Prof.dr. Pal NIKOLLI/
Më 16 prill 1911, gazeta më prestigjioze amerikane, The New York Times, i kushtoi një hapësirë qendrore në faqet e saj “Lajmeve me kabllo dhe pa tela” asaj që po ndodhte në skutat e Ballkanit: Kryengritjes Shqiptare kundër Perandorisë Osmane. Ky artikull mbetet një dëshmi e rëndësishme se si rezistenca shqiptare për liri po tërhiqte vëmendjen e opinionit publik ndërkombëtar, vetëm një vit përpara shpalljes së Pavarësisë.
I. Një Princ në krye të “Rebelëve”.
Në qendër të ilustrimeve spikat portreti i Albert Gjikës (i njohur edhe si Princi Alghero Ghika), i cili e prezantonte veten si pasardhës i drejtpërdrejtë i familjes princërore Gjika dhe si trashëgimtar i mbretërve antikë, veçanërisht i Pirros së Epirit.
Edhe pse figura e Gjikës shihej shpesh me skepticizëm nga kancelaritë evropiane, për mediat e kohës ai përfaqësonte fytyrën diplomatike të lëvizjes. Përpjekja e tij për të lidhur luftën e shqiptarëve me rrënjët antike ishte një strategji e qartë për të fituar mbështetjen e Perëndimit, duke e portretizuar Shqipërinë jo si një provincë të harruar osmane, por si një komb me histori të lavdishme që meritonte vetëvendosjen.
II. Portreti i luftëtarit dhe harta e rezistencës.
Krahas portretit të Gjikës, gazeta pasqyron dy malësorë shqiptarë me veshje tradicionale, të cilët simbolizojnë forcën reale goditëse në terren. Ata përfaqësojnë “rebelët” e pamposhtur të Malësisë, të cilët gazeta i krahason me “Highlanders” e Skocisë për nga trimëria dhe kodi i tyre i nderit.
Harta që shoqëron artikullin është një dokument gjeopolitik me rëndësi të veçantë. Ajo shënon zonat e nxehta të konfliktit, ku emra qytetesh si Prishtina, Prizreni, Shkupi, Mitrovica dhe Gjakova rrethohen si vatra të kryengritjes. Kjo vërteton se lëvizja e vitit 1911 kishte një shtrirje mbarëkombëtare, duke përfshirë Vilajetin e Kosovës si shtyllën kurrizore të rezistencës kundër regjimit të “Turqve të Rinj”.
III. Shkaqet e revoltës: Taksa, armë dhe identitet.
Teksti i gazetës analizon me mprehtësi shkaqet e këtij shpërthimi popullor. Sipas raportimeve të kohës, shqiptarët u ngritën në armë si reagim ndaj politikave centralizuese të Stambollit, të cilat synonin:
– Çarmatimin e popullsisë, një akt që prekte nderin dhe sigurinë e malësorëve.
– Imponimin e taksave të reja dhe rekrutimin e detyrueshëm ushtarak.
– Shtypjen e autonomisë kulturore dhe gjuhësore.
Gazeta përmend gjithashtu brutalitetin e gjeneralit osman Shefqet Turgut Pasha, i cili u dërgua për të shuar revoltën me “zjarr dhe hekur”, duke rritur akoma më shumë urrejtjen ndaj sundimit të huaj.
Përfundim: Një komb drejt agimit të ri.
Ky publikim i vitit 1911 tregon se çështja shqiptare nuk ishte më një “problem i brendshëm” i Turqisë, por një temë e rëndësishme e politikës botërore. Fakti që kjo faqe gjendet krah lajmeve për huanë e madhe të Kinës apo zhvillimet teknologjike në Gjermani, tregon se bota po priste me interes se çfarë do të ndodhte me këtë popull të lashtë në brigjet e Adriatikut. Historia tregoi se kjo kryengritje ishte vetëm uvertyra e asaj që do të ndodhte në Vlorë në nëntorin e vitit pasardhës.