Nga Fadil Ferizi/
Ushtria Çlirimtare e Kosovës e përfundoi luftën si forca që kishte marrë armët kundër sundimit serb. Por pas luftës ndodhi diçka që ende nuk e kemi analizuar sa duhet: njerëzit e saj hynë në institucione, ndërsa trashëgimia e saj nuk u institucionalizua sa duhet si trashëgimi e përbashkët shtetërore.
Ky dallim është thelbësor.
UÇK-ja nuk mund të vazhdonte si formacion i armatosur pas hyrjes së NATO-s. Më 21 qershor 1999 ajo dha zotimin me shkrim për demilitarizim. Procesi përfundoi në shtator dhe, nën administrimin ndërkombëtar, u krijua Trupat Mbrojtëse të Kosovës si strukturë civile emergjente. (NATO)
Pra, nuk do të ishte historikisht e saktë të thuhej se pas luftës nuk pati institucionalizim.
Pati.
Por pati institucionalizim të njerëzve dhe strukturave të caktuara, jo institucionalizim të plotë të trashëgimisë politike, historike dhe kombëtare të UÇK-së.
Këtu fillon problemi.
UÇK-ja kishte qenë një organizim çlirimtar. Në të kishin hyrë njerëz me bindje, prejardhje dhe ambicie të ndryshme. Ajo që i bashkonte ishte qëllimi: çlirimi i Kosovës.
Pas luftës, ky emër i përbashkët filloi të copëzohej politikisht.
PDK-ja u formësua si forca kryesore politike e dalë nga krahu i UÇK-së. AAK-ja mblodhi rreth vetes një tjetër pjesë të rëndësishme të ish-luftëtarëve, veçanërisht figura të lidhura me Dukagjinin. Më vonë, Fatmir Limaj dhe Jakup Krasniqi, pas largimit nga PDK-ja, themeluan Nismën për Kosovën.
Vetë ekzistenca e disa partive nuk ishte problem demokratik.
As fakti që komandantët hynë në politikë nuk mund të konsiderohet faj.
Ata kishin të njëjtën të drejtë si çdo qytetar tjetër të themelonin parti, të kandidonin dhe të kërkonin votën.
Problemi filloi kur lufta hyri në tregun elektoral.
Merita e luftës filloi të përdorej edhe si kapital politik.
Kush kishte luftuar më shumë?
Kush kishte qenë më afër qendrës së vendimmarrjes?
Kush kishte qenë komandant më i rëndësishëm?
Cila zonë kishte dhënë më shumë?
Kush kishte të drejtë të fliste në emër të UÇK-së?
Kush ishte trashëgimtari politik i saj?
Këtu filloi një humbje që nuk matet me vota.
Filloi copëtimi i kujtesës.
Në vend që UÇK-ja të mbetej një emër mbi partitë, partitë filluan ta merrnin secila një pjesë të saj.
Dhe bashkë me këtë erdhën përplasjet për merita, autoritet, poste dhe përfaqësim.
Një komandant përballë komandantit tjetër.
Një zonë përballë zonës tjetër.
Një parti kundër partisë tjetër.
Një version i luftës kundër versionit tjetër.
UÇK-ja, që gjatë luftës kishte një armik përballë, pas luftës i pa bijtë e saj politikë përballë njëri-tjetrit.
Kjo është tragjedia politike që duhet diskutuar.
Ndërkohë Kosova ndërtonte institucionet e veta. TMK-ja u pasua nga FSK-ja. U ndërtuan Kuvendi, Qeveria, Presidenca dhe institucionet e Republikës.
Por njëkohësisht duhej të ndërtoheshin edhe institucionet e kujtesës.
Arkivi i luftës.
Dokumentimi shtetëror.
Historia institucionale e UÇK-së.
Dëshmitë.
Dokumentet.
Zinxhirët realë të përgjegjësive.
Raportet me diplomacinë ndërkombëtare.
Dokumentimi sistematik i krimeve të kryera nga forcat serbe.
Dëshmitë e popullsisë civile.
