Prof.dr. Pal NIKOLLI/
Dy hartat e paraqitura janë rindërtime historiko – hartografike të koncepteve gjeografike të antikitetit grek, të botuara nga shtëpia e njohur hartografike John Bartholomew & Son (Edinburg) në fund të shekullit XIX ose në fillim të shekullit XX. Ato nuk paraqesin gjendjen reale të njohurive gjeografike të kohës sonë, por përpiqen të rindërtojnë mënyrën se si autorët e lashtë e konceptonin botën nëpërmjet miteve, epikës dhe traditës letrare. Në këtë kuptim, hartat kanë vlerë historiografike dhe historiko – hartografike, pasi dëshmojnë evolucionin e mendimit gjeografik dhe të përfytyrimeve hapësinore në antikitet.
I. Udhëtimi i Argonautëve dhe prania e Ilirisë.
Harta e parë, “Voyage of the Argonauts”, paraqet itinerarin mitik të Jasonit dhe Argonautëve në kërkim të Leshit të Artë në Kolkidë (Colchis), duke u mbështetur në traditat e autorëve antikë, si Orfeu, Pindari dhe Apoloni i Rodit.
Në këtë rindërtim, Gadishulli Ballkanik zë një pozicion qendror dhe emri “Illyrii” (Ilirët) shënohet qartë përgjatë bregdetit lindor të Adriatikut. Ky emërtim i referohet hapësirës historike të banuar nga fiset ilire, e cila shtrihej në pjesë të territorit të Kroacisë së sotme, Malit të Zi, Shqipërisë dhe deri në zonat veriperëndimore të Greqisë. Në lindje paraqiten “Thraces” (Trakët), ndërsa lumi Ister (Danubi) përbën kufirin kryesor verior të botës së njohur sipas autorëve antikë.
Një element me interes të veçantë është rruga e kthimit të anijes Argo, e paraqitur me vijë të pikëzuar. Sipas disa traditave mitologjike, besohej se Danubi ose degë të tij kishin lidhje me Detin Adriatik, çka krijoi përfytyrimin e një itinerari lundrimi që kalonte nëpër ose pranë territoreve ilire. Kjo nuk përfaqëson një realitet gjeografik, por një konceptim mitologjik të botës, karakteristik për periudhën arkaike.
II. Bota sipas Homerit dhe popujt e epokës epike.
Harta e dytë, “The World according to Homer”, rindërton botëkuptimin gjeografik që pasqyrohet në epikat homerike, duke iu referuar një periudhe rreth fundit të mijëvjeçarit të dytë dhe fillimit të mijëvjeçarit të parë p.K. Në këtë konceptim, bota paraqitet si një disk i rrethuar nga Oceanus Fluvius, lumi kozmik që, sipas besimit të kohës, rrethonte gjithë tokën e banuar.
Në poemat homerike nuk përdoret ende emërtimi i përgjithshëm Iliri, pasi popullsitë identifikoheshin kryesisht sipas fiseve ose rajoneve të veçanta. Megjithatë, harta paraqet disa nga popujt e përmendur në burimet homerike, ndër të cilët Paeonia (Paionia), e vendosur në veri të Maqedonisë historike dhe në lindje të hapësirës ilire. Për shkak të njohurive të kufizuara gjeografike të kohës, paraqitja e Ballkanit është skematike, por rajoni i brigjeve të Jonit, ishulli Corcyra (Korfuzi) dhe afërsia me Epirin dëshmojnë se kjo hapësirë ishte pjesë e horizontit gjeografik të autorëve të lashtë.
III. Vlera historiko – hartografike.
Këto harta kanë një rëndësi të veçantë për historinë e hartografisë dhe të mendimit gjeografik. Ato nuk mund të përdoren si dëshmi të drejtpërdrejta për kufijtë politikë ose për realitetin etnik të antikitetit, por përbëjnë burime të rëndësishme për të kuptuar mënyrën se si autorët grekë e përfytyronin hapësirën ballkanike.
Fakti që emri Illyrii shfaqet në rindërtimin e traditës së Argonautëve dhe se rajoni përkatës zë një vend të dallueshëm në këto paraqitje dëshmon se hapësira ilire ishte tashmë pjesë e imagjinatës dhe e dijes gjeografike të botës antike. Në këtë këndvështrim, Iliria nuk paraqitet si një hapësirë periferike, por si një rajon i njohur, i lidhur me rrugët mitologjike, me brigjet e Adriatikut e të Jonit dhe me zhvillimet kryesore të qytetërimit mesdhetar.
Prandaj, këto harta përfaqësojnë dëshmi të rëndësishme të historisë së hartografisë, sepse ilustrojnë evolucionin e njohurive gjeografike dhe vendin që zinte hapësira ilire në botëkuptimin e autorëve të antikitetit. Vlera e tyre qëndron jo në saktësinë gjeografike sipas standardeve moderne, por në pasqyrimin e mënyrës se si bota e lashtë e konceptonte dhe e përshkruante hapësirën e njohur.