Luan Rama/

Pas spastrimit etnik në qershor të vitit 1944 dhe mars 1945, ku mijra çamë kapërcyen më së fundi “Luginën e vdekjes” në Koskë dhe në Qafën e Botës, një natë e errët dhe e kobshme ra mbi Çamëri. As gjuha shqipe e Rilindasve, as këngët e vallet nuk u dëgjuan më. Pas mbetën vetëm varret e atyre mijrave që nuk pranuan të konvertohen në ortodoksë dhe të quhen grekë. Kolonelët grekë shkretuan gjithçka, duke kërkuar të shkretojnë dhe kujtesën. Në vitin 1998 shkova në Filat, nga Parisi dhe ndalova tek një bakall i cili më foli i trembur shqip duke vënë gishtin në buzë që mos të flisja hapur. Mesa dukej gjuha shqipe ishte e nëmur, por jo vetëm, gjithë një tradicion shpirtëror e kulturor. Edhe nëna ime, si mijra çamë të tjerë e kishte të ndaluar të kapërcente kufirin dhe të shikonte shtëpinë e saj.

Mijëra të tjerë i kthenin në kufi, madje i përndiqnin dhe kur tentonin të shkonin me pasaporta europiane. Edhe ajo vdiq me mallin dhe dhimbjen që nuk e pa dot vendlindjen e saj. Tradita çame lumturisht vazhdoi në Shqipëri, por fshehurazi edhe në anën tjetër të kufirit, tek çamët ortodoksë që mbetën aty në trojet e tyre shekullore. Greqia zyrtare u përpoq të mohojë gjithçka, të fshehë gjithçka, duke mos i respektuar konventat ndërkombëtare për trashëgiminë kulturore të minoriteteve, diversitetin e kulturave e lëre pastaj për një dialog kulturash me vendin fqinj. Mjafton të shkruajmë për toponimet shqiptare në Çamëri për të kuptuar deri ku ka shkuar verbëria greke.

Toponimia

—-

Siç dihet historikisht Çamëria dhe Kosova kanë qenë pjesë e pandarë e trungut të kombit shqiptar: një komb, një gjuhë, një kulturë e një histori. Veçanërisht gjatë 80 viteve, qeveria greke ka vënë në zbatim një plan nacionalist dhe konseguent për të shuar çdo kujtesë rreth Çamërisë dhe historisë së saj. Në fillim ishte tkurrja e territoreve të tyre, shkëputja e Çamërisë dhe dhënia e saj Greqisë në Konferencën e Ambasadorëve të Londrës më 1913, siç ndodhi dhe me Kosovën, nisma greke e dëbimeve në vitet 1922-1923; përndjekja e pastaj shfarosja e çamëve duke i dëbuar përtej kufijve, drejt Shqipërisë. Edhe gjatë 80 vjetëve emrat e fshatrave çame kanë ndryshuar nga emra në shqip në emra grekë që u kanë vendosur. P.sh. fshati Skupica quhet sot Kestrini, Spllanxa quhet Amudhia, Spathari quhet Trikofirio, Shgetari-Miloi, Stanova – Mandhotopos, Popova – Agjia Qiriaqi, Nemica – Vuvopotamo, Pleshvica – Planisio, Picari- Aetos, e shumë të tjerë.

Nëse sot një çam i moshuar dhe i dëbuar nga Çamëria më 1944-1945 gjatë masakrave të mëdha dhe të donte të shikonte fshatin dhe shtëpinë e tij të fëmijërisë (për çka do i duhej ndonjë pasaportë europiane apo amerikane se ndryshe do të kthehej mbrapsht në kufi si shumë të tjerë gjatë këtyre 30 viteve) ai padyshim do të ç’orientohej thua se do ta kish lënë kujtesa, pasi tabelat sinjalitike të rrugëve që tregojnë fshatrat prej kohësh janë ndryshuar, sepse Manxhari p.sh. do ta kishte emrin Qiparisos, Liku quhet tashmë Haravanji, Luarati – Kathovothra, Logati-Agora, Kushovica – Marina, etj. E pamundur ta ndihmonin dhe mjetet më të fundit të komunikacionit GPS. Dhe padyshim ai do ta pyeste veten se përse kishte ndodhur gjithë kjo.

Por menjëherë do ta kuptonte se gjithë kjo ishte pasojë e një politike nacionaliste dhe që mbështetej gjithnjë në “Megalo-idenë” e Greqisë së “madhe”, se aty ku ka ortodoksë duhet të jetë Greqi, edhe pse tashmë Greqia është një republikë parlamentare, demokratike dhe e të Drejtave të Njeriut siç proklamohet në Athinë, edhe pse këto të drejta nuk u njihen shqiptarëve. Po të rikrijosh sot hartën toponomastike të Çamërisë veçse disa emra të kujtojnë Çamërinë me këto toponime të vjetra që kanë mbetur: Filates (Filati), Paramithia, Margariti (Margëlliçi) apo Igumenica.

Siç dihet, toponimia është pjesë e gjeografisë. Për më tepër kjo fjalë vjen nga greqishtja e vjetër “topos-vend” dhe “onoma-emër”. Emërtimi i vendeve është një proçes historik që lidhet me autoktoninë por dhe me ngulimet e popullatave dhe që kanë të bëjnë me jetën shekullore të tyre. Toponimet kanë ndryshuar veçse në kohë luftrash të mëdha dhe kolonizimesh. Ndryshimi me forcë i toponimeve është tregues i luftrave pushtuese. Siç shkruhet dhe në një mediat e fundit, që në vitin 1892, historiani grek A. Miliarakis shkruante: “Emrat gjeografikë dhënë nga populli duhet të mbeten të pandryshuar! Çdo zëvendësim i emrave aktualë apo të vjetër, madje dhe i rrënjës së mbaresave të tyre që tentojnë të bëjnë autoritetet administrative është i barabartë me shkatërrimin e monumenteve të gjalla, e monumenteve të historisë dhe të gjuhës greke”. Të ndryshosh toponimet do të thotë të emërosh dhe ç’emërosh botën sipas politikës dhe synimeve hegjemoniste e nacionaliste.

Kështu ka ndodhur në kohën e instalimit të perandorive të vjetra, kështu ndodhi në kohë e perandorisë Osmane, kështu ndodhi në vitet ‘20-‘30 të shekullit XX në Bashkimin Sovjetik i cili i zhvendoste lehtësisht popullatat. Por kjo nuk ndodhi në Europën e qytetëruar dhe republikane e demokratike; kjo nuk ndodhi në Francën e Gjermaninë e dalë nga një luftë e gjatë dhe e tmerrëshme. Toponimet gjermanike në Francën lindore mbetën të tilla. Një vend demokratik nuk mund të legjitimojë një përkatësi territoriale duke ndryshuar toponimitë, duke i përdorur ato si prova historike. Savoja e Italisë mbeti Savoie e Francës, pasi tek francezët nuk ishte kompleksi i historisë të kësaj krahine. Nëpër shekuj Franca nuk është ajo që ishte dikur apo Gjermania nuk është ajo e dikurshme. Kufijtë kanë lëvizur dhe për këtë mjafton të shikoni hartën e Europës dhe ta krahasoni me atë të pesë shekujve më parë.