Gjithçka që një shtet serioz e ruan jo për një mandat qeveritar, por për brezat që vijnë.
Sepse lufta nuk i përkiste PDK-së.
Nuk i përkiste AAK-së.
Nuk i përkiste Nismës.
Nuk i përkiste Hashim Thaçit, Ramush Haradinajt, Fatmir Limajt, Jakup Krasniqit apo cilitdo komandant tjetër.
U përkiste njerëzve që luftuan dhe, si trashëgimi historike, Kosovës.
Nga viti 2015 te 16 shtatori 2026
Pikërisht këtu duhet parë edhe krijimi i Dhomave të Specializuara.
Duhet të jemi të saktë.
Gjykata Speciale nuk u krijua juridikisht sepse UÇK-ja u nda në parti. Procesi kishte shkaqe dhe mekanizma të tjerë politikë, ndërkombëtarë dhe juridikë. Më 3 gusht 2015, Kuvendi i Kosovës miratoi Ligjin për Dhomat e Specializuara dhe Zyrën e Prokurorit të Specializuar. (Kuvendi i Kosovës)
Por mbetet një pyetje politike:
Në çfarë gjendjeje e gjeti Kosovën viti 2015?
Me një trashëgimi të luftës të dokumentuar, të institucionalizuar dhe të trajtuar si çështje shtetërore?
Apo me ish-komandantë të shpërndarë në parti, me rivalitete politike dhe me luftën të përdorur prej vitesh edhe si burim legjitimiteti elektoral?
Fragmentimi politik nuk provon shkakun e Gjykatës Speciale.
Por duhet të pyesim nëse ai e bëri Kosovën politikisht dhe institucionalisht më të dobët përballë proceseve që pasuan.
Dhe pastaj erdhi 16 shtatori 2026.
Dhomat e Specializuara shpallën aktgjykimin e shkallës së parë ndaj Hashim Thaçit, Kadri Veselit, Rexhep Selimit dhe Jakup Krasniqit. Thaçi dhe Krasniqi u dënuan me nga 25 vjet burgim, Veseli me 18 dhe Selimi me 13 vjet. Gjykata i shpalli fajtorë për krime lufte, ndërsa i shpalli të pafajshëm për akuzat për krime kundër njerëzimit. (SCP-KS)
Procesi juridik do të ketë rrugën e vet.
Por 16 shtatori nxori në pah edhe një problem tjetër, që nuk është juridik.
Është politik.
Ku është sot UÇK-ja si trashëgimi e përbashkët?
Njerëzit që dolën prej saj janë në parti të ndryshme. Për më shumë se dy dekada kanë qenë aleatë dhe kundërshtarë, janë ndarë e ribashkuar, kanë zhvilluar beteja politike dhe kanë konkurruar edhe për trashëgiminë e luftës.
Sot, pas dënimeve, organizohen protesta në Kosovë dhe në diasporë. Bëhen thirrje për unitet. Kërkohet që dallimet partiake të lihen mënjanë dhe që UÇK-ja të mbrohet si vlerë e përbashkët.
Por pikërisht këtu lind pyetja:
Pse ky bashkim kërkohet sot, kur nuk u ndërtua dje?
Pse UÇK-ja mund të ndahej kur ndaheshin votat, pushteti, postet dhe meritat, ndërsa tani duhet të bëhet përsëri një kur përballet me një nga momentet më të rënda të historisë së saj të pasluftës?
Këtu qëndron hipokrizia politike që duhet thënë me emër.
Jo e secilit ish-luftëtar.
Jo e secilit komandant.
Por e atyre që për vite u përpoqën ta përfaqësonin politikisht UÇK-në si pjesë të tyre dhe sot kërkojnë që ajo të mbrohet si e të gjithëve.
UÇK-ja duhej të ishte e të gjithëve edhe atëherë.
Punën që nuk duhej t’ia bënim kundërshtarit
Serbia ka zhvilluar për dekada politikën dhe narrativën e vet kundër UÇK-së.
