Gjon F. Ivezaj/

Më 1 nëntor 2026, në skenën e Qendrës së Arteve Performuese të Universitetit Shtetëror të New York-ut, në Purchase (SUNY Purchase Performing Arts Center), në adresën 735 Anderson Hill Road, Purchase, New York 10577, u zhvillua Festivali i 34-t Shqiptar, njëra prej veprimtarive më të rëndësishme dhe më jetëgjata kulturore të bashkësisë shqiptare në Shtetet e Bashkuara të Amerikës. Për më shumë se tri dekada, kjo veprimtari ka bashkuar shqiptarë të ardhur nga të gjitha trevat tona, duke u shndërruar në një dëshmi të gjallë të dashurisë për gjuhën, kulturën, historinë, traditat dhe identitetin kombëtar. Festivali nuk përfaqëson thjesht një manifestim artistik, por një ngjarje me rëndësi të veçantë shoqërore, kulturore dhe atdhetare, ku brezat takohen, kujtojnë rrënjët e tyre dhe ua përcjellin pasardhësve trashëgiminë e të parëve.

Kisha Katolike Shqiptare, gjatë historisë së saj shumëvjeçare, ka dhënë një kontribut të çmuar në shërbim të fesë, kombit dhe atdheut. Në periudha të ndryshme të historisë shqiptare, institucionet fetare dhe meshtarët tanë kanë luajtur një rol të rëndësishëm në ruajtjen e gjuhës, të arsimit, të traditave dhe të ndërgjegjes kombëtare. Ky mision vijoi edhe në mërgatën shqiptare në Amerikë, ku nevoja për të ruajtur lidhjet me vendlindjen dhe për të bashkuar bashkatdhetarët e shpërndarë në një kontinent të largët mori një rëndësi të veçantë.

Pikërisht në këtë frymë lindi ideja e organizimit të një festivali të përbashkët shqiptar. Duke kuptuar se mërgimtarët kishin nevojë për një hapësirë ku të takoheshin, të njiheshin më mirë dhe të ruanin lidhjet me gjuhën e kulturën e tyre, meshtarët shqiptarë ndërmorën nismën për krijimin e një veprimtarie që do t’i bashkonte të gjithë, pa dallim krahine, përkatësie fetare apo prejardhjeje. Në këtë nismë u angazhuan meshtari i nderuar Rrok Miredita, Dom Pjetër Popaj, Këshilli i Kishës dhe kryetari i atëhershëm i tij, Tonin Mirakaj, së bashku me organizatorë dhe bashkëpunëtorë të tjerë të komunitetit kishtar. Përmes përkushtimit dhe bashkëpunimit të tyre u hodhën themelet e një tradite që do të merrte një rëndësi të jashtëzakonshme për bashkësinë shqiptare në Amerikë.

Kështu, më 20 tetor 1991, në Lehman Center for the Performing Arts, në Bronx të New York-ut, u organizua për herë të parë Festivali Shqiptar. Ky ishte një hap me rëndësi në historinë e organizimit kulturor të mërgatës sonë. Synimi ishte i qartë: të bashkoheshin shqiptarët e ardhur nga Shqipëria, Kosova, Mali i Zi, Ulqini, Plava e Gucia, Tuzi, Malësia e Madhe, Maqedonia e Veriut dhe të gjitha trevat e tjera shqiptare. Pavarësisht prejardhjes krahinore dhe përkatësisë fetare, secili duhej ta ndiente veten pjesë të një familjeje të madhe kombëtare.

Që nga ajo ditë, festivali nisi të shndërrohej në një traditë të qëndrueshme. Nën drejtimin dhe përkushtimin e organizatorëve, me rolin e veçantë të Dom Pjetër Popajt dhe të Këshillit të Kishës, kjo veprimtari u zhvillua vit pas viti, duke u bërë njëra prej ngjarjeve më të njohura kulturore shqiptare në Shtetet e Bashkuara. Rëndësia e saj nuk matet vetëm me numrin e pjesëmarrësve, por, mbi të gjitha, me mesazhin që përcjell: shqiptarët mund të kenë përkatësi të ndryshme fetare, prejardhje të ndryshme krahinore dhe përvoja të ndryshme jetësore, por i bashkojnë gjuha, historia, kultura dhe dashuria për atdheun.

