Mësuesit në mërgatë dhe studentët shqiptarë në Maqedoninë e Veriut – heronj të shqipes në ditët e sotme.

Sevi Lami Agolli

Gjuha nuk përfaqëson vetëm një instrument komunikimi, por është boshti kurrizor i identitetit të çdo kombi. Vetë gjuha shqipe është identiteti, historia dhe kujtesa jonë kombëtare. Për këtë arsyeje, çështja dhe statusi i saj institucional në Maqedoninë e Veriut lidhen me kërkesat për barazi politike, përfaqësim institucional dhe njohje të të drejtave kombëtare shqiptare në këtë shtet me karakter multietnik. Për shqiptarët në Maqedoninë e Veriut, mbrojtja e gjuhës shqipe historikisht ka qenë më shumë sesa një kërkesë kulturore; ka qenë një përpjekje për dinjitet, barazi dhe afirmim kombëtar. Në këtë vend, ku shqiptarët përbëjnë një të tretën e popullsisë së përgjithshme etnike, gjuha shqipe është një nevojë thelbësore institucionale dhe sociale, që do të duhet të sanksionohet në Kushtetutën e këtij shteti.

Në këtë kuptim, protestat e fundit në Maqedoninë e Veriut për mbrojtjen e gjuhës shqipe nuk duhen parë si reagime të zakonshme politike, por si vazhdimësi e një historie të gjatë rezistence, të kërkesave për njohje institucionale, barazi juridike dhe ruajtjen e identitetit kombëtar shqiptar si popullsi autoktone.

Historia politike dhe kulturore e shqiptarëve është e lidhur ngushtë me mbijetesën, ruajtjen dhe zhvillimin e gjuhës shqipe. Në periudha të ndryshme historike, veçanërisht në kushte të kufizimeve arsimore dhe politike, si pasojë e pushtimeve dhe ripushtimeve të stërzgjatura, luftërash të përgjakshme dhe diskriminimit kulturor, gjuha shqipe u ruajt falë sakrificave të mëdha familjare dhe kombëtare. Ajo u mbajt gjallë në oda, në libra që qarkullonin fshehurazi, në shkolla informale paralele dhe në traditën e rilindësve shqiptarë, të cilët ngritën zërin fuqishëm, se pa gjuhën shqipe nuk mund të ekzistojë as kombi. Për këtë arsye, gjuha u pa jo vetëm si mjet komunikimi, por si element themelor i identitetit kombëtar dhe i vetëdijes kulturore shqiptare.

Aktualiteti dhe ndjeshmëria e çështjes së gjuhës shqipe u reflektuan qartë edhe në vizitën time në SHBA, kur në Maqedoninë e Veriut po zhvilloheshin protesta dhe mobilizime studentore lidhur me statusin dhe përdorimin institucional të gjuhës shqipe.

Gjatë qëndrimit tim në disa qytete të këtij shteti përtej Atlantikut pata mundësinë të vëzhgoj nga afër përpjekjet e mërgatës shqiptare për ruajtjen dhe transmetimin e gjuhës amtare te brezat e rinj. Në një mjedis të karakterizuar nga ritmi intensiv i jetës dhe dominimi i gjuhës angleze në komunikimin e përditshëm, ruajtja e gjuhës shqipe paraqet një sfidë të vazhdueshme kulturore dhe identitare për familjet shqiptare në mërgatë. Angazhimi i prindërve mërgimtarë për përfshirjen e fëmijëve në mësimin e gjuhës shqipe dëshmon faktin, që gjuha shqipe vazhdon të jetë boshti kurrizor në ruajtjen e identitetit kulturor dhe lidhjeve me origjinën kombëtare.

Çdo fundjavë, fëmijë shqiptarë nga zona të ndryshme ku është integruar komuniteti shqiptar, mblidhen në shkollat shqipe për të mësuar jo vetëm alfabetin dhe gramatikën gjuhës shqipe, por edhe historinë, kulturën dhe ndjenjën e përkatësisë kombëtare. Në këto klasa nuk zhvillohet vetëm një proces arsimor; aty ruhet identiteti shqiptar në kushtet e emigracionit dhe globalizimit kulturor.

