Besnik Fishta/

Ka raste kur një fotografi arrin të tregojë më shumë se një dokument i tërë arkivor. Ajo ndalon kohën, ruan fytyra, emra dhe kujtime, por mbi të gjitha ruan idealet e një brezi. Një fotografi e realizuar në Prizren më 13 korrik 1941, para shkollës “Bajram Curri” (sot “Lidhja e Prizrenit”), është një prej atyre dëshmive të rralla që i mbijetojnë kohës dhe vazhdojnë të flasin edhe pas më shumë se tetëdhjetë vjetësh.

Në të shihen mësues, drejtues arsimi dhe intelektualë shqiptarë të mbledhur në prag të një misioni historik. Në radhët e saj dallohen emra që do të linin gjurmë në jetën arsimore, kulturore dhe politike të Kosovës: Ali Hashorva, kryetar i Misionit të Jashtëzakonshëm Arsimor; Mehmet Gjevori, Sulejman Drini, Zija Roshi, Talat Paçarizi, Shefqet Veliu, Fadil Hoxha, Shirin Fishta(Shehdula), Xhavit Nimani, Nuri Sherifi, Jonuz Blakçori, Abdurrahim Buza, Flora Pali, Shaban Arra, Zef Pali, Beqir Kastrati, Tajar Hatipi, Abdullah Laçi-Shabanaj, Ilmi Duli dhe shumë të tjerë, emrat e të cilëve nuk kanë mundur të identifikohen plotësisht nga fotografia.

Por kjo fotografi nuk është thjesht një paraqitje njerëzish. Ajo është portreti i një brezi që mori mbi supe një nga misionet më të rëndësishme kombëtare të shekullit XX: ringritjen e arsimit shqip në Kosovë.

Vitet e Luftës së Dytë Botërore mbeten ndër periudhat më të ndërlikuara të historisë sonë. Për këtë periudhë janë shkruar libra, janë zhvilluar debate dhe janë ngritur interpretime të ndryshme politike. Shpesh ngjarjet janë parë përmes syzeve ideologjike, duke i ndarë njerëzit në kampe dhe duke gjykuar veprimet e tyre sipas zhvillimeve që pasuan më vonë.

Megjithatë, përtej këtyre ndarjeve, ekziston një e vërtetë historike që vështirë mund të mohohet. Shumica dërrmuese e mësuesve dhe intelektualëve shqiptarë që shërbyen në Kosovë gjatë viteve 1941–1944 nuk ishin të udhëhequr nga interesat e ndonjë ideologjie. Ata ishin para së gjithash patriotë. Ata i përkisnin atij grupimi të madh shqiptarësh që e kundërshtonin pushtimin e huaj, por njëkohësisht shihnin në arsimin shqip një mundësi historike për të shpëtuar identitetin kombëtar nga harresa dhe asimilimi.

Në Kosovë, për dekada me radhë, gjuha shqipe kishte qenë e përjashtuar nga shkollat. Breza të tërë fëmijësh shqiptarë ishin detyruar të mësonin në gjuhë të huaj. Prandaj hapja e shkollave shqipe pas vitit 1941 u përjetua si një rilindje kombëtare. Për shumë familje kosovare, ardhja e mësuesve nga Shqipëria u prit si ardhja e njerëzve që sillnin dritë pas një kohe të gjatë errësire.

Me kërkesën e ministrit të Arsimit Ernest Koliqi u krijua Misioni i Jashtëzakonshëm për Arsimin në Kosovë. Qindra mësues, mbi 200 sipas burimeve të ndryshme, u dërguan në qytetet dhe fshatrat e Kosovës. Ata lanë familjet, vendlindjet dhe jetën e tyre të zakonshme për t’iu përkushtuar një detyre që e konsideronin mision kombëtar.

Krahas hapjes së shkollave, ata organizuan kurse të shumta kundër analfabetizmit, kurse të gjuhës shqipe për të rriturit dhe aktivitete kulturore që synonin forcimin e vetëdijes kombëtare. Në këto kurse mësohej shkrim-leximi, historia kombëtare, këngët patriotike, letërsia shqipe dhe kultura shqiptare.

