Avzi Mustafa/
Lufta për gjuhën dhe shkollën shqipe, që populli ynë e ka zhvilluar me shekuj, përfaqëson një nga faqet më të ndritura, por edhe më të përgjakura të historisë sonë kombëtare. Rilindësit, duke e kuptuar kompleksivitetin e momenteve historike për ta ruajtur qenien e identitetit kombëtar, dhanë kushtrimin se – pa rrokur armën e shkrimit – nuk mund të mbijetosh e të futesh në rrugën e progresit, lirisë e pavarësisë.
Nëse historinë e arsimit dhe të shkollës shqipe e vështrojmë nga realiteti i saj historik, do të ndeshemi me një të kaluar sa të vështirë, po edhe aq edhe të lavdishme, aq dinjitoze, po aq edhe tragjike gjatë rrugës së saj nëpër shekuj. Në truallin e Arbërisë çdo pushtues mundohej të linte gjurmë në shpirtin e shqiptarit, duke hapur shkolla greke, latine, osmane, sllave, por asnjë shqipe.
Banorët e Arbërisë quheshin arnautë, latinë, kaurë, por jo edhe me emrin e tyre të vërtetë. Megjithatë, shqiptarët kurrë nuk e identifikuan veten me pushtuesit. Pavarësisht metodave nga më të ndryshmet, duke e shfrytëzuar edhe atë shpirtërore dhe materiale, vetëm e vetëm që t’i përçajnë shqiptarët, ata mbeten shqiptarë pa dallim besimi, sepse ajo që i bashkonte e i bënte shqiptarë ishte gjuha. Gjuha e bukur shqipe ishte “rojtarja me besnike, me vigjilente, e kombit”, që i bënte ata të pamposhtur përballë pushtuesve të huaj.
Me lëvizjen e re, të njohur si “Rilindja Kombëtare Shqiptare”, ideologët e kësaj lëvizjeje e kishin kuptuar se pa emancipim arsimor nuk ka as emancipim politik. Dhe, gjëja më e parë ishte që në fillim “Fjala të shkruhet në Abetare e kjo ishte arma më fuqishme”, që do t’u bënte ballë armiqve, që me propagandat e tyre trumbetonin se “Zoti i njeh vetëm gjuhët e pushtuesve e jo gjuhën shqipe”.
I pari që iu rrek punës të botojë një abetare, që do t’i shkruajë germat, që ato germa ta formojnë fjalën e bukur shqipe, që do t’ia japë frymën asaj, është Naum Veqilharxhi. Ai, që në vitin 1844, e botoi veprën “Ëvetari”, ndërsa një vit më vonë do ta ribotojë dhe do ta plotësojë. Me dy Ëvetarët e tij, Naum Veqilharxhi do të jetë ai, siç do të shprehet pedagogu i mirënjohur prof. Shefik Osmani: “që ndezi flakadanet e fillimit të një epoke të re për mësonjëtoret shqipe, për didaktikën e arsimit fillor shqiptar, duke kuptuar drejt dhe realisht detyrimet që shtronte etapa e integrimit bashkëkohor të shoqërisë shqiptare”.
“Ëvetari” i parë i Naumit ishte vetëm një nga nismat e mbara, por pastaj ky libër germash erdhi duke u përsosur dhe duke u përshtatur vazhdimisht me veçoritë e gjuhës dhe me metodat më të reja të mësimit të shkrim-leximit. Po, jo vetëm kaq. Ëvetarët u bënë arma më e fuqishme për ideologët e parë dhe mësuesit e parë të lëvizjes kombëtare, e cila ishte edhe trajektorja kah duhej të drejtohet populli shqiptar, ndërsa kjo rrugë ishte kah dija, porse në gjuhën amtare, sepse zhvillimi i arsimit varej pikërisht prej “shkrimit e gjuhës amtare me një alfabet unik, duke e futur elementin kombëtar, që ata e shihnin te Abetarja.”
Kudo që vepronin dhe punonin jashtë tokës shqiptare në tokat e huaja, patriotët shqiptarë u lidhën ngushtë me Abetaren, madje jo vetëm mësuesit, por edhe mendimtarët, si dhe ideologët e luftëtarët e Lëvizjes Kombëtare, që u bënë bashkë dhe kudo njëzëri e ngritën kushtrimin se: “Duhet ta shkruajmë gjuhën shqipe, duhet t’i zgjedhim ato germa që përcjellin tingullin me lehtë, tingullin e bukur të gjuhës sonë. Dhe, germat të jenë shqip!”