Por tek Franca dhe Gjermania nuk ka qenë revanshi i shuarjes së historisë, të kujtesës, të trashëgimisë kulturore apo i zhdukjes së toponimive. Shqipëria nuk e bëri këtë me fshatrat e minoritetit grek në Shqipëri, i cili kishte shkollat dhe gjuhën greke, toponimet greke, ndryshe nga ajo që ndodhi në Çamëri. Edhe gjatë diktaturës totalitare emrat e fshatrave greke në territorin shqiptar nuk u ndryshuan. A është e mundur të ndryshohen ato si kundërpërgjigje nga politikës zyrtare greke? Sigurisht, por kjo do të ishte antidemokratike dhe antieuropiane, për çka konventat europiane e ndalojnë. Pasardhësit e shumë çamëve që mundën të shpëtojnë dhe të kapërcejnë Qafë Botën duke ardhur në Shqipëri, kërkojnë në Google Map të shohin fshatrat e prindërve të tyre, të gjyshërve, por e pamundur t’i gjejnë se emrat kanë ndryshuar. E megjithatë, edhe pse i kanë ndaluar që në kohën e gjenocidit që ata të kthehen, pasardhësit kanë mundur të shkojnë në një mënyrë apo tjetër, me pasaportë shqiptare apo europiane e amerikane dhe të fotografojnë shtëpitë e mbetura gërmadha. Eshtë një gjeografi më vete, një nga ato gjeografi shtëpish që klith dhe dëshmon për natyrën e vërtetë të spastrimit etnik në Çamëri!

Të fshish nga hartat e sotme emërtimet e djeshme sipas një plani të përcaktuar ideologjik nuk mund të quhet ndryshe veçse “epuration”, spastrim, i cili ndiqet më pas nga proçesi tjetër “restauration”, restaurim i një historie të re, krijimi i një reference të re gjeopolitike, i një kujtese të re, i një ideologjie të re që në fakt në rastin e Greqisë është vazhdë e “Megalo-idesë” që sot nuk thuhet hapur por që ndiqet nën presionin e ortodoksisë greke. Ç’nevojë kishte Greqia për ndryshimet e toponimive të Çamërisë, ç’nevojë kishte që fshatrat si Lluri të quhej Filipiadha, Nista- Faksomilia, Curila-Kalithea, Salica – Llaka; që Lopsi të quhej Aproklisi, që Vola të quhej Sivota, Shencia-Lefteri, Voshtina Paliokastri, Galbaqi-Elea, Draganji-Ambelia, Kuç-Polineri e dhjetra e dhjetra të tjerë. Sigurisht do tu merzisja po të vazhdoja me listën e gjatë të toponimeve të vjetra që lidhen me historinë e jetës së një popullsie shqiptare të mbetur mjerisht nga Fuqitë e Mëdha pas Luftrave Ballkanike të fillimit të shekullit XX, çka sot është skandaloze për një studiues, një etnolog, antropolog dhe politikan.

Çamët, përveç atyre që u dëbuan me një dhunë të tmerrshme ku u vranë rreth 3000 çamë dhe shumë të tjerë vdiqën udhëve të mërgimit, ata që mbetën, të fesë krishtere pësuan asimilimin e detyrueshëm: zhdukjen e shkollave shqip, eliminimin e përdorimit të gjuhës dhe referimin ndaj kulturës e trashëgimisë shqiptare. Duhet të dijmë se ndryshimet toponamistike nuk u bënë thjesht nga komunat apo fshatarët e krishterë që mbetën, ato si kudo u iniciuan nga Komisioni Kombëtar i Toponimeve që ka çdo shtet, pra nga vetë qeveria, sipas një plani metodik që u vu në jetë për të zhdukur çdo gjurmë shqiptare. Lumturisht që kjo gjë nuk ndodh në komunitetin grek në Shqipëri si në Dropull, Derviçan, Pogon, Luginën e Drinos, etj. Para disa kohësh udhëtoja përmes një qyteze minoritare pranë Dishatit dhe nuk më shqetësoi aspak që nuk pashë tabela në gjuhën shqipe por vetëm në greqisht. Një komunitet që ka ruajtur, ruan e zhvillon gjithnje traditat e tij, identitetin, lidhjen e fortë me popullin e tij pertej kufijve.

Çdo të ndodhte sikur nje qeveri shqiptare të zhdukte e të ndryshonte me një dekret arbitrar emrat e gjithe fshatrave te komunitetit grek? Kjo do te ishte absurde dhe e pamundur, diçka anti-historike e anti-humane. Lumturisht kjo shuarje identitare e një komuniteti fqinj gjatë historisë, s’ka për të ndodhur ndonjëherë në Shqipëri. Por le ti referohemi disa historianëve dhe filologëve grekë që kanë shkruar lidhur me ndryshimet e emrave dhe te emërtimeve të toponimisë shqiptare ne Greqi. I tillë është filologu Aleksandros Kapsali. Ne botimin e tij me 2014 me titull “Riemërtimi i vendeve në Greqi” (METONOMAΣΙΕΣ ΜΕΡΟΣ Α (Γενικα ), ai na kujton se kjo ndërmarrje nisi që pas Revolucionit Grek kur më 3 prill 1838, që në dekretet e para të qeverisë së mbretit Otton u vendos ndryshimi i emrave me arësyetimin se “Emrat barbarë dhe fjalët greke me tinguj të keq jo vetëm që ofendojnë ndjenjën gjuhësore, por kanë edhe një efekt të dëmshëm edukativ mbi banorët, duke ngushtuar dhe poshtëruar mentalitetin e tyre, por gjithashtu japin një përshtypje të gabuar të përbërjes kombëtare të popullsisë së atyre fshatrave, emrat e huaj të të cilëve mund të merren si provë e origjinës së huaj.”

Grekët krijuan një Komitet të Posaçëm edhe pse shumë anëtarë të tyre nuk ishin dakort, por presioni i qeverisë ishte i madh. Duke iu referuar këtij proçesi që vazhdoi gjer në fund të shekullit XX, një tjetër historian, M. Triantafyllidis pohonte në vitin 1981 se “Çdo zëvendësim i emrave aktualë me emra të lashtë dhe çdo ndryshim madje edhe i rrënjës ose mbaresave të tyre, i tentuar nga gjeografët ose nga autoritetet administrative pa studim, është i barabartë me shkatërrimin e monumenteve të gjalla, monumenteve të historisë dhe gjuhës greke”. Midis viteve 1910-1919 pohon ai, pati 175 ndryshime ne toponimet e fshatrave dhe qyteteve. Vetem në vitin 1920 shkruan Kapsali pati 500 toponime të tilla që u ndryshuan. Dekreti i 17 shtatorit 1926 lejoi “ndryshimin e emrave të huaj ose me tinguj të keq të vendbanimeve, qyteteve ose qytezave”.