Një nga figurat më të respektuara të kohës, Ibrahim Fehmiu, në një fjalim të mbajtur në Prizren theksonte: “Kosovës i duhen njerëz të zotë, të ndershëm dhe të pathyeshëm. Përhapja e dritës së arsimit është detyra më e madhe e kohës sonë. Lufta kundër padijes është luftë për të ardhmen e kombit.” Këto nuk mbeten vetëm fjalë, ato u shndërruan në veprim.

Vetëm në Prizren, kurset verore përfshinë rreth 1.200 fëmijë, studentë, zejtarë dhe qytetarë të moshave të ndryshme. Në mbarë Kosovën, mbi 15.000 të rritur dhe mijëra nxënës mësuan të lexonin dhe të shkruanin shqip. Në mesin e mësuesve që punuan në Prizren e rrethinat e tij përmenden Mëhill Shala, Jorgji Huta, Sulejman Aliu, Hajdar Shedulla, Idriz Fishta, Minush Lipoveci, Xhafer Xyrxa, Myrteza Shedulla, Shirin (Shehdula) Fishta, Xhevdet Doda, Mustafa Tepshi, Dhimitër Mino, Qamil Graceni, Veli Çela, Sebë Mateja së bashku me dhjetëra arsimtarë të tjerë që dhanë kontribut të çmuar në përhapjen e arsimit shqip. Puna e tyre shkonte përtej mësimit të shkronjave. Në klasat e Kosovës mësohej për Gjergj Kastriotin-Skënderbeun, për Lidhjen Shqiptare të Prizrenit, për Lidhjen e Pejës, për Ismail Qemalin dhe për historinë e kombit shqiptar. Për fëmijët që deri atëherë kishin njohur vetëm tekstet në gjuhën serbe, kjo ishte një përvojë e re dhe emocionuese.

Në kujtimet e kohës përshkruhen shpesh nxënës që dëgjonin për herë të parë historinë e popullit të tyre, fëmijë që shkruanin për herë të parë emrin e tyre në shqip dhe prindër që ndiqnin me lot në sy përparimin e bijve dhe bijave të tyre.

Sigurisht, lufta solli edhe ndarje politike. Një pjesë e intelektualëve iu bashkua lëvizjes komuniste antifashiste, duke e parë bashkëpunimin me forcat e tjera jugosllave si të domosdoshëm për mposhtjen e fashizmit. Një pjesë tjetër, e rreshtuar në kampin nacionalist, kundërshtoi këtë bashkëpunim për shkak të mosbesimit ndaj qarqeve serbe dhe malazeze. Këto përplasje do të thelloheshin me kalimin e viteve dhe do të linin pasoja të rënda në jetën politike shqiptare.

Por fotografia e korrikut 1941 i paraprin këtyre ndarjeve. Ajo paraqet një moment kur qëllimi kryesor ishte arsimi dhe ngritja kombëtare. Ajo ruan kujtimin e një kohe kur njerëz me bindje të ndryshme mund të bashkoheshin rreth një ideali të përbashkët.

Prandaj sot, kur shikohen fytyrat e Ali Hashorvës, Mehmet Gjevorit, Talat Paçarizit, Sulejman Drinit, Flora Palit, Abdurrahim Buzës, Fadil Hoxhës, Xhavit Nimanit dhe dhjetëra kolegëve të tyre, nuk duhet të shihen vetëm individë të një epoke të largët. Duhet të shihet brezi i intelektualëve që e kuptoi se arma më e fuqishme për mbrojtjen e një kombi është dija. Kjo fotografi është më shumë se një dokument. Ajo është një monument i heshtur kushtuar mësuesve shqiptarë të Kosovës dhe Shqipërisë. Një monument për ata që hapën shkolla, mësuan fëmijë e të rritur, përhapën gjuhën shqipe dhe mbajtën gjallë frymën kombëtare në një kohë të trazuar.

