Hisen Berisha/

Kjo pyetje merr një peshë të veçantë pas qëndrimit të avokatëve të Hashim Thaçit, jurist me përvojë në proceset juridike dhe gjykimet e luftërave për liri, të cilët, duke komentuar aktgjykimin e Dhomave të Specializuara, vunë theksin pikërisht te raporti që vendimi krijon ndërmjet luftës për pavarësi të Kosovës dhe mjeteve që Trupi Gjykues i ka cilësuar si kriminale. Në po të njëjtin mendim janë edhe shumë diplomat e ekspert ndërkombëtar, që nuk i shërbejnë pretendimeve serbe e ruse në kezë proces.

Sipas interpretimit bërë aktgjykimit, Trupi Gjykues ka shkuar më tej duke konstatuar se një pjesë e qëllimit të anëtarëve të “Ndërmarrjes së Përbashkët Kriminale” dhe “të tjerëve në udhëheqjen e UÇK-së” lidhej me arritjen e pavarësisë së Kosovës përmes krimeve të luftës dhe se mjetet e përdorura për arritjen e saj ishin, në një masë të konsiderueshme, kriminale.

Këtu qëndron çështja që nuk mund të anashkalohet.

Sepse vetë aktgjykimi, në formulimin e tij, thotë se Trupi Gjykues i konsideroi si objektiva sigurimin e pavarësisë së Kosovës dhe vendosjen e kontrollit politik e institucional mbi Kosovën, por nuk e konsideroi të nevojshme të përcaktonte nëse këto objektiva, në vetvete, ishin kriminale ose të paligjshme.

Por pikërisht këtu lind pyetja politike dhe juridike për Kosovën, se çfarë pasoje në planin historik, juridik dhe të së drejtës së një populli për vetëvendosje mund të ketë një interpretim gjyqësor që e lidh arritjen e pavarësisë me mjete të cilësuara në masë të konsiderueshme kriminale?

Kjo nuk është më vetëm çështje e individëve të dënuar. Është një çështje që kërkon debat institucional dhe kushtetues në Republikën e Kosovës.

Prandaj, nëse kërkohet rishikimi politik e institucional i këtij mekanizmi, çështja duhet të zhvendoset nga rruga në Kuvend për zhbërjen e Dhomave Speciale.

Pikërisht për këtë arsye, çdo debat për të ardhmen e këtij mekanizmi duhet të zhvillohet në Kuvend, mbi bazën e Kushtetutës, ligjeve, marrëveshjeve ndërkombëtare dhe duke i deroguar detyrimet që burojnë prej tyre për Kosovën.

Përkundër vetë kornizës ligjore të Dhomave, që përcakton se “mandati i tyre vazhdon deri në njoftimin nga Këshilli i Bashkimit Evropian për përfundimin e mandatit”; çështja nuk duhet të reduktohet në zemrim, protesta dhe përplasje politike. As me sulme ndaj Policëve, as në gjuajtje me gurë e mollotov në institucione vendore dhe të Pranisë Ndërkombëtare, as me dëmtimin e tyre.

Por me votë, debat, dokumente dhe përgjegjësi institucionale e veprim shtetëror.

Dhe pyetja që duhet t’i bëhet Kuvendit është se, çfarë kuptimi ka për shtetin e Kosovës dhe për rendin e tij kushtetues një interpretim që e lidh, qoftë edhe përmes mjeteve të përdorura, luftën për pavarësi me një qëllim të cilësuar në kontekstin e përgjegjësisë penale si kriminal?

Kjo është çështje për debat kushtetues, juridik, politik e vendimmarje, në institucionet e Republikës – në kuvend.

Mësuese Fabjola (Gjinaj) Marku/

Long Island, NY – 19 shtator 2026 Shkolla shqipe “Gjergj Fishta” në Long Island hapi dyert për vitin e ri shkollor, duke nisur vitin e saj të tretë radhazi, për fëmijët që janë të interesuar të mësojnë shqip.

Dita e parë solli emocione të bukura, takime me miq të vjetër dhe njohje të reja. Fëmijët u rikthyen në klasë me dëshirën për të mësuar, ndërsa prindërit i shoqëruan me të njëjtin qëllim: t’u japin fëmijëve mundësinë të ruajnë dhe të zhvillojnë lidhjen me gjuhën dhe kulturën shqiptare.

Shkolla “Gjergj Fishta” ka lindur nga dëshira për të krijuar një hapësirë ku fëmijët shqiptarë të diasporës të mund të mësojnë shqip dhe, njëkohësisht, të njihen më nga afër me historinë, kulturën dhe traditat e vendit të origjinës së familjeve të tyre. Programi i shkollës nuk kufizohet vetëm te mësimi i gjuhës. Nëpërmjet mësimeve dhe aktiviteteve të ndryshme, synohet që fëmijët të krijojnë një marrëdhënie të natyrshme me kulturën shqiptare dhe ta shohin gjuhën shqipe si një pjesë të rëndësishme të historisë dhe identitetit familjar.

Gjatë këtyre tre viteve, shkolla është mbështetur nga përkushtimi i mësuesve, prindërve dhe pjesëtarëve të komunitetit. Një rol të rëndësishëm ka pasur edhe dëshira e familjeve për t’u krijuar fëmijëve një mundësi të tillë, edhe pse jeta në diasporë shpesh i vendos gjuhën e origjinës përballë shumë gjuhëve dhe kulturave të tjera. Dita e parë e këtij viti ishte një tjetër dëshmi se kur prindërit, mësuesit dhe komuniteti bashkohen rreth një qëllimi të përbashkët, mund të krijohet diçka me vlerë për brezin e ri.

Me shumë punë dhe përkushtim, viti i tretë i Shkollës Shqipe “Gjergj Fishta” sapo ka nisur. Përpara janë mësime, aktivitete dhe shumë momente të tjera që do t’i japin fëmijëve mundësinë të mësojnë, të shoqërohen dhe të afrohen gjithnjë e më shumë me gjuhën dhe kulturën shqiptare. Ftojmë komunitetin shqiptar në Long Island të regjistrojë fëmijët pranë shkollës shqipe “Gjergj Fishta” New York. Mirpresim regjistrime të reja.