Festivali i 34-të e dëshmoi edhe një herë këtë frymë bashkimi. Në sallë u mblodhën mijëra shqiptarë, burra e gra, të rinj e të reja, fëmijë dhe familje të tëra. Ishte një pamje mbresëlënëse të shihje njerëz të ardhur nga krahina të ndryshme shqiptare, të cilët takoheshin me gëzim, përshëndeteshin përzemërsisht, bisedonin në gjuhën amtare dhe ndanin të njëjtën ndjenjë përkatësie. Aty nuk kishte ndarje krahinore apo fetare; kishte shqiptarë që e ndienin veten pjesë të një kombi dhe të një historie të përbashkët. E gjithë salla u përfshi nga një atmosferë e ngrohtë, e mbushur me emocione, buzëqeshje dhe krenari kombëtare.

Një vend të veçantë në këtë veprimtari zuri bekimi dhe fjala e Dom Pjetër Popajt. Përpara fillimit të programit artistik, ai bekoi të pranishmit dhe festivalin, duke përcjellë urimet dhe bekimet e Zotit për shqiptarët dhe trojet tona. Në mesazhin e tij theksoi rëndësinë e këtyre tubimeve për ruajtjen e identitetit kombëtar, të gjuhës, të traditave, të zakoneve dhe të historisë shqiptare. Ai rikujtoi se shqiptarët jetojnë larg vendlindjes, në një shtet dhe në një kontinent tjetër, ku fëmijët dhe brezat e rinj rriten në një mjedis të ndryshëm nga ai i të parëve të tyre. Për këtë arsye, nënvizoi rëndësinë që familjet dhe bashkësia shqiptare të qëndrojnë të bashkuara, të ruajnë gjuhën amtare, të njohin historinë e tyre dhe t’ua përcjellin brezave të ardhshëm vlerat që i kanë mbajtur shqiptarët të lidhur me njëri-tjetrin. Fjala e tij ishte një thirrje për bashkim, mirëkuptim dhe përgjegjësi ndaj trashëgimisë kombëtare.

Pas bekimit dhe mesazhit të Dom Pjetër Popajt, nisi programi artistik me paraqitjen e fëmijëve të veshur me kostume tradicionale shqiptare. Xhubletat, veshjet e Malësisë, kostumet e krahinave të ndryshme dhe elementet e tjera të trashëgimisë sonë popullore krijuan një pamje të veçantë e mbresëlënëse. Fëmijët, me buzëqeshjet dhe paraqitjen e tyre në skenë, përcollën emocione të veçanta te publiku. Vallëzimet e tyre nuk ishin vetëm një shfaqje artistike, por edhe një dëshmi domethënëse se tradita shqiptare vazhdon të përcillet te brezi i ri, edhe larg trojeve të të parëve.

Më pas, skena u gjallërua nga këngët, vallet dhe tingujt e muzikës sonë popullore. U interpretuan melodi nga veriu dhe jugu, këngë gege e toske, këngë patriotike dhe këngë dashurie. Tingujt e çiftelisë dhe të sharkisë, ritmet e valleve tradicionale dhe duartrokitjet e publikut krijuan një atmosferë të jashtëzakonshme. Çdo krahinë solli në skenë një pjesë të veçantë të kulturës së vet, ndërsa të gjitha paraqitjet u ndërthurën në një mozaik të pasur të identitetit shqiptar. Publiku i shoqëroi artistët me duartrokitje, brohoritje dhe emocione, duke e shndërruar sallën në një hapësirë të gjallë të kulturës sonë kombëtare.