Le të mbetet ky kujtim një shenjë mirënjohjeje për atë plejadë të ndritur arsimtarësh dhe intelektualësh, të cilët, pavarësisht dallimeve që solli historia, u bashkuan në një nga misionet më fisnike të kombit shqiptar: përhapjen e dijes dhe ruajtjen e identitetit kombëtar në Kosovë. Trashëgimia e tyre vazhdon të jetojë në çdo shkollë shqipe, në çdo libër dhe në çdo brez që mëson gjuhën e vet të lirë.

Saimir Kadiu/

Në atmosferën jashtëzakonisht të tensionuar dhe paranojake të viteve të para të Luftës së Ftohtë, edhe një fjali e vetme e përkthyer mund të lëvizte ushtri, të ngrinte në fluturim bombardues strategjikë dhe të mbillte frikë në kombe të tëra. Më 18 nëntor 1956, udhëheqësi sovjetik u shfaq plot vetëbesim përpara një grupi ambasadorësh perëndimorë në një pritje diplomatike të organizuar në ambasadën polake në Moskë. Ai mbajti një fjalim të improvizuar dhe plot

pasion, i cili synonte të shprehte besimin e tij absolut në të ardhmen e Bashkimit Sovjetik. Në vend të kësaj, ai prodhoi pa dashje një nga deklaratat më të famshme dhe më kërcënuese në historinë moderne politike.

Duke iu drejtuar diplomatëve të vendeve kapitaliste, Hrushovi, i njohur për stilin e tij të drejtpërdrejtë dhe emocional, u bë gjithnjë e më i zjarrtë. Me fytyrën e skuqur nga pasioni ideologjik, ai deklaroi:

“Për sa u përket shteteve kapitaliste, ekzistenca jonë nuk varet nga ju. Nëse nuk ju pëlqejmë, mos i pranoni ftesat tona diplomatike dhe mos na ftoni të vijmë tek ju. Pavarësisht nëse ju pëlqen apo jo, historia është në anën tonë.”

Dhe më pas erdhi fjalia që do të trondiste botën:

“Ne do t’ju varrosim!”

Në Perëndim, i cili jetonte nën hijen e garës bërthamore dhe frikës së një lufte atomike, kjo fjali u interpretua si një kërcënim i drejtpërdrejtë për shkatërrim total. Gazetat amerikane e vendosën menjëherë në faqet e para me germa të mëdha, ndërsa publiku e kuptoi si një paralajmërim të qartë se Bashkimi Sovjetik synonte të niste një sulm bërthamor që do ta varroste fizikisht botën kapitaliste nën rrënoja radioaktive.

Shprehja “Ne do t’ju varrosim” u bë shpejt një nga simbolet më të fuqishme të propagandës perëndimore gjatë Luftës së Ftohtë. Ajo u përdor vazhdimisht nga politikanët për të justifikuar rritjen e shpenzimeve ushtarake, ndërtimin masiv të strehimoreve kundër bombardimeve atomike dhe zgjerimin e arsenalit bërthamor amerikan.

Në imagjinatën publike, Hrushovi u shndërrua në figurën e liderit sovjetik të rrezikshëm dhe të paparashikueshëm, një njeri që dukej i gatshëm të shtypte butonin bërthamor në çdo moment për të provuar epërsinë e komunizmit. Fjalët e tij u cituan pafundësisht në fjalime politike, emisione televizive dhe artikuj gazetash, duke forcuar imazhin e një Bashkimi Sovjetik agresiv dhe luftënxitës.

Megjithatë, pas titujve alarmues dhe retorikës politike fshihej një keqkuptim i thellë gjuhësor dhe kulturor.

Përkthyesi personal i Hrushovit, Viktor Sukhodrev, kishte përkthyer saktë fjalët ruse “Мы вас похороним” (My vas pokhoronim). Problemi nuk qëndronte te përkthimi fjalë për fjalë, por te kuptimi idiomatik dhe ideologjik që humbi gjatë transmetimit.