“Arsimi është amanet i kombit dhe përgjegjësi ndaj brezave”. Një vit i ri shkollor, një tjetër hap i vogël për të mbajtur shqipen gjallë në Long Island.

Alban Alili/

Ndërlidhja mes gjashtë fushave. Varfërimi e moszhvillimi, pengesat në arsim dhe mosnjohje e diplomave, mospërfaqësim dhe përjashtim institiucuonal si qëllim i mospërkatësisë. Ndjejma e pasigurisë, vështirësimi i realizimit të të drejtave të siguruara, e pasivizimi si hallka e fundit që qëllim përfundimtar ka zbrazjen e Luginës nga shqiptarët. Për një shqiptar në Luginën e Preshevës, vendimi për t’u larguar shpesh fillon shumë kohë para se ta marrë rrugën. Fillon kur nuk gjen punë, kur diploma nuk i njihet, kur përgatitja profesionale nuk i hap dyert e institucioneve dhe kur për të drejtat më të zakonshme duhet të përballet vazhdimisht me pengesa.

Me kalimin e viteve, këto vështirësi grumbullohen. Prekin të ardhurat e familjes, shkollimin e fëmijëve, sigurinë dhe besimin se në vendlindje mund të ndërtohet një e ardhme. Në Preshevë, Bujanoc e Medvegjë, gjashtë fusha të diskriminimit dhe përjashtimit ndërthuren në të njëjtën jetë, duke e bërë qëndrimin gjithnjë më të vështirë.

Varfërimi dhe moszhvillimi ekonomik i Preshevës dhe Bujanocit janë pika nga e cila nis një pjesë e madhe e kësaj përballjeje. Të dyja janë ndër komunat më pak të zhvilluara të Serbisë. Edhe sipas pagave, në dhjetor 2025 ndodheshin ndër dhjetë komunat me pagat më të ulëta: Presheva në fund të renditjes, ndërsa Bujanoci i katërti nga fundi.

Në atë muaj, paga mesatare neto ishte 78.411 dinarë (670 euro) në Preshevë dhe 85.445 (730 euro) në Bujanoc, kundrejt 109.462 dinarëve (rreth 936 euro) në nivel të Serbisë. Pra, edhe për ata që punojnë, paga mesatare në Preshevë ishte rreth 32,5% më e ulët, ndërsa në Bujanoc rreth 27,5% më e ulët se mesatarja shtetërore. Me këto të ardhura duhen përballuar të njëjtat nevoja familjare, shkollimi dhe kujdesi shëndetësor.

Edhe në Surdulicë, komunën fqinje të përbërë nga shumica absolute nga etniteti serb. paga mesatare ishte rreth 21% më e lartë se në Preshevë dhe 11% më e lartë se në Bujanoc.

Dallimi shihet edhe në financimin bazë të komunave. Sipas përllogaritjeve tona për vitin 2025, transferi i rregullt, i pandryshuar për 12 vite, ishte rreth 11.657 dinarë (100 euro) për banor në Preshevë dhe 9.603 (82 euro) në Bujanoc, kundrejt 14.287 dinarë (122 euro) në Surdulicë dhe 17.908 (153 euro) në komunën fqinje të Medvegjës, komunën Lebanë. Nga ky burim, Lebana kishte rreth 54% më shumë mjete për banor se Presheva dhe 86% më shumë se Bujanoci.

Edhe këto komuna kanë probleme zhvillimore. Por dallimet tregojnë se gjendja e Preshevës dhe Bujanocit nuk mund të shpjegohet vetëm me varfërinë e përgjithshme të jugut të Serbisë. Për dallim nga komunat fqinje si Surdulica apo Lebane ku janë sjellë investitor nga shteti, politika shtetërore nuk ka sjellë në Bujanoc e Preshevë investime prodhuese në përmasën që do të krijonte punësim të qëndrueshëm dhe do ta ndryshonte gjendjen ekonomike. Mungesa e punëdhënësve të mëdhenj dhe mundësitë e kufizuara për zhvillimin e bizneseve i lënë familjet të mbështeten te të ardhurat që arrijnë të sigurojnë, shpesh edhe te ndihma e familjarëve nga jashtë vendit.

Për të rinjtë, bëhet gjithnjë më e vështirë të shohin një mundësi për ta ndërtuar jetën në vendin e vet.

Në këto kushte, arsimi duhej të ishte rruga kryesore për ta ndryshuar gjendjen, por pengesat e ndjekin fëmijën shqiptar që gjatë shkollimit.

Mungesa e teksteve mësimore në shqip për shkollat e mesme i detyron nxënësit dhe mësimdhënësit të punojnë me shënime, materiale të pjesshme dhe zgjidhje të përkohshme. Mungesa e një inspektori shqiptar dhe e bashkëpunëtorëve profesionalë shqiptarë në nivelin e inspektoratit të Ministrisë së Arsimit e dobëson mbikëqyrjen e mësimdhënies në shqip. Emrimi arbitrar i drejtorëve nga Ministri, shpesh pa marrë për baze qëndrimin e Këshillit Kombetar Shqiptar apo institucineve lokale, e rëndojnë më tej funksionimin e shkollave.

Kësaj i shtohet pengesa për t’i angazhuar të diplomuarit nga Kosova. Shkollat kanë nevojë për kuadro, ndërsa të rinjtë që janë përgatitur për të dhënë mësim mbeten jashtë tyre kur diploma nuk u njihet.

Kështu lidhen mes vete dy dëme, dobësohen kushtet për arsim cilësor në shqip dhe pengohet përfshirja e kuadrove që mund të kontribuonin në përmirësimin e tij. Familja përballet njëkohësisht me shqetësimin për shkollimin e fëmijës dhe me pasigurinë nëse ai do të mund të punojë në vendlindje pasi t’i përfundojë studimet.

Sipas të dhënave të KKSh-së për vitin 2025, nga 756 studentë shqiptarë aktivë të evidentuar, 419, apo 55,4%, studionin në Kosovë. Pra, për më shumë se gjysmën e të rinjve studentë, mundësia për ta ushtruar profesionin në vendlindje lidhet me njohjen e diplomës nga Kosova.

Familja investon vite dhe mjete në shkollim. I riu i përfundon studimet. Por kur diploma nuk i njihet, rruga drejt punësimit në profesion mbetet e mbyllur.

