ruajtjen e trashëgimisë; kuptimin e kontakteve shqiptaro-orientale; studimin e gjuhës shqipe; zbulimin dhe botimin e burimeve historike.

10. Kaleshi – burimi; Mehdiu – përkthyesi dhe ndërmjetësi Një krahasim shumë i bukur mund të bëhet edhe në raport me burimin dhe gjuhën. Kaleshi ishte veçanërisht i fuqishëm në zbulimin, analizimin dhe interpretimin e burimeve orientale. Mehdiu u bë veçanërisht i rëndësishëm në sjelljen e gjuhës dhe letërsisë arabe në shqip. Kjo shihet në mënyrë madhështore te përkthimi i plotë i Kur’anit në shqip në vitin 1985. Kështu: Kaleshi ndihmoi shqiptarët ta lexojnë historinë e tyre përmes burimeve të Orientit; Mehdiu ndihmoi shqiptarët ta lexojnë në shqip një pjesë të rëndësishme të trashëgimisë intelektuale arabe dhe islame.
Ky është një dallim i bukur, por duhet kuptuar si plotësim, jo si ndarje.

11. Të dy nga Kërçova
Ka edhe një dimension jashtëzakonisht interesant. Të dy personalitetet lidhen me Kërçovën. Hasan Kaleshi lindi në Kërçovë më 1922, ndërsa Feti Mehdiu në Zajaz të Kërçovës më 1944. Kjo e bën historinë edhe më të veçantë: Nga trevat e Kërçovës dolën dy personalitete që do të linin gjurmë të jashtëzakonshme në Orientalistikën shqiptare. Dhe kjo nuk është vetëm një lidhje gjeografike. Është edhe një lidhje e kujtesës kulturore dhe intelektuale.

Dhe që të dy, anëtarë të Akademisë Arabe të shkencave, Hasan Kaleshi, ne Kairo, 1965 dhe Feti Mehdiu, ne Damask, 2002, i bëjnë nderë jo vetëm Kërçovës, por historisë së kulturës shqiptare në përgjithësi.

Shkruan:
Dr. Kujtim Kasami