Hrushovi nuk po kërcënonte Perëndimin me një holokaust bërthamor. Ai po i referohej një ideje të njohur të marksizmit klasik, e cila buron nga analiza e në Manifestin Komunist. Sipas kësaj logjike, vetë kapitalizmi krijon forcat që do ta zëvendësojnë atë historikisht.

Në rusishten e folur të kohës, shprehja kishte më tepër kuptimin:

“Ne do t’ju mbijetojmë” ose “Ne do të jemi të pranishëm në funeralin tuaj historik.”

Pra, Hrushovi po argumentonte se sistemi komunist do të rezultonte përfundimisht më i qëndrueshëm dhe do të mbijetonte më gjatë se kapitalizmi, pa pasur nevojë për luftë. Në vizionin e tij, Bashkimi Sovjetik do të ishte dëshmitari i rënies së kapitalizmit, jo autori i shkatërrimit të tij ushtarak.

Vite më vonë, në verën e vitit 1963, ai pranoi me keqardhje pasojat e asaj deklarate.

“Një herë thashë: ‘Ne do t’ju varrosim’, dhe kjo më solli shumë telashe,” kujtonte ai gjatë një fjalimi në Jugosllavi. “Sigurisht që nuk do t’ju varrosim fizikisht me lopatë. Klasa juaj punëtore do t’ju varrosë.”

Por sqarimi erdhi tepër vonë.

Deri atëherë, fjalia ishte bërë pjesë e pandashme e kujtesës kolektive të Luftës së Ftohtë. Përkthimi i saj i drejtpërdrejtë kishte ushqyer një narrativë frike që u shërbente interesave politike të të dy kampeve. Në një epokë ku dy superfuqi jetonin nën hijen e armëve bërthamore, ndonjëherë një fjali e vetme mund të ishte po aq e fuqishme sa një raketë.

Dhe historia e “Ne do t’ju varrosim” mbetet edhe sot një nga shembujt më domethënës se si një keqkuptim gjuhësor mund të ndikojë në politikën botërore dhe të ndryshojë perceptimin e një epoke të tërë.

Prof. Pal Nikolli/

Ikja është një nga dramat më të mëdha të njeriut modern. Ajo nuk fillon në aeroport. Nuk fillon në kufi. Nuk fillon as në ambasada. Ikja fillon në shpirt. Fillon atëherë kur njeriu humbet besimin se fjala e tij ka peshë, se prania e tij ka kuptim dhe se e ardhmja mund të ndërtohet me duart e tij. Për dekada, shqiptarët kanë jetuar me kulturën e largimit. Disa janë larguar fizikisht, duke kërkuar një jetë më të mirë. Të tjerë janë larguar nga jeta publike, duke refuzuar të besojnë se mund të ndryshojnë diçka. Më tragjikët janë ata që janë larguar nga vetvetja, duke pranuar si normale padrejtësinë, arrogancën dhe pafuqinë. Por historia njerëzore na mëson se asnjë pushtet nuk i frikësohet më shumë asgjëje sesa kthimit të qytetarit te vetja.

Filozofët e lashtë e kuptonin se liria nuk është thjesht mungesa e zinxhirëve. Ajo është aftësia për të marrë përgjegjësi.

Aristoteli e konsideronte qytetarin pjesëmarrës aktiv në polis. Hannah Arendt shkruante se liria shfaqet kur njerëzit dalin në hapësirën publike dhe veprojnë së bashku. Demokracia nuk jeton në letër. Ajo jeton në vigjilencën e qytetarëve. Pikërisht këtu qëndron dallimi midis një populli që largohet dhe një populli që zgjohet. Pushtetet e gjata kanë një iluzion të përbashkët: besojnë se kontrollojnë gjithçka. Kontrollojnë institucionet, informacionin, administratën dhe narrativën publike. Por ekziston një territor që nuk mund të pushtohet plotësisht: ndërgjegjja njerëzore.