Këtë pasojë e ka regjistruar edhe Komiteti Këshillëdhënës i Konventës Kornizë për Mbrojtjen e Pakicave Kombëtare, duke evidentuar lidhjen e raportuar mes mosnjohjes së diplomave nga Kosova dhe mungesës së mësuesve shqiptarë. Opinioni për Serbinë, 2025.

Komuniteti ka nevojë për profesionistë, ndërsa njerëzit e vet pengohen të kontribuojnë. Shkollimi që duhej të sillte zhvillim në Luginë përfundon duke i shtyrë të rinjtë të largohen drejt vendeve ku mund ta përdorin diplomën.

Në anën tjetër, të rinjve që i njihen diplomat e marra nga Shqiperia, Maqedonia e Veriut apo vende tjera, përballen me mospërfaqësimin dhe dezintegrimin e shqiptarëve në institucionet publike republikane në nivel lokal dhe të qarkut.

Në tabelën për institucionet shtetërore në nivel lokal, të përfshirë në draftin e integrimit të shtatorit 2022, figurojnë 435 shqiptarë nga 1.694 të punësuar, ose 25,7%. Brenda njësive të evidentuara kishte një shqiptar nga 15 punonjës në kadastër, asnjë nga pesë në fondin pensional dhe pesë nga 60 në sektorin e rrugëve.

Sipas evidentimeve qe kemi ngritur në kuadër të KKSh-së, në spitalin e qarkut në Vranjë nuk ka asnjë shqiptar të punësuar, megjithëse aty marrin shërbime edhe shqiptarët e Preshevës dhe Bujanocit. Të njëjtën mungesë e kemi evidentuar edhe në qendrën shëndetësore në Medvegjë.

Shqiptarët varen nga institucionet shëndetësore, të sigurisë, drejtësi e administratë, ndërsa përfshirja si profesionistë mbetet e pazgjidhur. Kjo prek mundësinë për punë, komunikimin në shqip dhe besimin e komunitetit karshi institucioneve.

Një pjesë e madhe e vendimeve që e prekin jetën e qytetarit merren në struktura ku shqiptarët kanë pak ose aspak prani.

Pra, ekonomia lokale ofron pak punë, mosnjohja e diplomave pengon ushtrimin e profesionit, ndërsa mospërfaqësimi institucional e ngushton edhe rrugën drejt punësimit publik. Përpjekja e të riut për t’u shkolluar dhe për të punuar përballet me pengesa të njëpasnjëshme.

Këtë gjendje e rëndojnë pasiguria dhe gjuha armiqësore ndaj shqiptarëve. Paraqitja e shqiptarit si kërcënim në pjesë të diskursit politik dhe mediatik në Serbi dëmton besimin se do të trajtohen si qytetarë të barabartë.

Prania e tepërt e forcave të sigurisë, ushtria dhe xhandarmëria e përcjellur me një zonë që në diskrusin publik në Serbi nga politika dhe mediat shihet si e pasigurtë nga ana e sigurisë, sjellë ndjenjë pasigurie.

Ndërkohë, prania shqiptare në polici është dobësuar vazhdimisht. Raporti ynë evidenton në Bujanoc 107 policë shqiptarë rreth viteve 2010 deri më 2012, kundrejt 56 sipas vlerësimit jozyrtar të dhjetorit 2025. Në Preshevë, shifrat përkatëse janë 125 dhe 88. Në Bujanoc, krahasimi tregon pothuajse përgjysmim.

Në anën tjetër rëndesës deri në gjendje te papërballueshme për jetese normale i shtohen edhe pengesat në përdorimin e gjuhës shqipes. në ushtrimin e të drejtave arsimore, kulturore e të informimit.

Sipas evidentimit të KKSh-së, të paraqitur te Komisioneri për Barazi në shkurt 2026, vetëm 20 nga 70 institucione të hulumtuara e respektonin përdorimin e gjuhës shqipe sipas ligjit. Të gjitha këto ishin institucione lokale.

Për një shqiptar në Luginë, kjo do të thotë të kërkojë ndihmë për një procedurë, të insistojë për një të drejtë dhe të ankohet për një shërbim që duhej ta merrte normalisht.

Me kalimin e kohës, edhe gjërat më të zakonshme dhe ato që i takojnë ligjërisht bëhen pjesë e një përballjeje të lodhshme për t’i marre.

Edhe mbështetja nga Kosova, që synon t’i lehtësojë disa prej këtyre vështirësive, është përballur me pengesa në transferimin e mjeteve. Rasti i 1,837,511.16 eurove lidhej me një vendim që përfshinte, ndër të tjera, arsim në gjuhën shqipe, kulturë, zhvillim institucional dhe mbështetje të komunitetit shqiptar në Preshevë, Bujanoc dhe Medvegjë. . Pas vonesave dhe refuzimeve qëndrojnë fëmijë, familje dhe programe konkrete.

Në këtë gjendje, largimi fillon të shihet si zgjidhje për disa probleme njëkohësisht: për punën, për shkollimin e fëmijëve, për sigurinë dhe për një jetë ku të drejtat nuk duhet të kërkohen përditë.

Shqiptari Luginas largohet në Kosovë, në Maqedoninë e Veriut ose në vendet perëndimore për të siguruar jetesën. Shpesh me mendimin se kjo është e përkohshme dhe se do të kthehet.

E këtu, pasivizimi i adresës e mbyll rrethin për ata , duke i lënë pa dokumente dhe pa mundësi për ta rregulluar gjendjen.

Qytetari mund ta marrë vesh se adresa i është pasivizuar vetëm kur kërkon të pajiset me letërnjoftim ose të ushtrojë një të drejtë. Më pas duhet të kërkojë vendimin, të mbledhë dëshmi dhe të nisë procedura për ta rivendosur adresën, që në shumicën e rasteve nuk mund t’i përmbyllin me vite e mbesin pa asnjë dokument e të drejte.

Raporti i YIHR-së e përshkruan qartë vazhdimin e këtyre pasojave: pengesa në marrjen dhe rinovimin e dokumenteve, në votim, pensione, përfitime sociale dhe procedura pronësore. Ai evidenton si veçanërisht të cenueshëm edhe qytetarët që punojnë në Kosovë për shkak të mungesës së mundësive dhe problemit të diplomave. Disa heqin dorë nga procedurat, sepse ato mund të zgjasin me vite.