Për t’u plotësuar ky ideal, kjo gjithsesi kërkonte edhe sakrifica – nuk munguan as mallkimet, helmimet, burgimet, internimet, torturat dhe shfarosjet. Autorët e abetareve i mallkonte edhe Patriakana, edhe Papati, edhe Kalifati, por edhe hoxha edhe prifti. Megjithatë, kurrë nuk u përkulën, por – përkundrazi – edhe para trekëndëshit të vdekjes linin amanetin që këtë rrugë fisnike të mos e ndalin. Ashtu siç bëri thirrje Petro Nini Luarasi: “edhe nëndëdhjetë herë të rrëzohemi përsëri duhet të ngrihemi”. Ose, edhe thënia tjetër e Petro Nini Luarasit, i cili u tha feudalëve të vendit dhe të huajve: “Vëramni, po mblidhmanii gjakun, se do t’u duhet nipërve tuaj të shkruaj në gjuhën shqipe.
Që nga abetarja e Naum Veqilharxhit (1884/1845), u kalua një rrugë e vështirë, që me hapa të mëdha rrugëtonte vet larg turkçes, greqishtes, sllavishtes duke shkruar abetare , duke hapur shkolla shqipe dhe ato mund t’i ndajmë disa periudha.
Periudha e parë (1984-1879), që kap vitet ‘50-’70-të të shekullit 19-të, karakterizohet si periudhë kur fillon arsimi shqip, kur u krijuan mundësi të hapeshin shkolla në gjuhën amtare ose në shkollat e huaja kërkohej të hyjë gjuha shqipe si lëndë mësimore, me të vetmin qëllim që të rritet vetëdija kombëtare.
Në këtë periudhë e kemi edhe platformën e qartë të Lidhjes së Prizrenit. Pas mbledhjes së 10 qershorit 1878 dhe disa muaj pas memorandumit të nëntorit 1878, u mor vendimi i qartë dhe këmbëngulës për mësimin e shqipes, si dhe për hapjen e shkollave në gjuhën shqipe.
Platforma pedagogjike e shkollës në gjuhën amtare u bë kërkesë shumë e shpeshtë gjatë muajit qershor-tetor të vitit 1879, sidomos me krijimin e “Shoqërisë së të Shtypurit Shkronja Shqip”, si dhe Kanonizmës së kësaj shoqërie, që kërkonte lëvrimin e gjuhës shqipe, hapjen e shkollave shqipe dhe botimin e librave në gjuhën shqipe me alfabet të njëjtë. Fryma e Lidhjes së Prizrenit, me objektivat që i përcaktoi, i dha udhë dhe motiv përhapjes së arsimit, të shkollës dhe ngritjes së ndërgjegjes kombëtare. Me botimin e “Alfabetares” (1879), ajo bëhet dokumenti i parë i platformës pedagogjike dhe didaktike kombëtare për atë kohë. “Alfabetarja bëhet një traktat pedagogjik për ruajtjen e gjuhës si shenjë identiteti të shqiptarëve për ta dalluar atë nga popujt e tjerë, që ishte rezultat i asimilimeve nga shtetet shoviniste fqinje.
Në etapën e dytë, që kap periudhën e viteve 1882-1900, kemi hapjen e shkollave të pavarura shqipe. Në këtë periudhë, në Stamboll, i madhi Sami Frashëri do ta botojë Alfabetaren shqipe. Pas botimit të parë, më 1886, Sami Frashëri do ta ribotojë edhe dy herë atë, duke e plotësuar, pa lënë anësh figura të të gjitha trevave shqiptare. Kështu, që në ribotimin e dytë e heq copën e leximit, ku janë figura mitike Jakobi dhe Josifi. Në vend të kësaj cope leximi do ta vendosë vjershën e patriotit nga Reka e Epërme, Josif Bageri, me titull “Djali dhe bilbili”, ndërsa copën e leximit me titull “Kristofor Kolumbi” do ta zëvendësojë me copën e leximit “Mësimi gegërisht”.