Vëzhgimet në këto institucione tregojnë se pjesëmarrja e fëmijëve të lindur jashtë trojeve shqiptare përbën një formë të vazhdueshme të ruajtjes së lidhjes me origjinën etnike dhe gjuhësore. Në mesin e fëmijëve që ndjekin shkollat shqipe në mërgatë vëren raste të përvetësimit të shpejtë të gjuhës shqipe edhe në situata kur fëmijët kanë lindur jashtë hapësirës gjeografike shqiptare dhe kanë kaluar pjesën më të madh të socializimit në mjedise joshqiptare. Një shembull të tillë e vura re në shkollën shqipe “Gjergj Fishta” në Nju-Jork, ku një nxënës i moshës shtatëvjeçare, i lindur në Greqi dhe i zhvendosur në SHBA, demonstronte aftësi të zhvilluara të komunikimit të gjuhës shqipe, pavarësisht kohës së shkurtër të përfshirjes në procesin mësimor. Interpretimi aq rrjedhshëm prej tij i këngës “Jam një djalë prej Dukagjini” ishte një shembull domethënës, se si muzika si element kulturor funksionon si mjet i artikulimit të identitetit kombëtar.

Në këtë kontekst, mësuesit shqiptarë në mërgatë po luajnë një rol të rëndësishëm në procesin e ruajtjes dhe të transmetimit të gjuhës shqipe te brezat e rinj. Në shumë raste, ky angazhim zhvillohet në kuadër të mësimit plotësues dhe shpesh mbështetet në iniciativa vullnetare, duke kontribuuar në vazhdimësinë e edukimit identitar jashtë sistemit formal arsimor, kudo që jetojnë. Në këtë mënyrë, këta mësues përfaqësojnë një komponent të rëndësishëm të jetës kulturore të mërgatës shqiptare.

Përtej rolit të tyre pedagogjik, mësuesit e gjuhës shqipe në mërgatë janë kontribuues të rëndësishëm të ruajtjes kulturore dhe të transmetimit të identitetit kombëtar. Në kushtet e globalizimit dhe proceseve të migracionit që kanë ndodhur, të cilat shpesh ndikojnë në dobësimin e praktikimit të gjuhës shqipe të komuniteteve të emigrantëve, angazhimi i tyre ndihmon në ruajtjen e vazhdimësisë gjuhësore dhe kulturore identitare. Në këtë aspekt, për mua, si mësuesit në mërgatë, ashtu edhe studentët shqiptarë që protestojnë për mbrojtjen e gjuhës shqipe në Maqedoninë e Veriut janë heronj të kombit në ditët e sotme, heronj të gjuhës shqipe.

Pikërisht këtu qëndron edhe paralelja domethënëse e protestave të shqiptarëve në Maqedoninë e Veriut për mbrojtjen e gjuhës shqipe me mësuesit e shkollave shqipe në diasporë. Dallimi kryesor ndërmjet mërgatës shqiptare dhe shqiptarëve në Maqedoninë e Veriut qëndron në faktin, se në mërgatë zhvillimi i gjuhës shqipe bëhet në kushte të vetëorganizimit të lirë, shpesh me mbështetjen e institucioneve të shteteve pritëse. Ndërsa në Maqedoninë e Veriut, statusi i gjuhës shqipe po stigmatizohet dhe po synohet që, në mënyrë shtetërore, të mos zbatohet. Në këtë mënyrë, këto dy modele paraqesin ndërveprime ndërmjet gjuhës, shtetit dhe komunitetit.

Gjuha shqipe, si gjuhë e rëndësishme e popullsisë autoktone në Maqedoninë e Veriut, në vetvete nuk është faktor destabilizues, por gjuha e një kombi autokton, pjesë e një strukture të pluralizmit gjuhësor dhe kulturor të këtij shteti. Në literaturën mbi çështjet gjuhësore, respektimi dhe garantimi i të drejtave gjuhësore konsiderohet një element i rëndësishëm i funksionimit demokratik dhe i diversitetit shoqëror. Në të kundërtën, kufizimi ose moszbatimi i të drejtave gjuhësore ndikon në rritjen e perceptimeve të përjashtimit social dhe të dobësimit të qëllimshëm nga shteti maqedonas të kohezionit të identitetit shqiptar si kategori shtetformuese e Maqedonisë së Veriut.

Në kontekstin bashkëkohor të globalizimit dhe migracionit intensiv, ruajtja e gjuhës shqipe nuk është çështje emocionale, por, mbi të gjitha, përgjegjësi historike dhe kombëtare. Angazhimi i prindërve shqiptarë në mërgatë për të çuar fëmijët e tyre me kilometra të tëra në shkollat shqipe gjat ë fundjavave, dëshmon rëndësinë që i jep mërgata ruajtjes së gjuhës amtare. Ky angazhim përfshin investim të konsiderueshëm kohe dhe përpjekje, duke reflektuar funksionin qendror të familjes në transmetimin ndër breza të gjuhës shqipe dhe identitetit kombëtar e kulturor.