Edhe Komiteti i Helsinkut për të Drejtat e Njeriut në Serbi e ka trajtuar pasivizimin si praktikë masive dhe selektive, duke e cilësuar në raportin e vitit 2021 si një formë të spastrimit etnik përmes mjeteve administrative. Organizata evidenton se janë prekur edhe persona që jetojnë në adresat e tyre.

Për personin që mbetet pa adresë aktive, pa dokumente dhe pa zgjidhje efektive, pasivizimi e pamundëson në praktikë rikthimin dhe vazhdimin e jetesës në Luginë. Shtetësia dhe pronësia i merren dalëngadal, shumicën e rasteve në pamundësi për t’u rikthyer.

Ndërkohë, familja duhet të jetojë. Fëmijët fillojnë shkollën diku tjetër, prindërit gjejnë punë dhe vitet kalojnë. Largimi i përkohshëm bëhet jetë e përhershme e me dokumente të marra në Luginë, deri në të drejtën e votës, të drejtës pronësore apo qasjes në shërbime, duke mos ekzistuar më si shqiptar në Luginë.

Kjo është ndërlidhja mes gjashtë fushave. Varfëria ngushton mundësitë. Pengesat në arsim dhe diploma dobësojnë perspektivën profesionale. Mospërfaqësimi kufizon punësimin dhe pjesëmarrjen në institucione, ndjenjën e përkatësisë. Pasiguria dhe vështirësimi i të drejtave e rëndojnë jetesën. Pasivizimi ua bllokon kthimin të atyre që janë duke punuar dhe u angazhuar përkohësisht jashtë kufijve, qoftë edhe vetëm për punë brenda ditës.

Pa mundësi reale për arsim, punë, siguri dhe ushtrim të të drejtave, qëndrimi bëhet gjithnjë më i vështirë. E Lugina vazhdon t’i humbë pikërisht njerëzit që i duhen për të jetuar dhe për t’u zhvilluar.

Prof.dr. Pal NIKOLLI/

Një libër i shkruar në kohën kur përcaktohej fati i Shqipërisë

Në historinë e mendimit politik, historiografisë dhe diplomacisë shqiptare ka vepra që nuk mund të lexohen thjesht si libra. Ato duhen kuptuar edhe si akte intelektuale, politike dhe diplomatike, të shkruara në momente kur fjala e autorit synonte të ndikonte në mënyrën se si një komb shihej nga bota.

Një vepër e tillë është Albania Past and Present e Constantine A. Chekrezi (Konstandin/Kostë Çekrezit), botuar në Nju-Jork nga The Macmillan Company në vitin 1919, në një periudhë vendimtare për të ardhmen e Shqipërisë. Botimi kishte 255 faqe në edicionin e kataloguar nga Open Library dhe përfshinte dy harta; njëkohësisht, katalogët bibliografikë e identifikojnë veprën si një botim të vitit 1919 nga Macmillan në Nju-Jork.

Rëndësia e saj bëhet edhe më e madhe po të kemi parasysh momentin historik. Lufta e Parë Botërore kishte përfunduar, Konferenca e Paqes në Paris po rishikonte rendin politik evropian dhe çështja shqiptare ndodhej sërish përballë pretendimeve territoriale, interesave të fuqive të mëdha dhe interpretimeve të ndryshme mbi historinë dhe identitetin e popujve të Ballkanit.

Çekrezi nuk zgjodhi të shkruante për Shqipërinë vetëm në shqip, për një publik shqiptar. Ai zgjodhi anglishten dhe tregun intelektual amerikan, pra gjuhën dhe hapësirën ku çështja shqiptare duhej të shpjegohej drejtpërdrejt për një publik perëndimor.

Kjo e bën veprën një dokument të rëndësishëm të asaj që mund të quhet diplomaci shqiptare përmes librit.

Një vlerësim i kohës e konfirmon këtë dimension. Në hyrje, historiani Charles D. Hazen e paraqet librin si, sipas dijes së tij, librin e parë të shkruar nga një shqiptar për Shqipërinë që ishte botuar në anglisht dhe theksonte se ai mund të korrigjonte disa pikëpamje të përhapura në publikun anglishtfolës. Hazen gjithashtu shpjegon se Çekrezi kishte përfunduar Harvardin me gradën Bachelor of Arts dhe kishte shërbyer më parë si përkthyes e sekretar në Komisionin Ndërkombëtar të Kontrollit për Shqipërinë.

Edhe vetë struktura e librit tregon se autori nuk synonte të shkruante një histori të ngushtë politike. Përmbajtja përfshin historinë, shqiptarët jashtë vendit, gjeografinë, burimet minerare e pyjet dhe shqiptarët e Amerikës.

1. Çekrezi dhe Shqipëria që duhej t’i shpjegohej botës.

Për ta kuptuar veprën, duhet të kuptohet së pari pozicioni historik i autorit.

Çekrezi nuk ishte një studiues i izoluar nga realiteti politik. Përvoja e tij profesionale e kishte vendosur pranë institucioneve ndërkombëtare që merreshin me shtetin e ri shqiptar. Hyrja e Hazenit e përshkruan këtë rrugëtim: pas studimeve dhe veprimtarisë si gazetar, Çekrezi u përfshi në administrimin ndërkombëtar të Shqipërisë dhe më pas shkoi në Shtetet e Bashkuara, ku përfundoi studimet në Harvard. Prandaj, libri duhet lexuar në dy plane:

së pari, si histori e Shqipërisë; së dyti, si ndërhyrje intelektuale në debatin ndërkombëtar mbi Shqipërinë. Kjo është arsyeja pse në vepër historia, gjeografia, demografia, ekonomia dhe politika ndërthuren vazhdimisht.

Çështja themelore që shtrohet është e thjeshtë, por me pasoja të mëdha:

Çfarë është Shqipëria, kush janë shqiptarët dhe mbi çfarë bazash duhet të përcaktohej vendi i tyre në rendin e ri evropian?