Një rëndësi të veçantë në program pati edhe paraqitja e historisë së lashtë iliro-shqiptare. Përmes materialeve filmike dhe pamjeve historike u sollën në vëmendje rrënjët ilire, trojet e lashta dhe periudhat e ndryshme të historisë sonë. U kujtuan qëndresa e popullsive ilire, pushtimet dhe sundimet e huaja, si dhe përpjekjet e vazhdueshme të shqiptarëve për të ruajtur identitetin e tyre. Në këtë kuadër u paraqit edhe figura e heroit tonë kombëtar, Gjergj Kastriotit – Skënderbeut, me skena që rikujtonin luftën e tij dhe të bashkëluftëtarëve kundër pushtuesve osmanë. Këto pamje i dhanë programit një dimension historik dhe edukativ, duke e lidhur shprehjen artistike me kujtesën kombëtare.

Në program u përfshinë gjithashtu paraqitje që rikujtonin historinë e Kishës dhe të klerit shqiptar, duke sjellë në vëmendje traditën e gjatë të meshtarëve që i shërbyen fesë, gjuhës dhe kulturës sonë, që nga koha e Gjon Buzukut e deri në periudhat më të vona. U kujtua edhe periudha e diktaturës komuniste në Shqipëri, vuajtjet e popullit dhe goditja e rëndë që pësoi besimi fetar nën regjimin e Enver Hoxhës. Këto momente i dhanë festivalit një përmbajtje më të gjerë, duke dëshmuar se historia shqiptare përfshin jo vetëm lavdinë dhe qëndresën, por edhe vuajtjet, sakrificat dhe përpjekjet për liri e dinjitet.

Kontributi i Dom Pjetër Popajt në organizimin dhe zhvillimin e Festivalit Shqiptar meriton një vlerësim të veçantë. Përmes angazhimit të tij shumëvjeçar, ai ka ndihmuar në themelimin, vazhdimësinë dhe forcimin e një tradite që kapërcen kufijtë e veprimtarisë së zakonshme kishtare. Ai e ka kuptuar se shërbimi ndaj bashkësisë shqiptare nuk kufizohet vetëm në jetën fetare, por përfshin edhe përkujdesjen për gjuhën, kulturën, historinë dhe bashkimin kombëtar. Në bashkëpunim me Këshillin e Kishës dhe me shumë bashkatdhetarë, ai ka dhënë një kontribut të vazhdueshëm në organizimin e veprimtarive që i afrojnë shqiptarët dhe i mbajnë të lidhur me rrënjët e tyre.

Për më shumë se tri dekada, festivali është shndërruar në një pikë takimi për familjet shqiptare dhe në një hapësirë ku brezat e rinj kanë mundësi të njihen me traditat e të parëve. Në këtë kuptim, puna e Dom Pjetër Popajt ka rëndësi jo vetëm për organizimin e një veprimtarie vjetore, por edhe për vazhdimësinë e një misioni kulturor e kombëtar. Përkushtimi i tij e ka bërë atë një nga figurat e njohura të jetës fetare dhe shoqërore shqiptaro-amerikane, ndërsa roli i tij në këtë festival mbetet i lidhur ngushtë me historinë e organizimit dhe të bashkimit të komunitetit shqiptar në New York.

Mirënjohje e veçantë u takon edhe Këshillit të Kishës, organizatorëve, bashkëpunëtorëve, artistëve, vullnetarëve dhe të gjithë atyre që kontribuuan në realizimin e Festivalit të 34-të. Një veprimtari e kësaj përmase kërkon përgatitje të kujdesshme, bashkëpunim dhe përkushtim të madh. Në drejtimin e sotëm të Këshillit të Kishës, krahas Dom Pjetër Popajt, një rol të rëndësishëm ka edhe kryetari Nrek Tonaj, së bashku me anëtarët e këshillit dhe bashkëpunëtorët e tjerë. Angazhimi i tyre dëshmon se kjo traditë nuk mbështetet vetëm te një individ, por te një bashkësi e tërë që beson në rëndësinë e ruajtjes dhe të përcjelljes së trashëgimisë shqiptare.

Edhe korridoret e qendrës artistike u shndërruan në një hapësirë të gjallë të kulturës sonë. Aty u ekspozuan veshje kombëtare, flamuj, simbole shqiptare, çakçirë, xhamadanë, plisa të bardhë, libra dhe materiale të tjera që pasqyronin trashëgiminë tonë. Pjesëmarrësit patën mundësi të takoheshin, të bisedonin, të shkëmbenin kujtime dhe të përjetonin nga afër atmosferën e një feste të përbashkët. Këto elemente e plotësuan programin skenik dhe e shndërruan festivalin në një përvojë tërësore kulturore, ku krahas muzikës dhe vallëzimit u përfaqësuan edhe veshja, historia, libri dhe simbolika kombëtare.