Abetarja e Sami Frashërit është e para abetare e cila u përdor në të gjitha trojet shqiptare, jo vetëm në Shqipëri e Kosovë, por edhe në Maqedoni, si dhe në të gjitha vendet ku mësohej shqip. Në Maqedoni këtë abetare e kanë sjellë patriotët, tregtarët dhe intelektualët e kohës. Po në këtë periudhë, që është periudha kur u hapën një numër i madh i shkollave kombëtare, u botuan edhe një varg abetaresh. Pos asaj të Sami Frashërit, e kemi abetaren e Gaspër Benusit, abetaren e Konstadin Kristoforithit, që një herë u shtyp gegnisht e më pas toskrisht, abetaren e Hasan Tahsinit, është pastaj abetarja e Panajot Kupitorit për nxënësit arbëreshë të Greqisë, abetarja e Shefqet Daiut, abecedari i Jeronim De Radës, abetarja e Jani Vretos, abetarja e Said Najdenit, abetarja e Zymit, abetarja e Daut Boriqit, abetarja e “Bashkimit”, një abetare shqipe Albanias së Brukselit, abetarja e Vasil Dhimitar Rusos, abetarja e Jovan Terovës etj.
Në periudhën e tretë, që kap vitet 1900-1912, janë botuar: abetarja e Anastas Kulluriotit; abetaret anonime, që thuhet se janë po ashtu të Sami Frashërit të botuara në Sofje, “Abetare toskrisht”, përshtypje e katërtë, botuar në Selanik, pastaj “Abetare toskrisht”, përshtypje e gjashtë, botuar në Selanik, abetarja e Mjedës, dy abetare të Luigj Gurakuqit, abetarja e Parashqevi Qiriazit, abetarja e Lakos, abetarja e S. Shuteriqit, abetarja e Paparistos, abetarja e Mati Logorecit, abetarja Lazër Lumezit, abetarja e Lumo Skendos, abetarja e Jani Mingos, abetarja e Pertel Pogonit, abetarja e Kumanovës ose e Jashar Erebarës, abetarja e Hafiz Ali Korçës, abetarja e Palucës, abetarja e Aleksandar Xhuvanit, abetarja e Nikolla Lakos, “Abetari i vogël shqyp” botuar në Shkodër të A. Xhuvanit etj. Po në këtë periudhë kemi edhe abetare të shkruara me shkronja turko-arabe, si: abetarja e Rexhep Vokës, Elifi i Mulla Shaban Idrizit, disa shkaravitje të klubit “Makfell” të Arif Hiqmetit, abetarja në dorëshkrim të Abdylaqim Doganit me germa turko arabe, abetarja e Digjen Haritosit, si dhe vepra “Abetari i gjuhës shqipe”, botuar në Athinë.
Pas pavarësisë së Shqipërisë filluan luftërat ballkanike dhe trojet shqiptare u ndanë në banovina sllave e greke, ndërsa shqiptarët jashtë kufirit etnik, deri në mbarim të Luftës Dytë Botërore nuk do të kenë as abetare e as shkollë në gjuhën amtare, përveç ilmihaleve që i përdorin mualimët në mejtepet e tyre.
Gjithsesi duhet të përmendet se në Shqipërinë Veriore, në Maqedoninë Perëndimore, si dhe në Kosovë, gjatë viteve 1942 do të përdoret një abetare anonime, e botuar në Firencë. Kjo abetare do të ketë një përdorim të gjerë në trevat shqipfolëse që ishin nën juridiksionin e Italisë, por administrata zhvillohej në gjuhën shqipe.
Deri në mbarim të Luftës së Dytë është botuar Abetarja e La Pianës (1917), në vitin 1917 botohet abetarja e Viskë Pulës, si dhe “Abetare për shkollat fillore”, botuar në Korçë. Në vitin 1919 botohet abetarja e Thoma Pappanos me titull “Shkendijat e para. Në këtë vit është botuar edhe një “Abetare e Re” me autor të panjohur. Në vitin 1920 botohet abetarja e Mati Logorecit, me titullin “Abetare”, botuar në Vlorë. Është një “Abetare për shkollat fillestare të Shqypnisë mas metodës analetike-sintetike të shkrimit e të këndimit me fotografi të fatosit krutanë”, botuar në Shkodër më 1920. Po në këtë vit botohet abetarja e botuar nga Jani Minga, “Abetare Kombëtare Shqip”. Në shkollat shqipe në Shqipëri, që prej pavarësisë e deri në vitin 1938, janë vënë në përdorim abetarja e Dhori Kotit, një abetare arabisht për shkollat e Shqipërisë, botuar në Tiranë 1921, Abetarja e Ndu Pallucës “Abeta”, “Abetar për shkollat popullore shqipe”, Tiranë, 1921, e cila pati 6 ribotime. Me interes të veçantë është abetarja e Aleksandar Xhuvanit, me titull “Abetare për shkollat fillore të Shqipërisë”, e cila është botuar edhe toskërisht nga Pogoni. Abetarja e Aleksandar Xhuvanit është abetarja më e ribotuar në historikun e shkollave shqipe. Ajo është ribotuar prej vitit 1931 e deri në vitin 1938 pa ndërprerë. Është botuar edhe abetarja e Llukë Karafilit, botuar në Kostancë.