Në vitin 1919 kjo nuk ishte vetëm pyetje akademike. Ishte pyetje për kufijtë, sovranitetin dhe mbijetesën politike të shtetit shqiptar.

2. Lashtësia, autoktonia dhe vazhdimësia shqiptare.

Një nga shtyllat e argumentimit të Çekrezit është përpjekja për ta vendosur çështjen shqiptare në një vazhdimësi të gjatë historike.

Në narrativën e tij, shqiptarët nuk paraqiten si një popull i krijuar rishtazi si pasojë e zhvillimeve politike të shekullit XIX, por si një komunitet me rrënjë të thella në historinë e Ballkanit.

Kjo kishte rëndësi të jashtëzakonshme në debatin e kohës.

Në Ballkan, historia nuk përdorej vetëm për të shpjeguar të kaluarën. Ajo përdorej edhe si argument për legjitimitetin territorial dhe politik. Për këtë arsye, argumenti mbi lashtësinë dhe vazhdimësinë shqiptare merr në veprën e Çekrezit një funksion që shkon përtej historiografisë. Ai synon të kundërshtojë një perceptim sipas të cilit Shqipëria ishte një krijim i vonshëm, artificial ose një hapësirë pa një identitet kombëtar të konsoliduar.

Në këtë pikë duhet bërë një dallim i rëndësishëm metodologjik: tezat historiografike të Çekrezit duhet të lexohen brenda dijes së vitit 1919, jo mekanikisht me standardet e historiografisë së shekullit XXI. Por pikërisht kjo e bën veprën interesante. Ajo dëshmon se si një intelektual shqiptar i fillimit të shekullit XX ndërtonte argumentin historik përballë historiografive dhe diplomacive rivale.

3. Skënderbeu: nga heroi shqiptar te figura evropiane.

Në këtë panoramë historike një vend të veçantë zë Gjergj Kastrioti Skënderbeu. Për Çekrezin, epoka e Skënderbeut nuk mund të reduktohet në një episod të historisë lokale shqiptare. Ajo lidhet me konfliktin më të gjerë ndërmjet Evropës së krishterë dhe Perandorisë Osmane në shekullin XV. Qëndresa e Skënderbeut shërben kështu për të ndërtuar një argument të dyfishtë. Nga njëra anë, ajo dëshmon ekzistencën e një tradite të hershme politike e ushtarake shqiptare. Nga ana tjetër, e vendos historinë shqiptare brenda historisë evropiane.

Ky është një element shumë i rëndësishëm i strategjisë së autorit: Shqipëria nuk duhet të shihet si periferia e Evropës, por si pjesë e historisë së saj. Kjo ide ishte veçanërisht e dobishme në një kohë kur fuqitë evropiane po merrnin vendime për të ardhmen e Ballkanit.

4. Pesë shekuj osmanë dhe mbijetesa e identitetit.

Një tjetër bosht i veprës është periudha e gjatë osmane. Çekrezi përpiqet të shpjegojë se sundimi osman nuk e zhduku identitetin shqiptar. Përkundrazi, në interpretimin e tij, identiteti kombëtar vazhdoi të mbijetonte përmes gjuhës, zakoneve, lidhjeve shoqërore dhe formave të ndryshme të autonomisë lokale.

Këtu duhet vënë në dukje një karakteristikë e rëndësishme e shoqërisë shqiptare: ndarja fetare nuk përkoi me ndarjen kombëtare. Shqiptarët ishin myslimanë, katolikë, ortodoksë dhe bektashinj, por përkatësia fetare nuk krijoi katër kombe shqiptare. Pikërisht ky fakt do të bëhej një nga argumentet më të rëndësishme të Rilindjes Kombëtare.

Formula e njohur e Vaso Pashës: “Feja e shqiptarit është shqiptaria” shprehte në mënyrë poetike një problem të thellë politik: si mund të ndërtohej kombi në një shoqëri ku identitetet fetare ishin të shumëfishta? Përgjigjja e Rilindjes ishte që gjuha dhe kombësia të vendoseshin mbi dallimet fetare.

5. Rilindja Kombëtare: nga identiteti kulturor te projekti politik.

Në shekullin XIX, sipas logjikës së veprës, çështja shqiptare kalon nga një problem i ruajtjes së identitetit në një projekt politik kombëtar. Në këtë proces, tri momente kanë rëndësi të veçantë:

– Lidhja e Prizrenit – 1878. Lidhja e Prizrenit përfaqëson një kthesë vendimtare. Ajo lidhet drejtpërdrejt me krizën e krijuar nga Traktati i Shën Stefanit dhe rishikimin e tij në Kongresin e Berlinit. Në këtë kuadër, shqiptarët filluan të organizoheshin jo vetëm për mbrojtjen e interesave lokale, por për të artikuluar një çështje kombëtare shqiptare.

– Arsimi dhe gjuha. Shkolla shqipe, botimet, alfabeti dhe krijimi i një kulture të përbashkët ishin instrumentet përmes të cilave kombi filloi të merrte një formë moderne. Kongresi i Manastirit i vitit 1908, me konsolidimin e alfabetit të përbashkët, ishte një nga momentet më të rëndësishme të këtij procesi.

– Pavarësia – 28 Nëntor 1912. Shpallja e Pavarësisë në Vlorë nga Ismail Qemali paraqitet si kulmi i këtij procesi. Në këtë kuptim, pavarësia nuk ishte thjesht rezultat i krizës së Perandorisë Osmane. Ajo ishte rezultat i një procesi shumëvjeçar të formimit të vetëdijes kombëtare shqiptare.

6. 1913: njohja e shtetit dhe drama e kufijve.

Një nga paradokset më të mëdha të historisë moderne shqiptare është se viti 1913 solli njëkohësisht njohjen ndërkombëtare të Shqipërisë dhe kufizimin e hapësirës së saj kombëtare. Konferenca e Ambasadorëve në Londër vendosi krijimin e shtetit shqiptar, por përcaktimi i kufijve la jashtë tij territore me popullsi shqiptare. Pikërisht këtu libri i Çekrezit merr karakter të fortë politik. Ai përpiqet të argumentojë se çështja shqiptare nuk mund të kuptohej vetëm përmes hartës së shtetit të vitit 1913. Duhej parë edhe përmes: shpërndarjes së popullsisë; gjuhës; historisë; gjeografisë; strukturave shoqërore; lidhjeve ekonomike dhe zhvillimit të identitetit kombëtar. Në këtë aspekt, harta bëhet argument politik. Kjo është një nga karakteristikat më interesante të veprës.