Pas riemërtimit, “përdorimi i emrave të vjetër është absolutisht i ndaluar”. Shkelja e ndalimit “përbën një kundërvajtje të dënueshme me gjobë deri në 100 dhrahmi ose me paraburgim deri në 10 ditë”. Kështu, në vitin 1928 afërsisht 2,500 vendbanime u riemërtuan. Midis viteve 1929-1952, pasuan 354 riemërime. Nga 1953 në 1957, u regjistruan 760 dhe midis viteve 1958 dhe 1971 edhe 326 të tjera. Pra gjatë gati dy shekujve, politika qeveritare greke ka qenë konseguente: fshirja e emërtimeve të huaja për grekët, s’është gjë tjetër veçse fshirje e kujtesës historike e popullore. Ç’vlerë ka një popull pa rrënjët e tij? Dhe kjo politikë gjatë dy shekujve ka kërkuar shkuljen e këtyre rrënjëve, por ato s’mund të shkulen kollaj nga shpirti i një populli autokton. Lidhur me këtë, filologu Kapsali na risjell dhe një pohim të një studjuesi tjetër grek, onomatologut I. Thomopoulos se “ Një pasion për keqkuptime, një pasion për shtrembërime, një pasion për lëshime nuk përbën dinjitet kombëtar. Nëse lejohet një pasion, ai është sigurisht pasioni për të vërtetën.”

Pra në frymën e “megalo-idea”-s, e vërteta historike u shkel me këmbë dhe u mohua nga të gjitha qeveritë dhe klasa politike greke por jo nga populli grek. “Sipas këtij parimi të së vërtetës historike, shkruante Thomopoulos, – emrat e vendeve greke përbëjnë të vërtetën tonë historike, të vërtetën tonë kombëtare. Ato nuk janë gurë shahu për asnjë aktivitet politik ose diplomatik dhe janë më të qëndrueshme se shpërthimet tona aktuale politike. Prandaj, ne nuk kemi “të drejtën të vendosim për ripagëzimin e tyre, por kemi një detyrë kombëtare t’i mbledhim të gjitha, t’i regjistrojmë të gjitha pa përjashtim dhe t’i studiojmë ato në mënyrë sistematike dhe shkencore pa frikë dhe pasion”

Në trajtesën e tij, Kapsalis tregohet entusiazt kur shkruan se “do të nevojitet kohë, përpjekje dhe luftë në mënyrë që të shpresojmë për një përmbysje e kësaj klime. Megjithatë, ka edhe shenja të favorshme. Para së gjithash, besimi në të vërtetën shkencore nuk mund të mos i drejtojë shkencëtarët e rinj drejt një rishqyrtimi të çështjes. Me agimin e shekullit të 21-të, diskurset kombëtare që dikur impononin homogjenitetin gjuhësor dhe forcimin ideologjik të shteteve-kombe kanë pushuar së ekzistuari. Të gjitha këto shenja, dhe sigurisht shumë të tjera, na lejojnë të presim që së shpejti, do të ndërmerren përpjekje edhe individuale, të cilat do të çojnë në një përmbysje më të përgjithshme të skenës dhe do të lejojnë krijimin e një klime më të favorshme, në të cilën pasardhësit tanë do të arrijnë të rilidhin emrat e vendbanimeve greke me historinë e tyre.” Pra ne presim ndryshimin e diskursit religjiozo-nacionalist të politikanëve greke mbi Çamërinë.

Padyshim që kështu duhej të ishte por gjendja gjithnjë konfliktuale lidhur me fshirjen e emrit të Çamërisë nga tekstet dhe diskursi politik, fshirja e toponimisë historike dhe zhdukja e çdo reference, duke i mbyllur në arkiva ku është e pamundur të futesh si të ishte një sakrilegj antik grek, per çka mund të dëshmojë çdo historian shqiptar që ka tentuar dhe ka dashur të studjojë arkivat e Athinës. Dhe kjo tregon se ky proçes po vonohet. Aq më tepër që liderët e politkiës greke asnjëherë nuk kanë kërkuar falje për spastrimin etnik në Çamëri në vitet 1944-1945.

Sot nuk mund të deklarohesh apo të jesh republikan, evropian dhe mbrojtës i të Drejtave, kur këto të drejta i shkel me këmbë brenda territorit tënd. Greqia nuk kishte pse të ndryshonte toponimet shqiptare. Por le të përmend edhe disa emra të tjerë në listën e gjatë e të pafund të toponimeve të ndryshuara: sot Vojniku quhet Prodhromi, Zelesoi quhet Ksirolopos, Velani-Hrisavji, Vllahori-Polidhroso, Llabanica-Ellataria, Hani i Xhumbës-Dhafni, Gardhiqi – Aj Jorjios, Gorica- Stavrohori, Besherea-Ajdhoni, Branja-Aj Morina, Bulmeti-Lelovë, Birbili-Ajdhoni etj, etj.

Është e qartë se gjithë kjo strategji u shkrua që herët në zyrat e politikës së Athinës, në këmbët e Akropolit… Mund të them thjesht se kjo quhet një nacionalizëm i shfrenuar që nuk gjen diçka të tillë në Evropë që pas Luftës së Dytë Botërore; një politikë që quhet negacionizëm, që për popujt dhe elitën e Evropës ka një ngarkesë antihumane e antihistorike, e cila na kujton spastrimet edhe gjatë kësaj lufte; është një atavizëm që historikisht ka qenë shkak konfliktesh në Evropë, ndërkohë që sot jetojmë një Evropë të Bashkuar dhe luftojmë për të mbrojtur Paqen me shpresën e një të ardhme të përbashkët duke iu rikthyer solidaritetit, miqësisë dhe fqinjësisë së dikurshme.

Sigurisht, përgjegjësi për këtë problematikë dhe atmosferë të nderë që pengon bashkëpunimin më të madh me Greqinë mban dhe lidershipi shqiptar që për 35 vjet, që nga koha e ndryshimeve politike, nuk ka ngritur zërin, por ka heshtur para presioneve të përherëshme të Greqisë për këtë çështje historike. Por Historia nuk harron. Shqipëria sot është një vend më i konsoliduar në arenën ndërkombëtare e cila, ndryshe nga Greqia, ajo i respekton Konventat ndërkombëtare mbi të Drejtat e Njeriut dhe ato të Mbrojtjes së Trashëgimisë Kulturore dhe të Diversitetit Kulturor. Ja pse ajo duhet ti kërkojë me forcë shqyrtimin e “çështjes çame” dhe së pari të kërkojë falje për masakrimin e popullsisë shqiptare në Çamëri në vitet 1944-1945, ashtu siç shumë kryetarë shtetesh të Evropës së Bashkuar kanë bërë në drejtim të popujve të tjerë.

