Prof. Dr. Pal Nikolli/
Pyetja pse një pjesë e konsiderueshme e klasës intelektuale në Shqipëri duket e heshtur përballë zhvillimeve politike, ekonomike dhe shoqërore është një çështje e rëndësishme për të kuptuar gjendjen e demokracisë dhe të shoqërisë shqiptare. Heshtja e intelektualëve nuk mund të shpjegohet me një shkak të vetëm; ajo është rezultat i një ndërthurjeje faktorësh historikë, institucionalë dhe socialë.
Së pari, Shqipëria trashëgon një dobësi të rolit publik të intelektualit. Gjatë periudhës komuniste, intelektuali ishte shpesh i kontrolluar nga shteti dhe i kufizuar në shprehjen e mendimit kritik. Pas viteve ’90, pritej që universitetet, akademikët, studiuesit dhe profesionistët të merrnin një rol më aktiv në ndërtimin e institucioneve demokratike. Megjithatë, në shumë raste, tranzicioni krijoi më shumë një varësi të elitave nga politika, sesa një pavarësi të tyre ndaj pushtetit.
Së dyti, një pjesë e elitës intelektuale është përfshirë në një marrëdhënie varësie me strukturat politike dhe ekonomike. Financimi i projekteve, emërimet në institucione publike, drejtimi i universiteteve, mundësitë profesionale dhe ndikimi institucional shpesh lidhen me afërsinë ndaj pushtetit. Kjo ka krijuar një klimë ku kritika publike mund të shihet si rrezik për karrierën.
Së treti, ekziston një krizë e institucioneve të dijes. Universitetet dhe qendrat kërkimore shpesh nuk kanë pasur peshën e duhur në hartimin e politikave publike. Në vendet me demokraci të konsoliduar, akademikët ndikojnë në debate përmes studimeve, raporteve dhe analizave që përdoren nga qeveritë dhe shoqëria civile. Në Shqipëri, vendimmarrja shpesh është më shumë e orientuar nga logjika politike afatshkurtër sesa nga ekspertiza shkencore.
Një faktor tjetër është lodhja dhe zhgënjimi i shoqërisë intelektuale pas tranzicionit të gjatë. Shumë intelektualë kanë parë se analizat kritike, raportet shkencore dhe paralajmërimet e tyre shpesh nuk janë marrë parasysh. Kjo ka krijuar një ndjenjë pafuqie: ideja se “gjërat vendosen diku tjetër” dhe se zëri profesional nuk ndikon realisht në politikë.
Megjithatë, duhet theksuar se nuk mund të flitet për një heshtje totale të intelektualëve shqiptarë. Ka studiues, profesorë, gazetarë, ekonomistë, juristë dhe profesionistë që vazhdimisht analizojnë problemet e vendit. Problemi kryesor është se zëri i tyre shpesh mbetet i fragmentuar dhe nuk arrin të krijojë një ndikim të qëndrueshëm publik.
Në këtë kuptim, problemi më i madh nuk është mungesa e intelektualëve, por mungesa e një hapësire ku mendimi i pavarur të ketë autoritet shoqëror dhe ndikim politik. Një demokraci nuk ndërtohet vetëm nga partitë dhe zgjedhjet; ajo kërkon edhe një shtresë aktive të njerëzve të dijes që analizojnë, kritikojnë dhe propozojnë alternativa.
Heshtja e intelektualit, në fund të fundit, nuk është vetëm një çështje personale. Ajo është një tregues i marrëdhënies midis dijes dhe pushtetit. Kur intelektuali largohet nga debati publik, hapësirën e tij e zënë shpesh propaganda, populizmi dhe interesat afatshkurtra politike. Për këtë arsye, ringritja e rolit të intelektualit të pavarur është një nga sfidat themelore të zhvillimit demokratik të Shqipërisë.