Çekrezi nuk përdor vetëm narrativën historike. Ai përdor edhe gjeografinë si instrument të argumentimit diplomatik.

7. Kosova, hapësirat shqiptare dhe dimensioni i çështjes kombëtare.

Çështja e kufijve e çon natyrshëm veprën përtej Shqipërisë së vitit 1913. Në vizionin politik të Çekrezit, ekzistenca e një shteti shqiptar nuk e mbyllte çështjen shqiptare. Përkundrazi, mbeteshin jashtë kufijve të shtetit territore dhe popullsi shqiptare në Kosovë, në hapësira të Maqedonisë së sotme të Veriut dhe në Çamëri. Këtu duhet të shmanget një keqkuptim i rëndësishëm: harta politike e vitit 1919 nuk ishte e njëjtë me hartën e sotme etnike, administrative apo shtetërore. Prandaj, kur përdorim argumentet demografike të Çekrezit sot, ato duhet të shoqërohen me burimin, vitin, metodën e regjistrimit dhe kufijtë territorialë të kohës. Megjithatë, si dokument historik, libri është jashtëzakonisht i rëndësishëm sepse tregon si argumentoheshin në vitin 1919 pretendimet shqiptare përballë opinionit ndërkombëtar.

8. Shqipëria në Konferencën e Paqes: kur libri bëhet instrument diplomatik.

Viti 1919 është çelësi për të kuptuar veprën. Çështja shqiptare ndodhej në një mjedis ndërkombëtar ku parimet e reja të rendit botëror përplaseshin me interesat strategjike të fuqive. Në hyrjen e Hazenit gjendet pikërisht ky shqetësim: e ardhmja e Shqipërisë, pavarësia e saj, mundësia e përfshirjes së popullsive shqiptare dhe marrëdhënia e saj me fuqitë e huaja ishin çështje që duhej të vendoseshin në Paris. Hazen paralajmëron se vendimet e padrejta ose të paarsyeshme nuk do të sillnin paqe të qëndrueshme në Ballkan. Kjo është një pjesë jashtëzakonisht domethënëse. Sepse tregon se libri nuk ishte shkëputur nga diplomacia e kohës. Ai ishte pjesë e saj në një formë tjetër. Në vend të memorandumit diplomatik, Çekrezi përdori librin. Në vend të tryezës së konferencës, ai përdori universitetet, bibliotekat dhe opinionin publik anglo-amerikan. Në vend të një argumenti vetëm emocional, ai ndërtoi një argument historik, gjeografik dhe politik.

9. Gjeografia e Shqipërisë: nga historia te hapësira reale.

Një meritë e veçantë e veprës është se Çekrezi nuk e kufizon Shqipërinë në një ide politike. Ai përfshin edhe gjeografinë e vendit, popullsinë dhe pasuritë natyrore. Tabela e përmbajtjes tregon se libri ka një pjesë të posaçme për “General Geography”, si dhe kapitull për “Mineral Resources and Forests”. Kjo është shumë domethënëse. Një shtet nuk ndërtohet vetëm mbi histori. Ai ka: territor; popullsi; burime; ekonomi; rrjete komunikimi; qytete; porte; male; lumenj; pyje; minerale. Çekrezi e kuptonte se Shqipëria duhej t’i paraqitej botës jo vetëm si “komb me histori”, por edhe si vend me potencial ekonomik dhe gjeografik. Kjo e afron veprën me atë që sot do ta quanim gjeopolitikë të integruar.

10. Identiteti shqiptar përtej fesë.

Një tjetër argument i fuqishëm është konceptimi i kombit shqiptar si një bashkësi që tejkalon përkatësitë fetare. Në një rajon ku feja ishte shpesh instrument i politikës dhe i pretendimeve territoriale, ky fakt kishte rëndësi të jashtëzakonshme. Për Çekrezin, shqiptari nuk përkufizohej vetëm nga: Islami; Ortodoksia; Katolicizmi; apo Bektashizmi. Ai përkufizohej nga një identitet kombëtar i përbashkët. Kjo ide kishte edhe një dimension diplomatik.

Nëse shqiptarët do të paraqiteshin si katolikë, ortodoksë dhe myslimanë të ndarë në komunitete të ndryshme politike, pretendimi për një komb shqiptar të bashkuar do të dobësohej. Prandaj, harmonia fetare shqiptare bëhej edhe argument politik.

11. Besa, mikpritja dhe kodi shoqëror.

Në portretizimin e shoqërisë shqiptare, rëndësi marrin edhe institucionet tradicionale. Besa, mikpritja dhe kodi i nderit nuk duhen parë vetëm si elemente folklorike. Ato përbënin, në interpretimin e kohës, forma të vetërregullimit të shoqërisë.

Në një vend ku shteti qendror kishte qenë shpesh i dobët ose i largët, komunitetet lokale kishin zhvilluar mekanizma të fuqishëm të organizimit shoqëror. Këtu qëndron edhe një nga paradokset e historisë shqiptare: dobësia e institucioneve shtetërore nuk nënkuptonte domosdoshmërisht mungesë të institucioneve shoqërore.

Familja, fisi, bajraku, kuvendi, besa dhe normat zakonore luanin role të rëndësishme në organizimin e jetës kolektive.

12. Dy hartat: një detaj me rëndësi të veçantë.

Fakti që botimi përmban dy harta nuk është një element dekorativ. Në një vepër të botuar në vitin 1919, harta kishte një funksion argumentues të jashtëzakonshëm. Ajo e kthente tekstin historik në hapësirë të vizualizuar.

Lexuesi amerikan ose evropian nuk duhej vetëm të lexonte për Shqipërinë. Duhej ta shihte atë. Kjo e bën librin veçanërisht interesant edhe nga këndvështrimi i historisë së hartografisë shqiptare.