Përdorimi i gjuhës shqipe nuk kufizohet vetëm në institucione formale, tekste shkollore apo dokumentet zyrtare, por shtrihet përtej tyre. Në këtë aspekt, gjuha duhet të analizohet si komponent i identitetit kombëtar dhe i kujtesës kolektive, e cila transmetohet dhe riprodhohet përmes ndërveprimeve shoqërore në kontekste të ndryshme gjeografike dhe sociale, siç është gjeografia e trojeve shqiptare.

Për këtë arsye, mbrojtja e gjuhës shqipe nuk duhet parë si një çështje e përkohshme politike, por si një përgjegjësi kombëtare që na përket të gjithëve. Sepse një popull që ruan gjuhën e vet, ruan historinë, kulturën dhe të ardhmen e tij. Dhe ndoshta kjo është arsyeja pse, edhe larg atdheut, edhe mes qyteteve më të mëdha të botës, ëndrrat tona vazhdojnë të flasin shqip.

Dr. Shefqet Deliallisi/

Pak histori

Qindra vjet më parë, diabeti i atribohej ngrënies të sasive të shtuara të ushqimeve të pasura me sheqer dhe miell. Kjo tregon pse shumica e ushqimeve me karbohidrate(sheqerna) i kufizoheshin njerëzve me diabet dhe ata vendoseshin në një “dietë urie,” kryesisht me yndyrna dhe disa proteina.

Nga kjo kohë deri në zbulimin e insulinës, në vitin 1921, karbohidratet te njerëzit me diabet, siguroheshin vetëm nga perimet.

Me zbulimin e insulinës, “dieta urisë” bëri hapa gjigande prapa, ndërsa zgjedhja e ushqimeve të ndyshme filloi të bënte hapa të vogla përpara. Ndonëse frutat ishin kryesisht të kufizara, karbohidratet ishin në rritje, nga 20 % të kalorive në 1921, në sasinë që rekomandon sot.

Sasia e karbohidrateve bazohet në nivelin e glicemisë(nivelit te sheqerit nëgjak) të çdonjerit, peshën, dhe objektivin e çdo lindividi.

Kjo zgjati deri në vitet ’80-të kur u bë e mundur matja, monitorimi i glicemisë (nivelit të sheqerit) në shtëpi nga vete njerezit me diabet dhe bëri të mundur të kuptohej se si disa karboidrate ndikonin realisht nivelin e glicemisë.

Për vite, njerëzit me diabet ishin mësuar të shmangnin ëmbelsirat e koncentruara, të njohura si sheqerna të thjeshta, sepse u ishte mësuar se ato mbingarkonin gjakun me sheqer më shpejt se sheqernat e përbëra (psh. Buka, patatet, orizi…etj) që njihen si karbohidratet komplekse.

Ky ishte spjegimi i përdorur, kur i theksohej njerëzve me diabet sa e rëndësishme ishte shmangia e sheqerit, duke bërë që ata të ndiqnin supozimin se sheqeri ishte i dëmshëm deri ne vitet ’70-të, kur kerkuesit filluan të kërkojnë evidenca se si sheqeri dhe diabeti ndërvepronin.

Në pjesën e më vonëshme të shekullit 20-të kërkues të njohur në fushën e studimeve të diabetit, studiuan të dhënat e publikuara nga shumë studimet për ushqyerjen dhe Diabetin. Ata konkluduan se kishte pak evidece shkencore që të tregojnë se sheqeri tretet (digjestohet) dhe kalon më shpejt në gjak apo se sheqeri e rriste nivelin e shqerit në gjak më shumë se karbohidratet komplekse(buka, makaronat, orizi…).

Njerëzit mësuan se sheqeri kishte impakt të ngjashëm mbi sheqerin në gjak me çdo karbohidrat tjetër. Prandaj përdorimi i sheqrit si pjesë e përmbajtjes totale të karbohidrateve në dietë është i lejuar për njerëzit me diabet, përsakohë që ushqimet që përmbajnë këtë sheqer, zevendsohen me ushqime të tjera karbohidrate (buka, orizi, patatja,etj) si pjesë e balancimit të planit të ushqimit.

Terapia nutricionale (mjekimi përmes ushqyerjes) nuk ka më të bejë me e shmangien e shqerit se sa me kontrollin e mirë të nivelit të sheqerit në gjak.

Në fund të fundit, njerëzit me diabet duhen të mësojnë çfarë të hanë realisht dhe jo idealisht.

Më 30 Maj, po bashkojmë profesionistë dhe sipërmarrës shqiptarë nga e gjithë SHBA për një mbrëmje që shkon shumë përtej një eventi tipik.

30 Maj

3:00 PM – 8:30 PM

Albanian Boston Community Center, Beverly, MA

Performancë live me violinë nga Rozita Fishta

Muzikë nga DJ Tony (vibe shqiptare & tupana)

Darka e përfshirë

Valle dhe festë shqiptare në fund të mbrëmjes dhe provimi i veshjeve Shqiptare tradicionale ku mund te beni foto.