– Shqiptarët janë pasardhës të ilirëve dhe janë një ndër popujt më të lashtë të gadishullit;

– Gjuha shqipe është bijë e ilirishtes dhe është një ndër gjuhët më të vjetra të Evropës;

– Shqipja i takon familjes së gjuhëve indoevropiane (indogjermane) dhe është gjuhë e veçantë, d.m.th. nuk ka motër. Të tilla janë edhe greqishtja dhe armenishtja;

– Shqiptarët janë popull autokton i gadishullit;

– Shqiptarët janë popull autokton në brigjet e Adriatikut dhe të Jonit.

* * *

– Periudhë më historike e popullit shqiptar është qëndresa çerekshekullore përballë inkursioneve osmane;

– Hero kombëtar i shqiptarëve është Gjergj Kastrioti (1405-1468);

– Periudhë politike e shqiptarëve është ajo e Rilindjes Kombëtare, që fillon më 1832 me Naum Veqilharxhin (1797-1846), që arrin kulmin me ngjarjen politike – Lidhjen e Prizrenit (1878); e përfundon me shpalljen e pavarësisë më 1912;

– Figurë e njohur e njohur e Lidhjes së Prizrenit ishte Abdyl Frashëri (1839-1892); (ka qenë edhe anëtar i Parlamentit Osman);

– Ideolog i mendimit politik shqiptar në periudhën e Rilindjes Kombëtare ishte Sami Frashëri (1850-1904);

– Ngjarje politike më e madhe e shqiptarëve në shekullit XX është shpallja e pavarësisë, më 1912 në krye me Ismail Qemalin (1844-1919);

– Personalitet i njohur i çështjes shqiptare në trojet e pushtuara nga serbosllavët ishte Adem Demaçi (1936-2018) – simbol i qëndresës shqiptare në Jugosllavinë e Titos;

– Ngjarje politike e madhe e kombit në vitet ’90 të shekullit XX është qëndresa politike e shqiptarëve në Kosovë, me në krye Ibrahim Rugovën (1944-2006), përballë pushtuesve serbë;

– Ngjarje historike e kombit në fund të qindvjeçarit XX është lufta heroike e Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës për çlirimin e Kosovës nga pushtuesit serbë, me në krye komandantin legjendar Adem Jasharin (1955-1998);

– Ngjarje politike e madhe e kombit në fillim të qindvjeçarit XXI është shpallja e pavarësisë së Kosovës, më 17 shkurt të vitit 2008.

* * *

– Vlerë letrare dhe kulturore të shqiptarëve janë humanistët shqiptarë: Gjon Gazulli (1400-1465); Marin Barleti (rreth 1450-1512), autor i veprave të shkruara në latinisht “De obsidione Scodrensi”, Venedik 1504 (Rrethimi i Shkodrës), “Historia de vita et gestis Scanderbegi, Epirotarum Principis”, Romë rreth 1508-1510 (Historia e jetës dhe bëmave të Skënderbeut, princit të Epirit); Mikel Maruli (1453-1500); Leonik Tomeu (1456-1531); Maksim Greku (rreth 1480-1556); Marin Beçikemi (1468-1526);

– Vlerë letrare, kulturore dhe kombëtare të shqiptarëve janë autorët e letërsisë së hershme shqiptare, si: Gjon Buzuku (shek. XVI) – autor i librit të parë të shkruar në shqip “Meshari” (1555); një kopje e vetme ruhet në Bibliotekën e Vatikanit; arbëreshi Lekë Matrënga (1567-1619) – autor i së parës poezi në gjuhën shqipe, njëherazi i pari dokument i shkruar në dialektin e jugut (toskërisht) – “Canzona spirituale” (Këngë e përshpirtshme); Pjetër Budi (1566-1622); Frang Bardhi (1606-1643) – autor i veprës “Dictionarium latino-epiroticum, una cum nonnullis usitatioribus loquendi formulis”, Romë 1635 (Fjalor latinisht-epirotisht, me disa shprehje tëprditshme); është e para vepër në leksikografinë shqiptare; përmban 5640 zëra latinisht të përkthyera në shqip, plus një shtojcë me pjesë të ligjëratës, proverba dhe dialogë; Pjetër Bogdani (rreth 1630-1689), kryepeshkop i Shkupit;

– Vlerë letrare, kulturore dhe kombëtare të shqiptarëve janë shkrimtarët e letërsisë arbëreshe të shekullit XIX, si: poeti i parë i romantizmit në letërsinë shqiptare Jeronim De Rada (1814-1903); në vitin 1848 themeloi gazetën dygjuhëshe, në shqip dhe në italisht, “L’Albanese d’Italia” (Shqiptari i Italisë); ishte i pari periodik që botohej në gjuhën shqipe; Françesk Anton Santori (1819-1894); njihet si autor i së parës dramë origjinale në gjuhën shqipe “Emira”; disa pjesë u botuan më 1887 në revistën “Fiamuri Arbërit” të De Radës; Gavril Dara i Riu (1826-1885); poeti lirik Zef Serembe (1844-1901);

– Vlerë letrare, kulturore dhe kombëtare të shqiptarëve janë poetët e letërsisë së Rilindjes, si: poeti kombëtar Naim Frashëri (1846-1900) etj.;

– Personalitete të rëndësishme letrare, kulturore dhe kombëtare shqiptare janë: Faik Konica (1875-1942); në vitet 1897-1902 botoi në Bruksel revistën “Albania”; në vitet 1902-1909 revistën e boti në Londër; studimet i përfundoi në Universitetin e Harvardit; Fan Noli (1882-1965), figurë poliedrike (e shumanshme); kreu Universitetin e Harvardit; më 1908, mbajti në Boston për herë të parë liturgjinë në gjuhën shqipe; ky akt përbënte hapin e parë drejt njohjes zyrtare të Kishës Ortodokse Shqiptare Autoqefale; në vitet 1909-1911 botoi në Boston gazetën “Dielli”; më 28 prill 1912, bashkë me Konicën, themeloi Federatën Panshqiptare Vatra në Amerikë; Gjergj Fishta (1871-1940), autor i 37 botimeve letrare, midis tyre i poemës epike historike “Lahuta e Malcis”,e quajtën Homeri shqiptar;

* * *

– Bota njeh shumë personalitete shqiptare, sidomos Gjergj Kastriotin, Nënë Terezën (Anjezë Gonxhe Bojaxhiu, 1910-1997), laureate e çmimit “Nobel” për paqe (1979) dhe Ismail Kadarenë (1936-); mjekun dhe farmacistin amerikan me prejardhje shqiptare, nga fshati Llakavicë i Gostivarit, Ferid Murati (Ferid Murad, 1936-), laureat i çmimit “Nobel” për fiziologji dhe mjekësi (1998).