Kur një qytetar del në shesh pa urdhër, pa pagesë dhe pa interes personal, ai përfaqëson diçka që është më e fortë se çdo mekanizëm pushteti. Ai përfaqëson lirinë morale. Historia është plot me shembuj ku ndryshimet më të mëdha nuk kanë lindur nga shumicat numerike, por nga pakica morale. Sokrati ishte i vetëm kundër Athinës së kohës së tij. Vaclav Havel ishte një zë i vetmuar përballë një sistemi të tërë. Gandhi nuk kishte ushtri. Martin Luther King nuk kishte pushtet shtetëror. Forca e tyre nuk buronte nga numrat, por nga autoriteti moral. Kjo është arsyeja pse protesta nuk është vetëm një akt politik. Ajo është, para së gjithash, një akt filozofik. Është deklarata se njeriu refuzon të jetë spektator i fatit të tij. Në këtë kuptim, revolta morale është forma më e lartë e përgjegjësisë qytetare. Ajo nuk lind nga urrejtja, por nga dashuria për të mirën e përbashkët. Nuk lind nga dëshira për të shkatërruar, por nga nevoja për të ndërtuar. Nuk kërkon privilegje, por dinjitet.

Problemi i madh i shoqërive moderne nuk është mungesa e institucioneve. Është mungesa e besimit se ato mund të funksionojnë drejt. Kur ky besim humbet, njerëzit largohen. Kur ai rikthehet, njerëzit qëndrojnë dhe veprojnë. Kjo është arsyeja pse momentet e zgjimit qytetar kanë një rëndësi të veçantë. Ato tregojnë se shpresa nuk ka vdekur. Se njeriu ende beson se mund të ndikojë mbi realitetin. Se ende ekziston një kufi përtej të cilit ndërgjegjja nuk pranon të heshtë.

Albert Ajnshtajni thoshte se politika është më e vështirë se fizika. Ndoshta sepse ekuacionet nuk kanë ego, nuk kanë frikë dhe nuk kanë interesa. Njerëzit po. Demokracia është përpjekja e përditshme për t’i vënë këto interesa nën kontrollin e arsyes dhe moralit.

Prandaj momenti më i rëndësishëm në jetën e një kombi nuk është kur ndryshon qeveria. Është kur ndryshon qytetari. Sepse një shoqëri transformohet jo kur pushteti bëhet më i fortë, por kur qytetari bëhet më i vetëdijshëm për forcën e tij morale. Kur njerëzit ndalojnë së ikuri, ata fillojnë të ndërtojnë. Kur ndalojnë së heshturi, fillojnë të flasin. Kur ndalojnë së frikësuari, fillojnë të jetojnë si qytetarë të lirë. Dhe pikërisht ky është momenti që çdo pushtet e kupton se nuk mund ta kontrollojë më plotësisht të ardhmen. Sepse e ardhmja u përket gjithmonë atyre që zgjedhin të qëndrojnë.

AFA/

Albanians for America congratulates Diamant Hysenaj on advancing to the general election for New York’s 14th Congressional District, becoming the first Albanian American since Joe DioGuardi to lead a major party ticket for federal office.

This milestone reflects the continued growth of Albanian-American civic engagement and participation in public service across the United States. Regardless of political affiliation, the increasing presence of Albanian Americans in the democratic process is an important achievement for our community.

New York’s 14th Congressional District, which includes parts of the Bronx and Queens, will hold its general election on November 3, 2026.

We congratulate Diamant Hysenaj on this accomplishment and wish him success as he continues his campaign.

https://votefordiamant.com/my-story

Kur Parlamenti i Hungarisë miratoi amendamentin kushtetues që kufizon në tetë vjet ushtrimin e detyrës së kryeministrit, debati nuk u kufizua vetëm brenda kufijve të atij vendi. Në thelb, ai riktheu një pyetje të vjetër sa vetë demokracia: a duhet të ketë kufij kohorë pushteti politik?