Kjo mbrëmje i dedikohet festimit të grave shqiptare në lidership, ndikimit që po krijojnë në biznes, komunitet dhe më gjerë.

Por ky event nuk është vetëm për gra.

Është për këdo që vlerëson rritjen, ambicien dhe lidhjet me vlerë.

Ky nuk është një event ku thjesht vjen, shkëmben kontakte dhe largohesh.

Ky është ambienti ku:

Krijohen mundësi

Nisin bashkëpunime

Ndërtohen lidhje reale

Speaker-at

@marsildabialczak – pronare e Expand2Market, mentore biznesi dhe themeluese e komunitetit “Sipërmarrësit Shqiptarë në Mbarë Botën” me 43.2K+ anëtarë.

@ledivokshi – Themeluese e 2x tech dhe bashkëthemeluese e @voltekit & Marcelino AI, që do të ndajë si të rritesh përmes personal brand-it dhe si të përdorësh AI për të shkallëzuar më shpejt.

@greta_bajrami – Themeluese e @rootless_agency & Golden Group Roofing & Solar, e vlerësuar nga EY dhe Boston Business Journal, që do të ndajë rrugëtimin e saj të suksesit.

Edlira Sula sipermarrese e @tradita.al

Çfarë do të përjetoni:

Strategji reale në marketing, AI, shitje dhe rritje biznesi

Networking me sipërmarrës dhe profesionistë të nivelit të lartë

Një ambient i fuqishëm dhe frymëzues

Muzikë, festë dhe një eksperiencë që mbahet mend

Nëse je serioz/e për të rritur rrjetin tënd, mindset-in tënd dhe biznesin tënd, duhet të jesh në këtë dhomë.

Biletat Early Bird janë të vlefshme deri më 10 Maj $100, pastaj çmimi do të rritet. Vendet janë shumë të limituara!!

Detajet i gjeni në linkun

https://expand2market.com/albanian-women-in-leadership…

Faleminderit sponsorave @irisi_party @events_by_ela

MEDIA PARTNER @businessmag.al

@kosovapressofficial @assecomm_albania

Dr. Shefqet Deliallisi/

Në vitin 1978, Susan Sontag në essenë e saj “Sëmundja si metaforë” ndër të tjera shkruante: “Kushdo që lind në këtë botë ka ‘shtetësi’ të dyfishtë : njërën për “mbretërinë e shëndetit” dhe një tjetër për “mbretërinë e sëmundjes.” Herët a vonë, të gjithë do jemi të detyruar ta shohin veten qytetarë të “mbretërisë të sëmundjes”.

Në kohën që jetojmë një prirje mjaft e përhapur vërehet, “Mbretëria” e shëndetit po rrudhet, me shpejtësi, po gllabërohet nga “mbretëria” e sëmundjes.

Mjekët po kalojnë një numër gjithnjë e më të madh njerëzish nga shëndeti tek sëmundja, madje më herët se kurrë, për një qëndrim gjithmonë e më të gjatë.

Mjeti për këtë qëllim është zgjerimi i përkufizimit të sëmundjeve, duke kthyer në sëmundje ato që në fakt janë faktorë risku për sëmundje. Kjo ligjërohet me të ashtuquajturën epidemi të sëmundjeve kronike.

Sipas Santag, motivi është “një kombinim toksik i qëllimeve të mira, dëshirave, në të vërtetë të

parealizueshme, me interesa të caktuara ekonomike.”

SHPKJA E SËMUNDJE TË REJA….

Ajo që po ndodh, çdo ditë në shifra të konsiderushme diagnostikohen njerëz me gjendje të reja ( nuk po i quaj sëmundje) si : pre-hypertensioni, pre-diabeti, pre-osteoporoza, pre…Terma të reja po lindin : presion “normal i lartë” i gjakut, tek njerëzit me pre-hypertonsion, nivel “normal i lartë” i sheqerit në gjak, te njerëzit me pre- diabet, nivel “normal i lartë” i yndurave në gjak…

Nëse do vazhdohet, shumica e adultëve mund të transformohen në pacientë, apo thënë ndryshe në popullsi me risk- shkruan Larm në revistën British Medical Journal. Dhe kur një popullsi është e gjitha me risk, e logjikshme është e gjitha të trajtohet !? Të trajtohet por si ?

Ndërsa ndryshimi i stilit të jetës, shkak kryesor i këtyre gjendjeve të reja, duhet të ishte trajtimi i duhur, gjthnjë e më shpesh po rekomandohet edhe përdorimi i medikamenteve.