Arkivat Digjitale të Shkodrës e përshkruajnë veprën pikërisht si një panoramë mbi historinë e Shqipërisë nga lashtësia deri në vitin 1914, duke theksuar se libri përmban edhe dy harta. Në këtë kuptim, Çekrezi përdor një kombinim të fuqishëm:

teksti + statistika + histori + gjeografi + hartë.

Kjo është një mënyrë moderne për kohën e tij për të ndërtuar një argument kombëtar.

13. Shqipëria ekonomike: një vend me burime, jo vetëm me histori.

Pjesa mbi mineralet dhe pyjet është gjithashtu e rëndësishme. Nëse Shqipëria do të shihej vetëm si një çështje kufijsh dhe kombësie, ajo mund të perceptohej si një problem politik. Çekrezi synon ta paraqesë edhe si një njësi territoriale me potencial ekonomik. Kjo është e rëndësishme për diplomacinë e një shteti të ri.

Një shtet i qëndrueshëm nuk kërkon vetëm njohje. Ai duhet të jetë i aftë të ndërtojë: ekonomi; administratë; infrastrukturë; marrëdhënie tregtare; institucione dhe kapacitete shtetërore. Prandaj, pjesa gjeografike dhe ekonomike e librit plotëson pjesën historike.

14. Shqiptarët e Amerikës: një urë midis dy botëve.

Një kapitull i veçantë për “The Albanians of America” tregon një dimension tjetër të veprës. Diaspora shqiptare në Shtetet e Bashkuara po bëhej një faktor i rëndësishëm i jetës kombëtare shqiptare. Ajo krijonte një urë midis:

Shqipërisë – diasporës – shoqërisë amerikane – diplomacisë ndërkombëtare.

Kjo është veçanërisht interesante sepse vetë Çekrezi ndodhej pikërisht në këtë hapësirë ndërmjet Shqipërisë dhe Amerikës. Ai e njihte Shqipërinë nga përvoja personale dhe Amerikën nga përvoja universitare e politike. Në këtë kuptim, ai ishte një ndërmjetës kulturor dhe politik.

15. Charles D. Hazen dhe legjitimiteti akademik i veprës

Parathënia e Charles D. Hazen është një element që meriton vëmendje të veçantë. Hazen nuk ishte thjesht një emër i vendosur në kopertinë. Ai ishte profesor i historisë moderne në Columbia University, dhe prezenca e tij i jepte veprës një dimension të rëndësishëm akademik në sytë e lexuesit amerikan. Titulli i botimit e paraqet qartë këtë rol.

Por Hazen bën edhe një gjë metodologjikisht të rëndësishme: ai thekson se autori është përgjegjës për deklaratat dhe opinionet e veta. Pra, parathënia nuk duhet lexuar si një certifikim i çdo teze të Çekrezit. Ajo duhet kuptuar si një vlerësim i rëndësisë së veprës dhe i kontributit të saj në njohjen e Shqipërisë. Kjo është një diferencë thelbësore për një lexim shkencor.

16. Një burim historik, por jo një burim neutral.

Sot, pas më shumë se një shekulli, Albania Past and Present duhet lexuar në dy mënyra njëkohësisht. Nga njëra anë, është burim shumë i rëndësishëm për të kuptuar Shqipërinë dhe argumentimin shqiptar të vitit 1919. Nga ana tjetër, është një vepër e shkruar nga një autor shqiptar në një periudhë kur fati territorial dhe politik i vendit ishte në diskutim.

Kjo do të thotë se vepra ka edhe karakter polemik dhe apologjetik. Por kjo nuk e zvogëlon vlerën e saj. Përkundrazi. Pikërisht sepse Çekrezi shkruante në një moment të tillë, libri është edhe një dokument i rëndësishëm i historisë së mendimit kombëtar shqiptar. Ai na tregon jo vetëm “çfarë ishte Shqipëria”, por edhe: si shqiptarët dëshironin që Shqipëria të kuptohej nga bota në vitin 1919. Ky është një dallim shumë i rëndësishëm për çdo studim serioz historiografik.

17. Një vepër në kufirin midis historiografisë dhe diplomacisë.

Në fund të fundit, Albania Past and Present mund të lexohet si një vepër në kufirin midis tri disiplinave:

Histori. Sepse rindërton zhvillimin e Shqipërisë nga lashtësia deri në kohën moderne.

Gjeografi.vSepse trajton territorin, popullsinë, burimet dhe paraqitjen hartografike të vendit.

Diplomaci. Sepse argumentet historike dhe gjeografike përdoren për të mbrojtur një çështje politike shqiptare përpara publikut ndërkombëtar.

Kjo ndërthurje është pikërisht ajo që i jep veprës vlerën e saj të veçantë.

18. Rëndësia historiografike sot.

Më shumë se një shekull pas botimit, libri nuk duhet lexuar vetëm si një dokument patriotik. Ai duhet të studiohet si burim primar për historinë e mendimit shqiptar dhe të diplomacisë shqiptare në SHBA. Ai është i vlefshëm për të paktën pesë fusha:

1. Historinë politike të Shqipërisë;

2. Historiografinë shqiptare të fillimit të shekullit XX;

3. Historinë e diplomacisë shqiptare;

4. Historinë e marrëdhënieve shqiptaro-amerikane;

5. Historinë e hartografisë dhe të argumentimit territorial shqiptar.

Vepra ka edhe një avantazh të veçantë për studiuesin bashkëkohor: origjinali i vitit 1919 është sot i digjitalizuar dhe i aksesueshëm në koleksione bibliotekare; Google Books e katalogon botimin Macmillan të vitit 1919 me 255 faqe, ndërsa Open Library e lidh atë me kopjen e Internet Archive.

Madje, vepra u recensua edhe në American Historical Review në vitin 1920, çka dëshmon se libri hyri në qarkullimin akademik amerikan të kohës.

Përfundim: Kur një libër bëhet ambasador i një kombi.