* * *

– Shqiptarët janë popull i ndarë në gjashtë pjesë: Shqipëri, Kosovë, Kosovë lindore (Preshevë, Bujanoc, Medvegjë), Maqedoni, Mal të Zi dhe Çamëri; një copëtim i këtillë i trojeve etnike historike të një populli s’është parë dot në historinë e botës;

– Nga Jugosllavia e Nikolla Pashiqit dhe e karagjorgjeviqëve, shumë shqiptarë u detyruan të shpërngulen prej vatrave të veta; në Klubin kulturor serb në Beograd, më 7 mars 1937, akademiku serb Vasa Çubrilloviq (1897-1990) promovoi elaboratin e tij “Iseljavanje Arnauta” (Dëbimi i shqiptarëve); shumë shqiptarë u dëbuan për në Turqi;

– Trojet shqiptare mbahen të pushtuara nga Serbia, nga Maqedonia, nga Mali i Zi dhe nga Greqia;

– Copëtimi i tokave shqiptare fillon në Kongresin e Berlinit (1878), për të vazhduar në Konferencën famëkeqe të Ambasadorëve në Londër, më 1912-1913;

– Pushtimin e trojeve shqiptare, gjatë historisë politike të kohës më të re, d.m.th. prej vitit 1850 e këndej, e ka mbështetur Rusia; ndërsa në Konferencën e Ambasadorëve, përpos Rusisë, edhe Franca me Anglinë;

– Sot e kësaj dite, Rusia punon me të madhe për Serbinë dhe kundër shqiptarëve;

* * *

– Shqiptarët kanë një flamur, flamurin e Gjergj Kastriotit; kanë një gjuhë; normat e gjuhës letrare shqipe janë atë të Kongresit të Drejtshkrimit të mbajtur në Tiranë në vitin 1972; kanë një histori; një gjuhë, një histori, një komb;

– Pikëpamja se krahas gjuhës letrare standarde shqipe, ekziston edhe gegërishtja letrare, është pikëpamje antikombëtare dhe antishqiptare; një pikëpamje të tillë, shumë kohë më parë, e kanë mbështetur fuqimisht akademikët serbë;

– Pikëpamja se krahas kombit shqiptar ekziston edhe kombi kosovar nuk është veçse pikëpamje antikombëtare dhe antishqiptare; mbrojtja e një pikëpamjeje të tillë është tradhti e lartë;

* * *

– Çështja shqiptare në Ballkan nuk është çështje, as fetare dhe as ideologjike; çështja shqiptare në Ballkan është çështje kombëtare dhe është e vetmja çështje e pazgjidhur e gadishullit;

– Të lidhësh miqësi me Beogradin dhe Josip Brozin (1892-1980) apo me Josip Visarionoviç Xhugashvili Stalinin (1879-1953) dhe Moskën dhe t’i shpallësh luftë ideologjike Amerikës dhe Perëndimit, do të thotë të mos kesh vizion politik; gabimet në histori mund t’i kushtojnë një populli, një shekull, mund ta lënë një popull njëqind vjet pas;

– Shembja e monizmit dhe ardhja e pluralizmit u mundësoi shqiptarëve të bëjnë kthesë historike; tani miq të shqiptarëve janë Fuqitë e Mëdha të Perëndimit;

– Shqiptarët duhet të dëshmojnë se janë popull politik dhe se posedojnë aftësi për të ndërtuar shtet ligjor, shtet demokratik; të dëshmojnë se posedojnë aftësi për të qeverisur shtetin;

– Shqiptarët janë popull perëndimor dhe populli më proamerikan në botë; mirëpo, s’mjafton dot të thuash jam properëndimor dhe proamerikan; për të qenë properëndimor dhe proamerikan duhet t’i respektosh parimet themelore të demokracisë dhe të funksionimit të shtetit të së drejtës; shtetin që udhëhiqet nga politikanë që shndërrohen në milionerë, Perëndimi nuk e mbështet, madje pavarësisht edhe nga interesat strategjikë që mund t’i ketë ndaj atij;

– Shqiptarët kanë miq në të katër anët e botës; midis tyre janë Vatikani, ShBA-ja, Gjermania, Britania e Madhe, Italia, Austria, Kroacia, etj.; shqiptarët janë ndër popujt e rrallë në Evropë, në mos i vetmi, të cilët gjatë Luftës II Botërore nuk ia dorëzuan Gestapos as edhe një hebre të vetëm;

* * *

– Periudha e tranzicionit që kalon Shqipëria që prej vitit 1991 e deri më sot, është një periudhë e përgjakshme, e paparë ndonjëherë në historinë e kontinentit të vjetër; çdo vrasje dhe vdekje në qarkullimin rrugor;

– Për problemet me të cilat ballafaqohen, shqiptarët nuk duhet t’i fajësojnë faktorët e jashtëm, siç janë sundimi osman, politika antishqiptare e Beogradit, e Athinës dhe e Moskës; sundimi osman mbi shqiptarët ka marrë fund qysh në vitin 1912; pra, më shumë se një shekull; fajin për fatkeqësinë e vet, njeriu duhet ta kërkojë në vetvete;

– Kosova zë vendin e pestë në botë me linjit; megjithëkëtë, ka sasi të pamjaftueshme të energjisë elektrike; të thuash se politikës shqiptare i mungon aftësia për ta qeverisur shtetin, do të ishte e tmerrshme dhe e dhimbshme; shtetin e varfër mund ta udhëheqin vetëm idealistët dhe jo tregtarët apo tyxharët; qëllimi i tyre është të pasurohen dhe t’u lënë pasuri marramendëse fëmijëve, nipave dhe mbesave të veta; akulli i trashë një metër nuk është krijuar për një natë – thonë kinezët; problemet që kanë të bëjnë me energjinë elektrike në Kosovë burojnë nga e kaluara;

– Ndër politikanë ka edhe të tillë që hiqen aristokratë të politikës dhe të intelektualizmit; ata pandehin se po qe se vishesh mirë dhe në televizion flet ngadalë, do të tregosh se je aristokrat, edhe i politikës, edhe i intelektualizmit; këta politikanë apo politikane, nuk janë veçse aristokratë të mashtrimit, të manipulimit, të abuzimit, të gënjeshtrës, të vjedhjes, të hajdutërisë, të imoralitetit; aristokratë të mashtrimit dhe të hajdutërisë, brenda një populli të varfër?! Turp dhe mëkat!

– Kjo farë klase politike ekziston në saje të inteligjencies oportuniste dhe konformiste, shumë prej tyre tregtarë flamujsh; kjo kolonë poltronësh fare nuk çanë kokën se Shqipëria zë vendin e dhjetë në botë me ikjen e trurit; të ikësh prej një vendi me pozitë në Evropë, me dy dete, me pasuri dhe me bukuri natyrore, kjo është e dhimbshme; shqiptarët një ditë mund të ballafaqohen me vdekjen e bardhë, d.m.th. me shkallën e vdekshmërisë, më të madhe se të lindshmërisë, me mortalitet më të madh se nataliteti;

“Anës detit i palarë,

Anës dritës i paparë,

Pranë sofrës i pangrënë,

Pranë dijes i panxënë”.