Disa vite më parë më tërhoqi vëndejn publikimi i një mendim eksperimental i epidemiologëve britanikë, sipas të cilit parashikohej trajtimi i të gjithë adultëve mbi 55 vjeç me një kombinim që përmban tre medikamenteve anti-hypertensivë (për uljen e tensionin e gjakut), një statinë (medikament kundër yndyrnave), aspirinë (për hollim të gjakut). Sot rekomandohet edhe një antidiabetik, për të parandaluar një diabet të mundshëm !

Të gjitha këto medikamente rekomandohen në fakt për njerëz ende të pa sëmurë, madje shpesh pa pasur as simptoma !

E gjitha kjo duket jo logjike, për më tepër s’është pa pasoja. Duke kaluar gjithnjë e më shumë njerëz nga “mbretëria” e shëndetit në “mbretërin” e sëmundjes, resurset që do të përdoreshin për të sëmurët të devijohen tek të shëndetshimit.

Për pasojë mbi-diagnoza dhe mbi-trajtimi i njerëzve me shëndet të mirë, pashmangshmërisht do të shkaktojë nën-trajtimin e atyre që janë vërtetë të sëmurë.

S’duhet nënvlerësuar edhe një tjetër fakt, çdokush i imponuar të hyjë në “mbretërinë” e sëmundjes detyrohet të heqë dorë nga shumë kënaqësi të jetës, veç kostos individuale, sociale, dhe ekonomike të konsiderueshme.

PARAMETRAT NORMALË…

Për të përcaktuar kufirin mes shëndetit dhe sëmundjes ne vazhdojmë të bazohemi në disa prametra të përcaktuara kohë më parë si “normalë” për organizmin. Kështu kemi nivelin “normal” të sheqerit në gjak dhe kur ky kalohet themi që personi ka diabet. Kemi nivel “normal” të presionit të gjakut dhe kur kalohet kemi hipertension, e kështu me rradhë, kemi “norma” të yndyrnave në gjak, etj, etj…

Këto nivele të përcaktura si “normale” janë kthyer në tabu, madje të prera me thikë, Mjafton të përmend një fakt : nëse niveli i sheqerit në gjak esëll 100-125mg/dl konsidrohet normal, 126mg/dl, konsiderohet diabet !

Nga ana tjetër, këto nivele “normale”, nuk marrin në konsideratë individualitetin gjenetik të çdo individi dhe në një farë mënyrë janë përcaktuar për të “tjerë njerëz” që jetonin në një kohë të caktuar, në një mjedis të caktuar dhe që kishin të tjera përmasa fizike.

Ne jetojmë sot në një ambient të ndryshuarshuar në të gjitha drejtimet krahasuar 100 vjet, madje dhe 50 vjet më parë. Jetojmë një modernizimi që bën të mundur të kalojmë kontinente dhe oqeane në pak orë. Ushqimi sigurohet më me lehtësi është i bollshëm dhe më i lirë. Automobilat, paisjet shtëpiake, robotizmi në industri, automatizimi në bujqësi, kursejnë punën fizike.

Këto ndryshime, ndër të tjera, kanë bërë që rraca njerzore të ndryshojë dukshëm. Fëmijët të rriten më shpejt, të arrijmë pjekurinë seksuale 3–4 vjet më shpejt se gjyshërit e tyre. Njerëzit kanë përmasa më të mëdha. Mashkulli 70 kg, i cili vetëm disa gjenerata më parë e konsideronim si etalon, tashmë është zëvëndësuar me një mashkull 80 kg, madje me tendeca inflamatore….

Me të drejtë lind pyetja : në kushtet e ndryshimit të shpejtë të mjedisit, stilit të jetesës (ushqyerjes dhe aktivitetit fizik), ndryshimit që po pëson (tashmë ka pësuar) raca njerëzore, a duhen të vazhdohet me “norma” të vjetra, apo këto “normat” duhen rishikuar ? Mos ka ardhur koha që ajo çfarë ne prerceptojmë si sëmundje, nisur nga “normat” e vjetra që vazhdojmë të përdorim, të mos konsiderohet më si e tillë ? Në fund të fundit ne sot jetojmë shumë më gjatë se parardhësit tanë, madje dekada më shumë se para-ardhësit tanë të afërt në kohë.

Ka dhe një tjetër paradoks. Ndërsa e llogjikshme përsa thamë më sipër, do të ishte që pragu që ndan kufirin mes shëndetit dhe sëmundjes (normat që përcaktojnë këtë prag), të rritej, e kundërta po ndodh. Ai po ulet më tej duke bërë që të shtohet artificialisht numri i njerëzve që kanë nevojë për trajtim mjeksor. Madje këto norma po ulen deri në atë nivel sa shpesh po bëhen një objektiv i pa arritshëm, stresues dhe demotivues.