Në përfundim të festivalit, Dom Pjetër Popaj, së bashku me kryetarin e Këshillit të Kishës, Nrek Tonaj, dhe një meshtar të ardhur nga Shkodra, përshëndetën të pranishmit dhe përcollën bekimet e tyre për shqiptarët dhe trojet shqiptare. Kjo përshëndetje e përmbylli veprimtarinë në një frymë vëllazërie, mirënjohjeje dhe dashurie për kombin.

Festivali i 34-të Shqiptar dëshmoi se, edhe pas shumë dekadash mërgimi, shqiptarët vazhdojnë ta ruajnë lidhjen me gjuhën, kulturën dhe historinë e tyre. Në atë sallë u bashkuan breza të ndryshëm, njerëz me prejardhje të ndryshme krahinore dhe me përkatësi të ndryshme fetare, por me të njëjtën ndjenjë kombëtare. Të gjithë u bënë pjesë e një feste që kapërcente dallimet dhe i afronte rreth vlerave të përbashkëta.

Nga festivali i parë i vitit 1991 në Bronx e deri te edicioni i 34-të i vitit 2026 në Purchase, kjo veprimtari ka ndërtuar një histori të rëndësishme të bashkimit kulturor shqiptar në Amerikë. Ajo mbetet dëshmi e përkushtimit të Kishës Katolike Shqiptare, e punës së meshtarëve tanë, e angazhimit të Këshillit të Kishës dhe e kontributit të shumë brezave të mërgimtarëve. Në këtë histori, Dom Pjetër Popaj zë një vend të veçantë si një nga nismëtarët, themeluesit dhe organizatorët kryesorë që kanë punuar për ta themeluar dhe mbajtur gjallë këtë traditë.

Një komb që ruan gjuhën, këngën, historinë dhe zakonet e veta, ruan edhe kujtesën e rrënjëve të tij. Prandaj, Festivali Shqiptar nuk është vetëm një ditë feste, por një mision që përtërihet dhe përcillet nga një brez te tjetri. Ai u kujton shqiptarëve se, pavarësisht largësisë nga atdheu, ata mbeten të lidhur përmes së njëjtës gjuhë, së njëjtës trashëgimi dhe së njëjtës dashuri për kombin. Ky është mesazhi themelor që përcolli edhe Festivali i 34-të Shqiptar në New York: bashkimi, ruajtja e identitetit dhe dashuria për fenë, kombin dhe atdheun.

Kthimi i Gjergj Kastriotit në Arbëri, në nëntorin e vitit 1443, ishte një prej atyre çasteve kur historia e një populli ndryshoi drejtim. Një njeri që kishte njohur oborret, ushtritë dhe fuqinë e Perandorisë Osmane, vendosi të shkëputej prej saj dhe të kthehej në tokën e të parëve. Ai nuk u kthye thjesht për të rimarrë një zotërim familjar, por për të mbledhur rreth një ideali princat arbërorë, për të bashkuar forcat e shpërndara dhe për t’i dhënë qëndresës një prijës, një flamur dhe një horizont historik.

Më 3 nëntor 1443, Gjergj Kastrioti-Skënderbeu u shkëput nga ushtria osmane, në rrethanat e tronditjes që kishte shkaktuar disfata e saj në betejën e Nishit përballë forcave të udhëhequra nga Janosh Huniadi. Ky ishte çasti që ai kishte pritur për të realizuar një vendim të menduar gjatë: të braktiste shërbimin ndaj sulltanit dhe të kthehej në Arbëri, ku do të rimerrte trashëgiminë e të atit, Gjon Kastriotit, dhe do të ngrinte një qëndresë të organizuar kundër fuqisë osmane.