Noli

– Aristokratët e politikës dhe të intelektualizmit, i kanë edhe shërbëtorët e vet. Këta janë analistët politikë, ekonomikë dhe socialë – që të gjithë mercenarë. Shërbëtorë janë edhe kalemxhinjtë që shkruajnë me porosi dhe që hiqen se po kritikojnë dikë apo diçka. Në shërbim të këtij dance macabre ku mjerimi migjenian pasqyrohet si një metarealitet, janë edhe një pjesë e madhe e mediumeve, e gazetave, e revistave, e studiove televizive, e të ashtuquajturave debate televizive, e portaleve. Në këtë ferr dantesk gjen gazetarë, redaktorë, kryeredaktorë, moderatorë, udhëheqës programesh, debatesh. Asnjëri nga sa më sipër nuk çanë kokën për shpopullimin e trojeve, që shpesh i quajnë ilire dhe arbërore.

– Shqiptarët nuk duhet të lejojnë përmbysjen e sistemit të vlerave; kur i dobëti dhe i paafti del e bëhet udhëheqës dhe administrues, të aftit dhe të ndershmit s’i mbetet tjetër pos të marrë rrugët pa kthim të botës;

– Me reality programe ku mbizotëron zbavitja e lehtë dhe amoraliteti, tregtarët e politikës kanë gjetur edhe mënyra për ta amortizuar pakënaqësinë e shoqërisë. Kaq larg nuk kanë shkuar as edhe perandorët e lashtësisë.

– Pa një Shqipëri të konsoliduar, nuk mund të pritet përparimi i kombit shqiptar në Ballkan. Derisa shqiptarët merren me vetveten, armiku i tyre po forcohet. Derisa shqiptarët merren me mikrovlera, armiku i tyre ndërton makrosisteme.

Xhelal Zejneli

Kastriot Fetahu/

Në filmin italian “Gruaja më e bukur”, një dialog ekzistencial mbi njeriun dhe lirinë duket si parathënie e kohës që jetojmë. Kreu i një bande mafioze lokale, në bisedë me miqtë e tij, thotë se: “Burgu i sotëm është një plan dinak e djallëzor i qeverisë për të zbutur burrat. Burgu duhet të jetë i egër! Është bërë për të vuajtur! Atje brenda mësohet durimi, të dish të presësh, të pësosh në kurriz, të mos kesh më frikë nga burgu. Të paktën një herë në jetë duhet ta provosh.”

Pasi më erdhi në vëmendje ky personazh, në mënyrë të pavetëdijshme mendimi shkon tek protestat e të rinjve në Tiranë. A ishte burg i ashpër jeta në periudhën kohore 36-vjeçare për këtë brez? Çfarë është protesta e tyre: revoltë apo revolucion?

Të rinjtë trendy, paqësorë, të edukuar dhe të artikuluar, pjesëmarrës të kësaj lëvizjeje, janë ngjarja më e bukur nga pikëpamja etiko-estetike dhe politike edhe se vetë ngjarjet e vitit ’90. Pse e them? Ishte groteske përmes zemërimit të ligjshëm parrulla “Enver – Ikler”. Qeshja me ngjyra tragjike kur e lexoja të shkruar mureve apo të artikuluar nga njerëzit anës rrugës Kuçovë–Berat dhe në autobuzin urban në vitin 1991. Udhëtoja asokohe për në mitingun e parë të PD në qytetin e Beratit.

Protestat e sotme i arratisen revoltës sepse nuk janë të kufizuara në kohë dhe në kërkesa. Të rinjtë shqiptarë enden midis Beat Generation dhe protestave të studentëve francezë. Por i tejkalojnë këto dy lëvizje sociale me imazhin emblemë të Flamingos që e kthen në revolucionin më të bukur të historisë njerëzore.

Bota nuk është në vitet ’60, por gati një shekull më pas, kur ekosistemi është pjesë e politikës së ditës së bashku me kërkesat e tyre për ndryshimin e politikave oligopol të një sistemi oligarkik të ndërtuar në këto 36 vjet nga dy parti.

Këta protestues pikërisht me strukturën etiko-estetike u kthyen në atvrasës. Ndaj kryeministri, një demagog trendy, u asfiksua dhe u gjend në pozicionin shah-mat, sepse ata e vranë me armët e tij, por më të avancuara se ato në betejat politike individuale të Ramës në rrugën drejt pushtetit. Teknologjia digjitale i shkundi nga zona e komfortit dhe kështu rishpikën veten në një orbitë të re, të panjohur më parë. Atvrasja do të sjellë një sistem të ri, ku plagët e vjetra do të mjekohen nga njerëzit më të ditur, intelektualët jo pasagjerë të anijes në lundrimin 36-vjeçar.

Në art kur ka vetëm një alternativë zgjedhjeje, kjo e vdes atë, ndaj ai jeton sepse në art përballen rryma të ndryshme, shkolla të ndryshme, botë të ndryshme. Ashtu edhe në politikën tonë arriti pika fundore sepse mungojnë alternativat. Ata u bashkuan të gjithë kundër popullit. Arritën të na diktojnë të drejtat për realitetin dhe të na imponohen në mënyrë permanente në një botë tonën të përcaktuar tashmë prej tyre.

Të rinjtë duan t’i largohen botës me maska funerali dhe maska emigranti që na krijoi ky sistem bipartiak.

Ata janë “Beat Generation” sepse shprehin ndjenjat e të qenurit të lodhur dhe të margjinalizuar nga shoqëria. Gjithashtu janë në kërkim për një kuptim më të thellë shpirtëror.

Ata janë edhe studentët e Parisit ’68, sepse për ta ekonomia e mirë nuk mjafton nëse shoqëria ndihet e shtypur.

Rebelimi i tyre ndodhi se nuk besuan më tek e ardhmja e propaganduar, sepse kuptuan apoteozën e depresionit të një populli të marrë peng.

Të rinjtë mund të ndryshojnë diskursin publik nga diskursi monist i një njeriu të vetëm i epuar nga pesha e gjithë pushteteve mbi vete.

Autoriteti tradicional mund të sfidohet masivisht.

Por mbi të gjitha janë “BEAT FLAMINGO”, si tejkalim i dy lëvizjeve të ngjashme të cituara më sipër.

Ndaj Rama duhet ta kuptojë mirë thënien e Heraclitus: “Nuk mund të lahesh dy herë në të njëjtin lumë” edhe sepse të rinjtë i ngritën establishmentit “Kurthin e Tukididit”.

Protestat e tyre kërkojnë ndryshimin e sistemit oligarkik të instaluar nga një klikë autokracie. Ndryshe nga studentët e Parisit që nuk rrëzuan dot një Sharl De Gol aq shumë të dobësuar, kërkojnë rrëzimin e një demagogu aventurier arrogant që arriti në standardin e një monarku afrikan.

Mbi ta bien mallkimet e brezave që ju lanë trashëgimi këtë sistem obskurantist politiko-ekonomik, ku Fronti demokratik i diktaturës u zëvendësua me “Frontin patronazhist”.

Janë këta breza metafizikë që çjerrin faqet, si plaka Nurihan, me nëmat e tyre për hipitë e rinj të ndikuar nga “imperializmi amerikan, social-imperializmi sovjetik, shovinizmi grek, revizionizmi jugosllav apo edhe mullahët iranianë”.