Pse nuk rishikohen normat, ose dhe kur medohet të rishikohen, mendohet të ulen më tej, kur në fakt e kundërta duhet të ndodhte ?

E gjitha kjo është e lidhur me faktin se kush vendos për një gjëndje nëse është normale apo sëmundje. Në shekuj ky vendim i është rezervuar profesionit të mjekut, ndihmuar 170 vite më parë nga shkeca moderne mjeksore që bëri që profesioni mjeksor të zhvillohet shumë pranë atyre që përfitojnë nga përdorimi i medikamenteve për sëmundje të reja.

Dhe tashmë s’janë më vetëm mjekët ata që marrin këtë vendimin të rëndësishëm.

FUNDI SHËNDETIT FILLIMI SËMUNDJES

Kufiri mes shëndetit dhe sëmundjes duhet parë edhe në tjetër aspekt : atë të moshës. Jam sëmurë apo shqetsimet që kam janë normale për moshën?

Ja si e përjeton këtë shqetësim një mjek :

“Mendoj se jam me shëndet të mirë, por jam vërtetë ?

Flokët më janë zbardhur, më kanë rënë krejtësisht në disa pjesë. Shikimi më është vështirësuar. Kur sapo ngrihem nga shtratinë në mëngjes, lëviz me vështirësi…

Jam i sëmurë, apo shqetsimet janë normale për moshën ? Para kësaj dileme ndodhen sot shumë njerëz në kushtet e rritjes së shpejtë të jetgjatësisë.

Le të analizojmë.

Ajo çfarë ne konceptojmë si gjendje “normale” të organizmit e merr origjinën nga gjendja që kemi pasur kur kemi qenë të rinj në moshë. Këtë gjendje ne pretendojmë ta kemi gjatë gjithë kohës, edhe kur mosha ka ecur. Por a kemi të drejtë? A duhet të pretendojë dikush në prag të 60-tave të ketë organizmin e një 20 vjeçari ?

Sigurisht ndryshimet dhe shqetsimet normale me rritjen e moshës s’janë sëmundje, pranaj dhe s’duhen trajtuar dhe si të tilla.

Mjeku që më lart përmenda, vazhdon më tej :

“Nuk pi duhan. Pi pak alkool. Lëviz shumë në këmbë, por ushtrime fizike nuk bëj pak. Kam kohë që s’e kam matur presionin e gjakut, as yndyrnat. Dyshoj se më është zmadhuar prostata. S’e kam egzaminuar. Duhet ta vë ujin në zjarr për të zbuluar ndonjë tension të lartë të gjakut, apo ndonjë kancer të heshtur diku brenda meje, apo të vazhdoj pa u shqetësuar…?

Mendimet janë të ndryshme.

Ja çfarë shkruan Koehlo te “Alkimisti“ :

“Pse duhet të interesohemi kaq shumë për të ditur të ardhmen ? Përgjigia : për të bërë disa gjëra që t’i paraprinë të keqes, për tu përgatitur për atë që do të ndodhë. Mirë nëse parashikimet do të ishin të mira, por nëse do të ishin të këqia, çfarë do të ndodhte ?

S’do bënim gjë tjetër veçse do fillonim të vuanim shumë kohë para se vuajtja të ndodhte. Dhe frika nga vuajtja është më e keqe se vetë vuajtja.”

Pra a ja vlen ta kërkojmë ta dimë të ardhmen e shëndetit tonë ndërkohë që pa-parashikueshmëria e së ardhmes përbën një ngushëllim të madh ? Askush me saktësi nuk di se çfarë do të ndodhë nesër. Ne dimë shumë rreth probabilitetit, por probabiliteti është larg të sigurtës. Nëse do të qëndrojmë gjithmonë në të sotmen do të jemi të lumtur….

Frika nga vdekja lind bashkë me njeriun, na bën të jemi më të kujdesshëm, na bën të përpiqemi ta shtyjmë vdekjen sa më larg, të kurohemi. Por pavarësisht perfeksionit, pavarësisht se sa larg shkenca mjekësore ka shkuar, dhe vazhdon të shkojë, ajo kurrë s’mund të zhdukë vuajtjen njerëzore, apo vetë vdekjen. Kurimi s’nënkupton pavdekësinë.

Është në interesin e shoqërisë që të frenohet kalimi i kufirit shëndet-sëmundje… njerëzit dihet ta kalojnë vetëm kur Kujdesi Mjekësor të jetë i dobishëm ose të paktën të prodhojë më shumë dobi se sa dëm.

“Qëllimi nuk duhet të jetë se si të zgjasim vitet e jetës – thotë Thomas Perls – por si të zgjasim vitet e jetës me shëndet të mirë.”