Kthimi i tij nuk ishte një aventurë e çastit, as një rebelim i nxitur vetëm nga rrethanat e një beteje. Ishte një akt i guximshëm politik dhe ushtarak, në të cilin ndërthureshin përvoja e fituar në ushtrinë osmane, njohja e strategjisë së kundërshtarit dhe vetëdija për mundësinë e bashkimit të forcave arbërore. Sipas traditës historike, ai u largua i shoqëruar nga rreth 300 kalorës shqiptarë, besnikë të tij, me të cilët mori udhën drejt Krujës.

Për të kuptuar përmasën e këtij vendimi, duhet kujtuar se Gjergj Kastrioti nuk ishte një prijës që vinte nga jashtë për t’i mësuar popullit të vet luftën. Ai e njihte nga brenda fuqinë ushtarake të Perandorisë Osmane, kishte shërbyer në strukturat e saj dhe kishte fituar përvojë në artin e komandimit. Pikërisht kjo njohje e bënte kthimin e tij edhe më domethënës: ai po vinte të përballej me një perandori, strategjitë, mekanizmat dhe dobësitë e së cilës i njihte më mirë se shumë prej kundërshtarëve të saj.

Më 28 nëntor 1443, pas një udhëtimi që shënoi një prej kthesave vendimtare të historisë sonë, Gjergj Kastrioti mori në zotërim kështjellën e Krujës. Sipas rrëfimit të Marin Barletit, ai shfrytëzoi një manovër të zgjuar, duke përdorur një urdhër të falsifikuar në emër të sulltanit për të siguruar dorëzimin e fortesës. Kështu, qyteti që kishte qenë qendra e trashëgimisë së Kastriotëve u bë përsëri selia e pushtetit të tij dhe pikënisja e një epoke të re të qëndresës arbërore.

Mbi bedenat e Krujës u ngrit flamuri i Kastriotëve, me shqiponjën e zezë dykrenare mbi fushën e kuqe. Ky simbol, që do të bëhej ndër shekuj një prej shenjave më të fuqishme të identitetit shqiptar, mori një domethënie të re politike dhe historike. Nuk ishte thjesht një flamur familjar që rikthehej në kështjellën e të parëve, por shenja e një pushteti arbëror që sfidonte sundimin osman dhe kërkonte të bashkonte principatat e vendit.

Në traditën historike, këtij çasti i lidhet edhe thënia e famshme që Marin Barleti ia atribuon Skënderbeut, drejtuar bashkëkombësve të tij: “Lirinë nuk jua solla unë, por e gjeta këtu në mesin tuaj.” Kjo fjali, pavarësisht se na vjen përmes një burimi të mëvonshëm, ka fituar vlerën e një simboli të vetëdijes së lirisë. Ajo shpreh një ide thelbësore: liria nuk është dhuratë e një njeriu për të tjerët, por një aspiratë që jeton në ndërgjegjen e një populli dhe pret çastin historik për t’u bërë veprim.

Por Skënderbeu e kuptoi se marrja e Krujës ishte vetëm fillimi. Arbëria ishte e ndarë në zotërime princërore, me interesa dhe rivalitete që shpesh e dobësonin aftësinë e saj për të vepruar si një trup i vetëm politik e ushtarak. Përballë një perandorie me burime të mëdha njerëzore dhe ushtarake, trimëria e veçuar nuk mjaftonte. Nevojitej bashkim, organizim, diplomaci dhe një strategji që do ta kthente gjeografinë e vështirë të vendit në avantazh mbrojtës.

Kjo përpjekje mori formën e saj më të rëndësishme më 2 mars 1444, në Kuvendin e Lezhës, ku u mblodhën princat dhe përfaqësuesit e familjeve të mëdha arbërore. Aty u krijua Lidhja e Lezhës, një aleancë politike dhe ushtarake kundër Perandorisë Osmane, me Gjergj Kastriotin në krye si komandant të përgjithshëm. Ishte një ngjarje me rëndësi të jashtëzakonshme, sepse përtej dallimeve dhe interesave të veçanta, princat arbërorë pranuan nevojën e një veprimi të përbashkët për mbrojtjen e trojeve dhe të lirisë së tyre.