Më kujtojnë filmin “Mao Ce Dun”…

“Nurihanët” çojnë idenë në skaj dhe me gjurmët e mbetura nga e shkuara në nënvetëdijen e tyre heqin paralele me pikëpamjen materiale, se po humbasim një investim me shifra marramendëse. Harrojnë se shifrat e vjedhura nga establishmenti janë shumë herë më të mëdha.

Ndërkohë që polarizimi i shoqërisë më kujton Afrikën Sahariane me sheikë dhe beduinë.

Ja pse protestuesit nuk janë fantazia e tyre.

Të rinjtë nuk duan që në këtë botë, ku veshjet, apartamentet dhe gjithçka merret me qira, nderi të jetë një mall tregu i zyrtarit më të parë.

Ata nuk duan të jenë “shoferë të Honda Civic” dhe as të shikojnë ëndrra të mjegullta, të largëta, e të pamundura.

“Beat Flamingo” nuk kërkojnë një përgjigje ndaj problemeve ekzistenciale, por zgjidhjen përfundimtare, ndaj duan të rrëzojnë sistemin dhe Ramën, i cili nuk vlen as sa kapelja e gjeneralit Charles De Gaulle.

Establishmenti antipopullor minimizon arsyet e fillimit të protestës duke injoruar zhvillimet e mëtejshme. Por harrojnë se ashtu si Lufta e Parë Botërore filloi për shkakun e vrasjes së princit Ferdinand, arkidukës së Austro-Hungarisë në Sarajevë, edhe kjo lëvizje nisi për një shkak ekuivalent, tërheqjen zvarrë të një qytetari nga roje me këmisha të zeza si të paramilitarëve të Musolinit të ’33.

Dhe e gjithë kjo nën një sfond arrogant të pushtetit antipopullor të një qeverie oligarkësh, e cila për ironi vjen nga e majta dhe një hendeku të madh mes fjalëve makiaveliste të pushtetit dhe kuptimit kantian të kohës që kërkojmë.

Të rinjtë nuk janë më si negativi i një fotografie dhe as personazhe që nuk kanë menduar kurrë. Errësira dhe heshtja e tyre e dikurshme tashmë ka dritën dhe tingujt Flamingo.

Në historinë e popullit shqiptar, çështja e ruajtjes së identitetit kombëtar, gjuhës dhe trashëgimisë kulturore përbën një nga shtyllat themelore të mbijetesës historike dhe shpirtërore të kombit. Shqiptarët, si një ndër popujt më të lashtë të Ballkanit, kanë kaluar nëpër periudha të gjata sfidash historike, pushtimesh dhe ndarjesh territoriale, por kanë arritur të ruajnë vazhdimësinë e tyre kombëtare falë gjuhës, familjes, traditës dhe vetëdijes së fortë historike.

Në kohën moderne, diaspora shqiptare është shndërruar në një faktor të rëndësishëm të jetës kombëtare, duke përfaqësuar jo vetëm një komunitet të shpërndarë në botë, por një potencial të fuqishëm kulturor, shoqëror dhe kombëtar. Në këtë kuadër, Federata Pan-Shqiptare “Vatra” dhe gazeta e saj historike “Dielli” mbeten institucione me rëndësi të veçantë në ruajtjen e identitetit shqiptar në Shtetet e Bashkuara të Amerikës dhe më gjerë, duke kontribuar në mënyrë të vazhdueshme në mbrojtjen e interesave kombëtare dhe në forcimin e unitetit të shqiptarëve kudo që ndodhen.

Një rol të veçantë në këtë proces luan edhe Kisha Katolike Shqiptare “Zoja e Shkodrës” në New York, nën udhëheqjen e Dom Pjetër Popajt dhe bashkëpunëtorëve të tij, e cila është shndërruar në një vatër të rëndësishme shpirtërore, kulturore dhe kombëtare të diasporës shqiptare. Kjo qendër ka krijuar një hapësirë unifikuese për shqiptarët pa dallim feje, krahine apo bindjeje politike, duke ruajtur dhe forcuar lidhjet ndërshqiptare në mërgim.

Në këtë kuadër, pikniku i madh kombëtar i organizuar në New York përfaqëson një nga manifestimet më të rëndësishme të bashkimit të diasporës shqiptare. Në këtë ngjarje marrin pjesë mijëra shqiptarë, rreth gjashtë deri në shtatë mijë pjesëmarrës, të ardhur nga Shqipëria, Kosova, Maqedonia e Veriut, Mali i Zi, Plava dhe Gucia, Ulqini, Kraja, Tuzi, Malësia e Madhe, Çamëria, trevat arbëreshe dhe nga diaspora shqiptare në Evropë dhe Amerikë.

Ky tubim madhështor përbën një dëshmi të gjallë të unitetit kombëtar shqiptar, ku pjesëmarrësit, pa dallim feje – katolikë, myslimanë dhe ortodoksë – bashkohen nën flamurin kuqezi, duke shprehur një identitet të përbashkët historik dhe kulturor. Ky bashkim shpirtëror dhe kombëtar dëshmon se ndarjet fetare apo krahinore nuk e cenojnë thelbin e identitetit shqiptar, i cili mbetet unik dhe i pandashëm.

Gjatë këtij manifestimi zhvillohen aktivitete të shumta kulturore dhe artistike, të cilat përfshijnë prezantimin e ushqimeve tradicionale shqiptare nga të gjitha trevat, interpretimin e këngëve dhe valleve popullore, si dhe pjesëmarrjen e artistëve dhe grupeve folklorike shqiptare. Veshjet tradicionale kombëtare dhe programet artistike krijojnë një atmosferë të veçantë që pasqyron pasurinë e trashëgimisë shpirtërore shqiptare.

Një dimension i rëndësishëm i këtij pikniku është roli i tij edukativ dhe kombëtar, veçanërisht për brezat e rinj të lindur dhe të rritur në diasporë. Ky manifestim shërben si një shkollë e gjallë e identitetit kombëtar, ku fëmijët dhe të rinjtë njihen me gjuhën shqipe, historinë, traditat dhe vlerat e të parëve të tyre. Në këtë mënyrë, ruajtja e gjuhës dhe kulturës shqiptare bëhet një proces i natyrshëm dhe i domosdoshëm për vazhdimësinë e identitetit kombëtar.

Historia e shqiptarëve dëshmon se mbijetesa e kombit ka qenë e lidhur ngushtë me ruajtjen e gjuhës, familjes dhe vetëdijes kombëtare. Pavarësisht sfidave dhe ndikimeve historike të ndryshme, shqiptarët kanë arritur të ruajnë identitetin e tyre përmes përkushtimit ndaj traditës dhe ndjenjës së përkatësisë kombëtare. Sot, në kushtet e globalizimit dhe emigracionit, kjo detyrë merr një rëndësi edhe më të madhe.