Në teori, demokracia mbështetet mbi zgjedhjen e lirë të qytetarëve. Por historia politike ka treguar se pushteti ka një prirje natyrore të zgjatet, të konsolidohet dhe të ndërtojë mekanizma vetëmbrojtës që e bëjnë largimin e tij gjithnjë e më të vështirë. Pikërisht për këtë arsye, shumë sisteme demokratike kanë vendosur kufizime mandatesh për presidentë, guvernatorë apo kryetarë ekzekutivë. Jo sepse liderët janë domosdoshmërisht të këqij, por sepse asnjë njeri nuk duhet të jetë më i madh se institucioni.

Rasti hungarez është interesant sepse prek pikërisht figurën e kryeministrit, postin më të fuqishëm në sistemet parlamentare. Pas dy mandateve ose tetë vitesh në pushtet, lideri duhet të largohet. Jo si ndëshkim, por si garanci që demokracia të mbetet një proces rinovimi dhe jo një mekanizëm përjetësimi.

Pyetja që lind natyrshëm është: pse një model i tillë nuk është diskutuar seriozisht në Shqipëri?

Në fakt, mundësitë kanë ekzistuar. Madje shumë herë.

Partia Demokratike, gjatë periudhave kur ka qeverisur vendin dhe ka pasur ndikim të konsiderueshëm në reformimin e institucioneve, mund ta kishte propozuar një amendament të tillë. Nuk e bëri.

Po ashtu, Partia Socialiste, e cila prej vitesh ka zotëruar shumica parlamentare të mjaftueshme për të ndërmarrë reforma të mëdha kushtetuese, gjithashtu mund ta kishte hapur debatin për kufizimin e mandateve të kryeministrit. As ajo nuk e bëri.

Kjo tregon se problemi nuk lidhet me një parti të vetme. Ai lidhet me kulturën politike shqiptare në tërësi. Kur je në opozitë, kufizimi i pushtetit të tjetrit duket ide tërheqëse. Kur je në pushtet, kufizimi i pushtetit tënd nuk duket më aq i domosdoshëm.

Kështu, për dekada me radhë, politika shqiptare ka prodhuar një paradoks. Partitë kanë ndryshuar vendet në sallën e Parlamentit, por jo filozofinë ndaj pushtetit. Të dyja kampet kanë mbrojtur rotacionin kur kanë qenë jashtë qeverisjes dhe vazhdimësinë kur kanë qenë brenda saj.

Në planin filozofik, pyetja nuk është nëse një kryeministër i caktuar është i mirë apo i keq. Pyetja është më e thellë: a duhet demokracia të mbështetet vetëm te vullneti i momentit, apo duhet të ndërtojë mekanizma që parandalojnë grumbullimin afatgjatë të pushtetit?

Demokracia nuk është thjesht e drejta për të zgjedhur. Ajo është edhe aftësia për të kufizuar pushtetin e atyre që zgjidhen. Pikërisht këtu qëndron dallimi midis sundimit të ligjit dhe sundimit të individit.

Shqipëria ka kaluar më shumë se tri dekada tranzicion duke u përqendruar te emrat e liderëve. Ndoshta ka ardhur koha të përqendrohet te rregullat. Sepse liderët vijnë dhe ikin, ndërsa institucionet mbeten.

Nëse kufizimi i mandateve të kryeministrit është apo jo zgjidhja më e mirë, kjo mbetet çështje debati. Por një gjë është e qartë: si Partia Demokratike ashtu edhe Partia Socialiste kanë pasur mundësinë historike ta vendosnin një rregull të tillë. Fakti që asnjëra nuk e bëri, tregon se në Shqipëri problemi nuk ka qenë mungesa e mundësisë për të kufizuar pushtetin, por mungesa e vullnetit për ta kufizuar atë.

Dhe pikërisht aty fillon sfida e vërtetë e demokracisë: kur pushteti pranon të vendosë kufij për vetveten. Vetëm atëherë ai pushon së qeni privilegj dhe bëhet përgjegjësi.

Prof. Pal Nikolli