Kështu, kthimi i nëntorit 1443 mori përmasën e një projekti historik. Skënderbeu nuk u mjaftua me rikthimin e pushtetit të Kastriotëve, por u bë qendra e një bashkimi që kapërceu kufijtë e një principate. Ai e shndërroi qëndresën nga një përpjekje e shpërndarë në një organizim të qëndrueshëm ushtarak dhe diplomatik. Beteja e Torviollit, më 29 qershor 1444, ishte një prej dëshmive të para të fuqisë së kësaj ushtrie të organizuar dhe të aftësisë së tij për të përballuar forca numerikisht më të mëdha.

Për afro një çerek shekulli, deri në vdekjen e tij më 17 janar 1468, Gjergj Kastrioti-Skënderbeu do të ishte figura qendrore e luftës shqiptaro-osmane. Fushatat ushtarake, mbrojtja e Krujës, manovrat në terrenin malor dhe aftësia për të shfrytëzuar lëvizjet e kundërshtarit e shndërruan Arbërinë në një prej vatrave më të rëndësishme të rezistencës ndaj zgjerimit osman në Evropën Juglindore.

Qëndresa e tij nuk mbeti një çështje vetëm shqiptare. Ajo tërhoqi vëmendjen e papatit, të mbretërive italiane, të Napolit, të Venedikut dhe të oborreve të tjera evropiane. Marrëdhëniet diplomatike, kërkesat për ndihmë dhe bashkëpunimi me fuqitë e kohës dëshmojnë se Skënderbeu e kuptonte luftën jo vetëm si përballje në fushëbetejë, por edhe si një përpjekje për ta vendosur çështjen arbërore në tryezat ku përcaktoheshin interesat e mëdha të kontinentit.

Në këtë përmasë qëndron edhe rëndësia e tij për historinë evropiane. Në një kohë kur Perandoria Osmane po zgjeronte fuqinë e saj dhe kishte tronditur ekuilibrat e kontinentit, qëndresa e arbërorëve nën udhëheqjen e Skënderbeut u bë një faktor i rëndësishëm në frontin e përballjes me këtë zgjerim. Ai u shndërrua në një figurë të njohur përtej kufijve të vendit, ndërsa emri i tij u përjetësua në kronika, histori, letërsi dhe kujtesën politike të Evropës.

Gjergj Kastrioti-Skënderbeu nuk ishte vetëm një strateg i shquar ushtarak. Ai ishte edhe një burrë shteti, një organizator i bashkimit politik, një diplomat që dinte të ndërtonte aleanca dhe një udhëheqës që kuptoi se liria nuk mund të mbështetet vetëm te trimëria individuale. Ajo kërkon vetëdije kolektive, institucione, organizim dhe përgjegjësi historike.

Emri i tij mbetet një prej përfaqësimeve më të rëndësishme të shqiptarëve në historinë botërore. Jo vetëm për fitoret e arritura, por edhe për atë që simbolizon: aftësinë e një populli të vogël për të mbrojtur identitetin, dinjitetin dhe të drejtën e tij për të qenë zot i fatit të vet.

Më 3 nëntor 1443, Skënderbeu nuk solli lirinë si një dhuratë të gatshme. Ai u kthye për t’i dhënë asaj prijës, organizim dhe një horizont historik. Dhe kjo është trashëgimia e tij më e madhe: ta shndërronte qëndresën në vetëdije, vetëdijen në bashkim dhe bashkimin në një nga kapitujt më të ndritshëm të historisë arbërore.

Albert Vataj

Whether in local, state, or federal elections, your vote matters.

– Vote for a stronger democracy.

– Vote for a thriving economy.

– Vote for a stronger US Military.

– Vote to keep America safe, prosperous, and united.

Vote for your future, for your children and grandchildren, and for the generations to come. When America succeeds, our families, our communities, and the entire world thrive.

For 250 years, so much has been sacrificed to protect the freedom we enjoy today. We honor that sacrifice by participating in our democracy.

This Election Day, make your voice heard. GO OUT AND VOTE!

God bless the United States of America, the greatest nation on earth!