Në këtë kontekst, diaspora shqiptare përfaqëson një pjesë të pandashme të kombit shqiptar, e cila kontribuon në ruajtjen dhe afirmimin e identitetit kombëtar në arenën ndërkombëtare. Bashkimi i shqiptarëve në aktivitete të tilla madhore përbën një dëshmi të gjallë të qëndrueshmërisë së identitetit shqiptar dhe të dashurisë për atdheun.

Në përmbyllje, shqiptarët kudo që jetojnë mbeten një komb i vetëm, me një gjuhë, një flamur dhe një histori të përbashkët. Bashkimi i tyre në diasporë, i mbështetur nga institucione si “Vatra”, gazeta “Dielli” dhe Kisha Katolike Shqiptare “Zoja e Shkodrës”, përfaqëson një mision historik që garanton vazhdimësinë e identitetit kombëtar shqiptar dhe forcimin e vetëdijes kombëtare për brezat që do të vijnë.

Gjon F. Ivezaj

Foto: Arkiv

Prof. Dr. Muhamet Racaj/

Më 9 qershor 1999 u nënshkrua Marrëveshja Ushtarako-Teknike e Kumanovës, një dokument historik që shënoi fundin e luftës në Kosovë dhe tërheqjen e plotë të forcave ushtarake, policore dhe paramilitare serbe nga territori i Kosovës. Marrëveshja, e arritur pas 78 ditësh të fushatës ajrore të NATO-s kundër regjimit të Slobodan Millosheviqit, krijoi kushtet për vendosjen e forcave ndërkombëtare të KFOR-it dhe fillimin e një epoke të re për popullin e Kosovës. Sot, 27 vjet më vonë, kjo datë mbetet një nga momentet më të rëndësishme në historinë moderne të shqiptarëve, sepse simbolizon jo vetëm përfundimin e një lufte të përgjakshme, por edhe fitoren e lirisë mbi shtypjen, të drejtës mbi dhunën dhe shpresës mbi frikën.

Fundi i një politike agresive

Lufta në Kosovë ishte rezultat i një politike sistematike represioni të regjimit serb ndaj shqiptarëve të Kosovës. Për vite me radhë, Serbia zbatoi masa diskriminuese, shtypje politike, dhunë policore dhe spastrime etnike, duke synuar ndryshimin e strukturës demografike dhe nënshtrimin e popullsisë shqiptare. Përballë kësaj politike, rezistenca e popullit shqiptar mori forma të ndryshme, duke kulmuar me luftën çlirimtare të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës (UÇK). Konflikti u përshkallëzua gjatë viteve 1998–1999, ndërsa operacionet ushtarake serbe kundër popullsisë civile shkaktuan mijëra viktima dhe dëbimin e qindra mijëra shqiptarëve nga shtëpitë e tyre.

Ndërhyrja e NATO-s më 24 mars 1999 ndryshoi rrjedhën e konfliktit. Për herë të parë në historinë e saj, Aleanca ndërhyri ushtarakisht për të parandaluar një katastrofë humanitare në zemër të Evropës. Pas 78 ditësh bombardimesh intensive, regjimi i Beogradit u detyrua të pranojë kushtet e bashkësisë ndërkombëtare.

Marrëveshja e Kumanovës – akti i kapitullimit

Nga perspektiva ushtarake dhe strategjike, Marrëveshja e Kumanovës përfaqësonte kapitullimin e Serbisë në Kosovë. Edhe pse dokumenti nuk përdor termin formal “kapitullim”, përmbajtja e tij kishte të gjitha elementet e një disfate ushtarake.

Serbia u detyrua të tërhiqte të gjitha forcat e saj nga Kosova, të pranonte hyrjen e një force ndërkombëtare nën udhëheqjen e NATO-s dhe të hiqte dorë nga kontrolli efektiv mbi territorin. KFOR-i mori përgjegjësinë për sigurinë, ndërsa më pas u vendos administrata ndërkombëtare e Kombeve të Bashkuara sipas Rezolutës 1244 të Këshillit të Sigurimit.

Në aspektin operacional, asnjë objektiv strategjik i Beogradit nuk u realizua. Përkundrazi, Serbia humbi kontrollin mbi Kosovën, ndërsa populli i Kosovës fitoi mundësinë për të ndërtuar institucionet e veta dhe për të përcaktuar të ardhmen e tij politike.

Fillimi i lirisë dhe shtetndërtimit

Pas hyrjes së trupave të NATO-s më 12 qershor 1999, qytetarët e Kosovës filluan kthimin masiv në shtëpitë e tyre. Për herë të parë pas shumë dekadash, shqiptarët e Kosovës filluan të jetojnë pa frikën e represionit shtetëror serb. Liria e fituar në qershorin e vitit 1999 nuk ishte fundi i rrugëtimit, por fillimi i procesit të shtetndërtimit. Gjatë viteve që pasuan u krijuan institucionet demokratike, u zhvilluan zgjedhje të lira dhe u ndërtuan kapacitetet e para të sigurisë dhe mbrojtjes.

Kulmi i këtij procesi ishte shpallja e pavarësisë së Republikës së Kosovës më 17 shkurt 2008, një akt që përbën vazhdimësi logjike të proceseve të nisura me Marrëveshjen e Kumanovës dhe vendosjen e administrimit ndërkombëtar.

Mësimet strategjike të vitit 1999

Pas 27 vjetësh, ngjarjet e vitit 1999 vazhdojnë të japin mësime të rëndësishme për sigurinë kombëtare dhe rajonale. Mësimi i parë është se liria nuk dhurohet, por fitohet përmes sakrificës dhe qëndresës. Kontributi i UÇK-së, sakrifica e dëshmorëve dhe rezistenca e popullit të Kosovës mbeten pjesë e pandashme e kësaj fitoreje.

Mësimi i dytë lidhet me rëndësinë e aleancave strategjike. Pa mbështetjen e NATO-s dhe të Shteteve të Bashkuara të Amerikës, rrjedha e historisë së Kosovës do të ishte shumë më e vështirë dhe me pasoja të paparashikueshme.

Mësimi i tretë është se siguria dhe liria duhet të mbrohen vazhdimisht. Në një mjedis ndërkombëtar të karakterizuar nga sfida të reja gjeopolitike, Kosova duhet të vazhdojë forcimin e institucioneve të saj të sigurisë, zhvillimin e kapaciteteve mbrojtëse dhe thellimin e integrimit euroatlantik.

Përfundim

Njëzet e shtatë vjet pas Marrëveshjes së Kumanovës, Kosova kujton një nga momentet më vendimtare të historisë së saj moderne. Ajo marrëveshje shënoi fundin e luftës, largimin e forcave serbe dhe fillimin e epokës së lirisë. Për popullin e Kosovës, 9 qershori 1999 nuk është vetëm një datë historike. Është dita kur u vulos disfata e politikës së dhunës dhe u hap rruga drejt lirisë, demokracisë dhe shtetësisë së Kosovës. Kjo mbetet një fitore historike e popullit të Kosovës, e mbështetur nga aleatët perëndimorë dhe e shkruar me sakrificën e mijëra bijve dhe bijave të saj.