Pas Luftës së Dytë Botërore, më 1945 në Kosovë, në Maqedoni dhe në Mal të Zi do të përdoret abetarja me titull “Këndimi im i parë”, botuar në Shqipëri, që pat pak përdorim edhe në disa shkolla në trojet e ndara në Kosovë e në Maqedoni. Në Kosovë, më 1946 do të botohet një abetare për të rritur nga autorët M. Gjevori, I. Riza dhe M. Shendi.
Për shqiptarët e Maqedonisë, në vitin 1946 do të adaptohet Abetarja e Abdylaqim Doganit, e cila do të përdoret deri në vitin 1947. Në vitin 1947 do të botohet edhe një “Abetare” e autorëve Sami Lamçe, Kamer Xheria dhe Mahmut Dumani. Më vitin 1949 u botua edhe një abetare e autorëve Abdi Haxhiu, Sami Lamçe dhe Zudi Kajanjaku, por kjo abetare nuk u përdor, sepse në këtë kohë u prishën marrëdhëniet mes Jugosllavisë së Titos e të Shqipërisë së Enver Hoxhës.
Ministria e Arsimit të Jugosllavisë së atëhershme për pakicën shqiptare në Kosovë, Mal të Zi dhe në Luginën e Preshevës do ta lejojë “Abetaren e kl. së parë për shkollat fillore” të Mehmet Gjevorit, Stavri Kostarit dhe Jani, Gjinos, që u botua më 1947. Më 1948 u botua një abetare për të rritur me koautor Gjevori, Kostari dhe Mehmet Shpendi. Në vitin 1955 do të botohet Abetarja e dytë e Mehmet Gjevorit dhe Jusuf Shushkës.
Prej vitit 1955 e deri më 1965 në Kosovë në përdorim do të jetë “Abetarja” e autorëve Mehmet Ghevori, Jusuf Shushkës, e cila prej vitit 1950 deri në vitin 19698/1969 do të përdoret edhe për nxënësit shqiptarë në Maqedoni edhe Mal të Zi. Kështu, shqiptarët që jetonin në republikat Jugosllave kishin një abetare unike.
Në vitin1950, do të botohet edhe një abetare me koautor: Mehmet Gjevorit Kostarit, Shefqet Veliu, T. Paqarizi.
Në vitin 1965 do të botohet edhe Abetarja e Ramiz Hoxhës, një abetare ku në mënyrë paralele do të përpunohen të gjitha shkronjat, edhe të shtypit edhe të dorës. Prej vitit 1965 e deri më 1982 në Kosovë do të botohen edhe tri abetare të tjera, si ajo e Gjevorit (1974), e Mehmedali Hoxhës (1977) dhe Abetarja e Qamil Batallit (1982).
Në Maqedoni, në vitin 1969, do të botohet Abetarja e Xhevat Gegës, që do të përdoret deri në vitin 2000 si e vetmja abetare në Maqedoni. Po ashtu edhe në Mal të Zi në vitin 1984 do të botohet Abetarja e Gjek Gjokajt dhe Fran Camajt, e cila do të përjetojë 10 ribotime
Deri në vitin 2000 në shkollat e trevave shqipfolëse do të përdoren katër variante paralele të abetareve të pesë autorëve ose grup autorëve të ndryshëm: në Shqipëri ajo e Kol Xhumarit, në Kosovë e Qamil Batallit, në Maqedoni e Xhevat Gegës, në Mal të Zi ajo e Gjekë Gjekajt e F. Camajt dhe në diasporë abetaret e Sejdi Gashit, Rifat Hamitit e Sami Thaçit.