Albania Past and Present nuk është thjesht një libër për Shqipërinë. Është një dëshmi e një momenti kur një komb i vogël përpiqej t’i shpjegonte botës së madhe se kush ishte, nga vinte dhe çfarë të drejtash pretendonte. Çekrezi e kuptoi se në diplomacinë moderne nuk mjafton të kesh një histori; duhet të jesh në gjendje ta dokumentosh, ta argumentosh dhe ta komunikosh atë në gjuhën që kupton bota. Prandaj libri i tij përmban një kombinim të veçantë të: historisë, gjeografisë, demografisë, ekonomisë, hartografisë dhe argumentit politik. Ai e vendos Shqipërinë përpara lexuesit perëndimor jo si një emër periferik në hartën e Ballkanit, por si një vend me histori, popullsi, territor, kulturë, burime dhe aspiratë shtetërore. Në këtë kuptim, Çekrezi e përdori librin si një lloj ambasade të shkruar.

Në një kohë kur Shqipëria kishte nevojë të dëgjohej në sallat e diplomacisë ndërkombëtare, ai kërkoi që zëri i saj të dëgjohej edhe në bibliotekat, universitetet dhe qarqet intelektuale të Amerikës. Dhe ndoshta këtu qëndron mësimi më i madh i veprës: një komb nuk mbrohet vetëm me armë, as vetëm me diplomatë; ai mbrohet edhe me dije, dokumente, harta, libra dhe aftësinë për ta treguar historinë e vet në një gjuhë që bota mund ta dëgjojë.

Në vitin 1919, kur Shqipëria përballej sërish me pasigurinë e rendit ndërkombëtar, “Albania Past and Present” ishte pikërisht një përpjekje e tillë: ta kthente kujtesën historike në argument diplomatik dhe argumentin diplomatik në zë shqiptar në skenën botërore.

Prof. Luçiano Boçi/

Brenda vetëm nëntë ditësh, Europa na dha dy pamje që do të mbeten gjatë në kujtesën e Ballkanit.

Në Beograd, Ratko Mladić, njeriu i dënuar për gjenocid, krime kundër njerëzimit dhe krime lufte, u përcoll si hero. Arkivoli i tij u mbajt me nderime ushtarake. Mijëra vetë u mblodhën për ta nderuar. Përfaqësues të shtetit serb, figura politike dhe diplomatike morën pjesë në ceremoninë që e shndërroi varrimin e një krimineli lufte në demonstrim krenarie kombëtare. Njeriu i Srebrenicës, i mbi tetë mijë burrave dhe djemve boshnjakë të masakruar, i rrethimit 43-mujor të Sarajevës dhe i mijëra viktimave, u fut në dhe nën uniforma, flamuj dhe lavde.

Nëntë ditë më vonë, në Hagë, Hashim Thaçi dhe Jakup Krasniqi u dënuan me nga 25 vjet burg, Kadri Veseli me 18 vjet dhe Rexhep Selimi me 13 vjet.

Njëri u varros me nderimet e një shteti.

Të tjerët u dënuan me vitet e një jete.

Ky është kontrasti therës i një Europe që pretendon se ka mësuar nga historia, por që vazhdon ta lexojë atë me dy palë syze.

Nuk ka dhe nuk duhet të ketë pandëshkueshmëri për asnjë krim dhe për asnjë viktimë. Përgjegjësia penale është individuale dhe drejtësia duhet të jetë e njëjtë për të gjithë. Por drejtësia pushon së qeni bindëse kur humbet përmasën historike, baraspeshën dhe masën.

UÇK-ja nuk shkoi në Serbi për të pushtuar territore. Serbia hyri në Kosovë me ushtri, polici, tanke, aparatin e saj shtetëror dhe projektin e spastrimit etnik. UÇK-ja nuk ngriti kampe shfarosjeje dhe nuk hartoi politika shtetërore deportimi. Ajo lindi nga dhuna, përndjekja dhe mohimi sistematik i një populli.

Në Kosovë nuk u përplasën dy ushtri të barabarta dhe as dy projekte pushtuese. Nga njëra anë ishte makineria ushtarake e një shteti; nga ana tjetër, rezistenca e një populli që luftonte për të mos u zhdukur nga toka e vet.

Asnjë gjykim individual nuk duhet ta fshijë këtë dallim themelor.

Gjykata deklaron se nuk po gjykon UÇK-në dhe luftën çlirimtare. Por kur dënon thuajse të gjithë drejtuesit kryesorë politikë e ushtarakë të saj me dënime të tilla, pasoja nuk mbetet individuale. Ajo prodhon një mesazh historik dhe politik shumë më të gjerë se dosja e katër të akuzuarve.

Dhe pikërisht këtu lind pyetja që nuk mund të mbyllet me një vendim gjykate:

Si mundet që një aparat shtetëror që vrau, dogji, përdhunoi dhe dëboi qindra mijëra shqiptarë të mbetet në sfond, ndërsa udhëheqja e rezistencës shqiptare përfundon pothuajse e gjitha pas hekurave?

Si mundet që Serbia të nderojë publikisht autorin e një gjenocidi, ndërsa Kosova të detyrohet të shohë themeluesit e lirisë së saj të dënohen me dekada burg?

Drejtësia nuk mund ta trajtojë kontekstin historik si një rrethanë të parëndësishme. Nuk mund ta ndajë një episod nga shkaku që e prodhoi, luftën nga pushtimi dhe reagimin nga agresioni.

Në Beograd, varrimi i Mladiçit dëshmoi se Serbia nuk është ndarë ende nga kultura politike që prodhoi luftërat, varret masive dhe gjenocidin. Atje nuk u varros vetëm një gjeneral. U ringjall publikisht miti i tij. Një shtet kandidat për në Bashkimin Europian i tregoi botës se mund të nderojë një kriminel lufte dhe përsëri të pretendojë se ecën drejt Europës.

Ndërsa Kosova, viktima e fundit e projektit të tij, mori nga Haga një goditje që rrezikon të shndërrohet në rishkrim të historisë.

Vendimi është i shkallës së parë dhe do të apelohet. Prandaj beteja juridike nuk ka përfunduar. Por dëmi moral dhe politik është bërë. Historia mund të hetojë çdo njeri. Drejtësia mund të gjykojë çdo vepër. Por askush nuk ka të drejtë të barazojë çlirimtarin me pushtuesin, rezistencën me gjenocidin dhe viktimën me xhelatin.

Sepse, nëse Mladiçi përcillet me nderime dhe krerët e UÇK-së varrosen për së gjalli në burgje, atëherë nuk kemi vetëm një krizë të drejtësisë.

Kemi një atentat ndaj së vërtetës historike.