Por nuk kemi nevojë t’ia atribuojmë Serbisë edhe gabimet tona.
Pikërisht këtu përgjegjësia bëhet më e rëndë.
Nëse kundërshtari i Kosovës do të dëshironte ta shihte trashëgiminë e UÇK-së të fragmentuar politikisht, komandantët e saj të ndarë në kampe, partitë e dala prej saj duke luftuar për merita dhe secilën duke pretenduar një pjesë të historisë, vështirë se do të kërkonte një gjendje më të favorshme.
Por këtë ndarje nuk na e imponoi vetëm Serbia.
Një pjesë të punës e bëmë vetë.
Vetë komandantët u ndanë.
Vetë ish-pjesëtarët u rreshtuan në kampe politike.
Vetë partitë konkurruan për trashëgiminë e luftës.
Vetë meritat u shndërruan në kapital elektoral.
Dhe kështu, pa pasur nevojë që dikush nga Beogradi ta organizonte këtë proces, krijuam një gjendje që objektivisht i shërbente çdo kundërshtari të UÇK-së: një trashëgimi të madhe kombëtare, por të fragmentuar politikisht.
Nuk na ndau vetëm kundërshtari. U ndamë edhe vetë.
Prandaj thirrjet e sotme për bashkim duhen dëgjuar.
Por ato nuk duhet të na pengojnë të pyesim se ku ishte ky bashkim dje.
Ku ishte kur ndahej pushteti?
Ku ishte kur krijoheshin partitë?
Ku ishte kur komandantët akuzonin njëri-tjetrin?
Ku ishte kur meritat e luftës hynin në fushata elektorale?
Ku ishte kur duhej të ndërtohej një arkiv serioz shtetëror i luftës?
Ku ishte kur duhej të krijohej një politikë shtetërore e kujtesës, e dokumentimit dhe e mbrojtjes së së vërtetës historike?
Bashkimi nuk mund të kërkohet vetëm kur vijnë aktgjykimet.
Duhej të ishte parim që nga dita e parë e lirisë.
Komandantët kishin të drejtë të bëheshin politikanë.
Por UÇK-ja nuk duhej të bëhej pronë politike e askujt.
Ata mund të ndaheshin.
UÇK-ja jo.
Ata mund të krijonin PDK-në, AAK-në, Nismën apo një parti tjetër.
UÇK-ja duhej të mbetej jashtë tyre.
Ata mund të fitonin dhe humbnin zgjedhje.
UÇK-ja nuk duhej të hynte në zgjedhje.
Ata mund të kundërshtonin njëri-tjetrin.
Historia e luftës nuk duhej të copëtohej bashkë me ta.
Kosova ndërtoi TMK-në. Pastaj FSK-në. Ndërtoi Kuvendin, Presidencën, Qeverinë dhe institucionet e Republikës.
Por nuk ndërtoi me të njëjtën vendosmëri përgjegjësinë institucionale për ruajtjen, dokumentimin dhe transmetimin e kujtesës së luftës së saj.
Dhe sot po e paguajmë çmimin e këtij boshllëku.
Sepse kur një shtet nuk e institucionalizon kujtesën e vet historike, hapësirën e lënë bosh e mbushin partitë, individët, interpretimet rivale, kundërshtarët dhe proceset gjyqësore.
Prandaj problemi nuk filloi më 16 shtator 2026.
16 shtatori vetëm na detyroi ta shohim më qartë.
Problemi filloi shumë më herët, kur nuk kuptuam se njerëzit e UÇK-së mund të bëheshin politikanë, por UÇK-ja nuk mund të bëhej parti.
Njerëzit e saj mund të ndaheshin.
Historia e saj jo.
UÇK-ja duhej të institucionalizohej si trashëgimi e Republikës.
Dhe sot, kur kërkohet bashkim në emër të saj, duhet ta themi edhe të vërtetën më të vështirë:
UÇK-ja u përkiste të gjithë shqiptarëve. Ajo duhej të mbetej e tillë dje, që të mos na duhej ta ribashkonim sot.