— Harry Bajraktari

Nga Frank Shkreli/

Ai nuk ishte vetëm një meshtar katolik, por edhe një mbrojtës i mijëra shqiptarëve të arratisur nga persekutimi komunist, të cilëve u ndihmoi të gjenin lirinë dhe një jetë të re në Perëndim. Në disa shkrime të mia të mëparshme, kam dëshmuar edhe përvojën dhe mirënjohjen personale ndaj tij. Frank Shkreli: Si e kujtoj unë Dom Prekë Ndrevashaj. Në 20-vjetorin e kalimit të tij në amshim | Gazeta Telegraf — Fillimisht, Dom Prekë Ndrevashaj kishte vendosur t’i shërbente Zotit në altar, por rrethanat e detyruan të shndërronte jetën në një altar të vërtetë të dashurisë për njeriun, për Atdheun dhe për lirinë. Emri i tij nuk duhet të kujtohet vetëm në përvjetorët e vdekjes, (1 tetor, 2004), dhe as vetëm në hapësirat e Kishës Katolike apo të komunitetit shqiptaro-amerikan. Ai meriton një vend të veçantë në kujtesën kombëtare, sepse vepra e tij lidhet me fatin e mijëra shqiptarëve, të cilët, në një nga periudhat më të errëta të historisë moderne, u detyruan të braktisnin vendlindjen nga komunizmi për të shpëtuar jetën në kërkim të lirisë.

Dom Prekë Ndrevashaj nuk u premtoi refugjatëve shqiptarë një jetë të lehtë. Ai bëri diçka shumë më të rëndësishme. U dha shpresë kur ishin të dëshpëruar, u qëndroi pranë kur ndiheshin të braktisur dhe luftoi që ata të mos ktheheshin në duart e regjimeve diktatoriale prej të cilëve kishin ikur. Për mijëra shqiptarë, ai nuk ishte thjesht një meshtar. Ai ishte mbrojtës, ndërmjetësues, këshilltar, mik dhe, në shumë raste, njeriu tek i cili varej shpresa për një të ardhme të lirë për ta dha familjet e tyre. Një jetë e sprovuar nga persekutimi — Dom Prekë Ndrevashaj lindi më 24 qershor 1928, në Brashtë të Shoshit, në Dukagjin, në një familje të njohur për urti dhe trimëri. Që në rini, jeta e tij u përball me trazirat dhe dhunën që shoqëruan vendosjen e regjimit komunist në Shqipëri. Ai kishte zgjedhur rrugën e meshtarisë, të dijes dhe të shërbimit ndaj njerëzve.

Por diktatura komuniste nuk u linte hapësirë të lirë atyre që besonin në Zot, te dinjiteti njerëzor dhe te e drejta për të jetuar pa frikë. Ashtu si shumë klerikë dhe intelektualë shqiptarë, edhe Dom Preka u përball me persekutimin nga regjimi komunist i Enver Hoxhës. U burgos dhe, gjatë transferimit drejt Shkodrës, arriti të shpëtonte nga duart e atyre që e mbanin të lidhur. Më pas u largua nga Shqipëria dhe kaloi në trojet shqiptare nën ish-Jugosllavi, përpara se të vazhdonte rrugën drejt Italisë. Por as arratisja dhe as mërgimi nuk ia shuan dashurinë për Atdheun. Përkundrazi, vuajtjet që kishte përjetuar e bënë edhe më të ndjeshëm ndaj fatit të bashkatdhetarëve që përballeshin me të njëjtën dramë. Në Romë, ai përfundoi studimet teologjike dhe u shugurua meshtar më 1961. Prej asaj kohe, shërbimi i tij fetar u ndërthur ngushtë me një mision të madh njerëzor e kombëtar, me ndihmën ndaj shqiptarëve të arratisur.

Në kampet e refugjatëve, ai u bë zëri i shqiptarëve pa zë dhe pa ndihmë. Në vitet e pas Luftës së Dytë Botërore, shumë shqiptarë u detyruan të largoheshin nga Shqipëria komuniste dhe nga trojet shqiptare nën ish-Jugosllavi. Disa iknin për t’i shpëtuar burgut dhe persekutimit politik. Të tjerë largoheshin për shkak të presioneve, dhunës dhe mungesës së lirive themelore. Familje të tëra përfundonin në Itali, në kampe refugjatësh, pa siguri për të ardhmen dhe pa ditur nëse do të mund të ndërtonin ndonjëherë një jetë të re. Për shumë prej tyre, pritja ishte e gjatë dhe e mundimshme.