Besnik Fishta/

Galerisë së pamasë të filatelisë botërore, ku edhe filatelia shqiptare zë një vend të respektuar, nuk mund t’i mungonte një emetim që të proklamojë këtë pasion në mënyrë të veçantë, sidomos për ata që përfaqësojnë të ardhmen e koleksionimit, fëmijët dhe adoleshentët. Në këtë kuadër vendoset emetimi i Postës Shqiptare i vitit 2023 ne fig.1, me temë “Filatelia, pasion i dashur”, i dizajnuar mjeshtërisht nga Artjon Baboci, i cili shpalos në mënyrë figurative dhe edukative thelbin e këtij pasioni. Në pullën e parë, në qendër të kompozimit paraqiten dy fëmijë të përqendruar mbi një album pullash. Njëri prej tyre përdor lupën, duke nënvizuar aktin e vëzhgimit të kujdesshëm dhe kërkimit, një element thelbësor i filatelisë. Prania e globit në anën e majtë është domethënëse, pasi e lidh këtë aktivitet me njohjen e botës. Pullat nuk paraqiten thjesht si objekte koleksioni, por si “dritare” drejt gjeografisë, kulturave dhe historive të ndryshme.

Në sfond, harta e botës e përforcon këtë dimension ndërkombëtar, duke e vendosur aktivitetin e fëmijëve në një kontekst më të gjerë njohës. I njëjti koncept tematik vijon edhe në pullën e dytë, por tashmë i thelluar në aspektin edukativ dhe ndërveprues. Në qendër paraqitet një fëmijë i ulur, i cili me dorë të shtrirë tregon drejt një grupi flamujsh të vendeve të ndryshme. Ky gjest simbolizon aktin e zbulimit dhe të njohjes, fëmija nuk mbetet vëzhgues pasiv, por bëhet pjesëmarrës aktiv në procesin e të mësuarit, duke “prekur” botën përmes filatelisë. Në pjesën e poshtme, veglat si gërshërët, piskatorja dhe albumet e vogla theksojnë aspektin praktik të këtij hobi, duke nënvizuar se filatelia kërkon kujdes, rregull dhe përkushtim, cilësi që ndikojnë drejtpërdrejt në formimin e disiplinës tek fëmijët.

Në një kohë kur teknologjia digjitale dominon mënyrën se si të rinjtë komunikojnë, mësojnë dhe kalojnë kohën e lirë, lind natyrshëm pyetja nëse hobet tradicionale kanë ende vend në formimin e tyre. Filatelia, arti i koleksionimit të pullave postare, ndonëse me rrënjë në shekullin XIX, mbetet një nga aktivitetet më të pasura në vlera edukative, psikologjike dhe sociale. Pikërisht për fëmijët dhe adoleshentët, kjo veprimtari merr një rëndësi të veçantë, pasi ndërthuret ngushtë me zhvillimin e tyre emocional, njohës dhe karakterial. Moshat e hershme dhe adoleshenca janë periudha të ndjeshme të formimit të individit. Në këto faza, fëmija dhe i riu përjetojnë ndryshime të shpejta psikike, rritje të kuriozitetit, kërkim identiteti, luhatje emocionale dhe nevojë për përqendrim e orientim.

Pikërisht në këtë kontekst, filatelia mund të shërbejë si një instrument i rëndësishëm stabilizues dhe zhvillues. Akti i mbledhjes së pullave nuk është një veprim mekanik, sepse ai kërkon vëmendje, kërkim, krahasim dhe klasifikim. Këto procese aktivizojnë mendimin analitik dhe ndihmojnë në ndërtimin e një strukture të qëndrueshme të të menduarit.Një nga dukuritë më të rëndësishme psikike në këto mosha është zhvillimi i përqendrimit. Në një realitet ku shpërqendrimi është i vazhdueshëm, filatelia kërkon fokus të qëndrueshëm. Një fëmijë që merret me pulla mëson të vëzhgojë detaje të imëta, figurat, datat, simbolet, ngjyrat. Ky ushtrim i vazhdueshëm i vëmendjes ndikon drejtpërdrejt në përmirësimin e aftësisë për t’u përqendruar edhe në fusha të tjera, si në shkollë apo në aktivitete krijuese.