Sipas asaj që kam hulumtuar deri më tani, ky popull kaq i vogël, duke marrë parasysh botimet e ribotimet, me plotësime e dorëshkrime të pabotuara, abetare për gegë e toskë, abetare për të rritur, abetare anonime e të humbura, abetaret konkurruese, si dhe abetaret me shkronja turko-arabe, shqiptarët kanë mbi 238 abetare.
Dhe, tani po bëj një pyetje retorike: vallë, a është kjo pasuri kombëtare apo tregon gjendjen tonë të ndarë e të përçarë? Ky numër kaq i madh i abetareve shqipe pasqyron përpjekjen heroike të rilindësve tonë për ta ruajtur këtë gjuhë të bekuar. Kjo po ashtu flet edhe për përpjekjet për një gjuhë të njësuar, por edhe shtrirjen e abetareve edhe në zonat më të largëta. Kjo flet se te shqiptarët që jetojnë të shpërndarë në disa shtete e diasporë shtrohet nevoja e një abetare të përbashkët, që do të shërbejë si një instrument i ruajtjes së standardit dhe simbol i bashkimit kulturor.
Abetarja e përbashkët është një trashëgimi kombëtare e vlefshme, por edhe një detyrë kombëtare për të ardhmen e arsimit shqip. Një ide të këtillë për një abetare të përbashkët e ndërmori ministri i Arsimit të Shqipërisë, Etem Ruka, i cili në vitin 1999, në bashkëpunim me qeveritë e Kosovës dhe të Maqedonisë, i formoi komisionet shtetërore për një Abetare të Përbashkët. Në Maqedoni u formua një komision, në të cilin bënin pjesë: Avzi Mustafa, Nexhat Abazi, Rexhep Rexhepi dhe Vebi Kadriu. Pas dy takimeve, një në Tiranë e një Tetovë, ku u miratuan qëndrimet dhe kriteret për një tekst të përbashkët për të gjithë shqiptarët, pas shpalljes së konkursit gjithëkombëtar, u paraqitën 11 dorëshkrime, ndërsa Komisioni – pas shqyrtimit të dorëshkrimeve – i zgjodhi dy abetare, atë të Kol Xhumarit dhe të prof. dr. Mimoza Gjokutajt në koautorësi me Shezaj Rokajn.
Meqenëse anëtarët e Komisionit nga shteti shqiptarë ishin nostalgjikë ndaj abetares me të cilën ata kishin mësuar, sollën vendim që këto dy abetare të testohen në praktikë dhe sipas rezultateve, u vendos që të përdoret Abetarja e Xhumarit, kurse abetaret e tjera të përdoren si alter tekst në Shqipëri, kurse në shtetet tjera të botohen.
Në Maqedoni, përveç abetares së Xhevat Gegës, u botua edhe Abetarja e Avzi Mustafës, Abetarja e Albasit nga Tetova dhe Abetarja e Qamil Xheladinit.
Nga të gjitha abetaret përdorim më të madh, krahas abetares së Xhevat Gegës, u përdor Abetarja e Avzi Mustafës, e cila pas botimit më 2002 u ribotua edhe më 2006. Meqenëse ligji për botimin e teksteve lejonte edhe tekste alternative, që vetë mësuesit dhe prindërit ta zgjedhin tekstin, në Maqedoni deri në vitin 2025 janë botuar 12 abetare nga autorë të ndryshëm.
Abetaret e bënë historinë e gjuhës e të arsimit shqip në të gjitha trojet ku jetonin shqiptarë. Por, a mund ta quajmë Abetare Mbarëkombëtare atë që përdoret në Shqipëri e Kosovë pa u përdor kjo edhe nga nxënësit shqiptarë në Maqedoni? Unë mendoj se jo!
Tani për të mbajtur epitetin Abetare Mbarëkombëtare gjithsesi duhet të përfshihen të gjitha trojet ku jetojnë shqiptarët si dhe diaspora e kërkon edhe koha, kur bota kërkon bashkim rajonal e global edhe për shqiptarët e Maqedonisë, ku ekziston një dëshirë shumë e madhe për ABETAREN E PËRBASHKËT. Këtë e kërkojnë pa asnjë kusht – shkronjat tona, gjuha e unifikuar e gjaku shqiptar kudo që ai jeton.