Nga ana emocionale, koleksionimi i pullave krijon ndjesinë e arritjes dhe të përmbushjes. Çdo pullë e re është një “fitore” e vogël, një element që pasuron një tërësi më të madhe. Kjo ndjenjë progresi është thelbësore për vetëvlerësimin e të rinjve. Ndryshe nga kënaqësitë e menjëhershme që ofron bota digjitale, filatelia kultivon durimin dhe kënaqësinë e vonuar, një cilësi e rrallë, por shumë e vlefshme për jetën. Adoleshenca karakterizohet gjithashtu nga kërkimi i identitetit. Në këtë drejtim, filatelia ofron një lidhje të fortë me historinë dhe kulturën. Përmes pullave, ata njihen me ngjarje historike, figura kombëtare, tradita dhe zhvillime botërore. Kjo njohje nuk është abstrakte, por konkrete dhe vizuale, gjë që e bën më të lehtë për t’u përvetësuar. Një koleksion pullash shqiptare, për shembull, mund të shndërrohet në një udhëtim në historinë kombëtare, duke forcuar ndjenjën e identitetit dhe përkatësisë. Një tjetër aspekt i rëndësishëm është zhvillimi i disiplinës dhe organizimit.

Ndërtimi i një koleksioni kërkon system, klasifikim sipas temës, vendit, periudhës apo motiveve. Fëmijët dhe adoleshentët mësojnë të organizojnë materialin, të kujdesen për të dhe ta ruajnë me përpikëri. Këto janë aftësi praktike që reflektohen më pas në jetën e përditshme dhe në përgjegjësitë akademike.

Filatelia ndikon pozitivisht edhe në shëndetin mendor. Edhe pse studimet shpesh fokusohen tek moshat e rritura, përfitimet janë të dukshme edhe tek të rinjtë. Aktiviteti i qetë, i përqendruar dhe krijues ndihmon në uljen e stresit dhe ankthit, të cilat janë gjithnjë e më të pranishme në jetën e adoleshentëve. Koha e kaluar duke sistemuar apo studiuar pullat krijon një hapësirë qetësie, larg presioneve të jashtme. Një dimension tjetër i rëndësishëm është ai social. Edhe pse mund të duket si një hobi individual, filatelia në thelb është një aktivitet që nxit komunikimin dhe bashkëpunimin. Të rinjtë mund të shkëmbejnë pulla, të diskutojnë për koleksionet e tyre dhe të marrin pjesë në aktivitete apo ekspozita.

Kjo i ndihmon ata të zhvillojnë aftësi sociale, të krijojnë lidhje dhe të ndihen pjesë e një komuniteti me interesa të përbashkëta. Nje shembull te tille socializimi e verejme ne fig.2 te emisionit te vitit 2022 me teme “Festivalet e femijve”, e dizajnuar serish nga Artjon Baboci, ne te cilen pulla e pare sikur dhe e dyta percjellin homazh ndaj rolit të artit dhe muzikës në jetën e fëmijëve shqiptarë, duke e bërë filatelinë jo vetëm një hobi, por edhe një pasqyrë të kulturës kombëtare.Fëmijët që këndojne në mikrofon mbi skenen, se pari me perde te kuqe dhe se dyti me perde blu, ndërsa përballë tyre ndodhet një audiencë me fëmij të buzëqeshur, dhe simbolet e notave muzikore rreth tyre e theksojnë atmosferën festive dhe muzikore.

Është me rëndësi të theksohet se filatelia nuk duhet të shihet si një mjet fitimi, sidomos për moshat e reja. Në një botë ku shpesh vlera matet me përfitimin material, ky pasion i mëson të rinjtë të vlerësojnë dijen, historinë dhe estetikën. Ata mësojnë se disa gjëra kanë vlerë jo sepse shiten, por sepse tregojnë një histori dhe ruajnë një kujtesë. Për më tepër, filatelia nxit të mësuarin e pavarur. Një fëmijë që interesohet për një pullë të caktuar shpesh kërkon të dijë më shumë, për vendin nga vjen, për figurën që paraqet apo për ngjarjen që simbolizon. Kjo e shtyn drejt kërkimit, leximit dhe zgjerimit të horizontit të tij njohës. Në këtë mënyrë, mësimi nuk mbetet i kufizuar në kornizat e shkollës, por bëhet një proces i vazhdueshëm dhe i motivuar nga vetë interesi.

Pra ne kohet e sotme, filatelia për fëmijët dhe adoleshentët nuk është thjesht një hobi i së kaluarës, por një mjet i fuqishëm formimi. Ajo ndikon në zhvillimin e përqendrimit, durimit dhe disiplinës, forcon vetëvlerësimin dhe stabilitetin emocional, pasuron njohuritë dhe ndihmon në ndërtimin e identitetit. Në një realitet gjithnjë e më të shpejtë dhe të fragmentuar, ky pasion ofron një ritëm më të qetë, më reflektues dhe më të thellë. Pikërisht për këtë arsye, nxitja e filatelisë tek të rinjtë nuk është vetëm një zgjedhje kulturore, por një investim i drejtpërdrejtë në zhvillimin e tyre si individë të plotë dhe të ndërgjegjshëm.