Ata nuk kishin nevojë vetëm për ushqim, strehim dhe dokumente. Kishin nevojë për dikë që t’i dëgjonte, t’i kuptonte dhe të luftonte për të drejtat e tyre. Pikërisht këtu spikati roli i Dom Prekës. Në kuadër të veprimtarisë së tij për refugjatët, ai u bë një ndërmjetësues i rëndësishëm mes shqiptarëve të arratisur nga komunizmi dhe institucioneve ndërkombëtare që merreshin me strehimin dhe zhvendosjen e tyre. Ai i vizitonte refugjatët të shpërndarë nepër vende të ndryshme të Italisë, interesohej për gjendjen e tyre, i ndihmonte në përgatitjen e dokumentacionit dhe siguronte që ata të kishin mundësinë të vendoseshin në vende të lira, kryesisht, në Shtetet e Bashkuara të Amerikës. Sipas dëshmive të botuara për veprimtarinë e tij, ndihma e tij kontribuoi që mijëra shqiptarë të gjenin strehim dhe një fillim të ri në Perëndim. Përmasat e kësaj vepre nuk mund të maten vetëm me numra. Pas çdo refugjati që largohej nga kampi drejt një jete të re, qëndronte një histori vuajtjeje, një familje e shpëtuar nga pasiguria dhe një e ardhme që më në fund mund të ndërtohej në liri. Dom Prekë Ndrevashaj e kuptonte këtë më mirë se shumë të tjerë, sepse edhe ai vetë e kishte njohur dhimbjen e mërgimit.

Pa dallim feje, krahine apo bindjeje — një nga tiparet më të çmuara të Dom Prekës ishte se ai i shihte refugjatët para së gjithash si shqiptarë dhe si qenie njerëzore që kishin nevojë për ndihmë. Ai nuk pyeste nga cila krahinë vinin. Nuk e bënte dallimin fetar kusht për përkrahjen e tij. Nuk i ndante shqiptarët sipas prejardhjes apo vendit ku kishin lindur. Për të, dhimbja e një shqiptari ishte dhimbja e një vëllai. Në një kohë kur regjimet komuniste përdornin frikën, përçarjen dhe kontrollin për të nënshtruar njerëzit, Dom Preka dëshmoi se solidariteti kombëtar nuk ishte një parullë, por një detyrim moral që duhej zbatuar në jetën e përditshme. Ai ishte meshtar katolik, por humanizmi i tij kapërcente kufijtë e bashkësisë fetare. Ai e shihte shërbimin ndaj njeriut si pjesë të pandashme të besimit dhe dashurinë për kombin si një përgjegjësi që nuk mund të kufizohej brenda mureve të kishës. Kjo është një nga arsyet pse kujtimi i tij u përket të gjithë shqiptarëve.

Nga Roma në Detroit: misioni vazhdoi. Në vitet 1970, Dom Preka u vendos në Detroit të Miçiganit, ku vazhdoi shërbimin ndaj komunitetit shqiptar. Atje themeloi famullinë dhe kishën “Zoja Pajtore e Shqiptarëve”, e cila u bë një pikë e rëndësishme takimi për shqiptarët katolikë, por edhe një vatër e jetës kulturore e kombëtare të mërgatës. Kisha nuk ishte vetëm një vend lutjeje. Ajo ishte dhe mbetet një hapësirë ku shqiptarët ruajnë gjuhën, kujtojnë traditat, përcjellin trashëgiminë te brezat e rinj dhe gjejnë mbështetje në jetën e tyre në Amerikë. Dom Preka e kuptonte se mërgimi nuk ishte vetëm largësi fizike nga atdheu. Ishte edhe rreziku i humbjes së lidhjeve me gjuhën, kulturën dhe kujtesën kombëtare.

Prandaj, krahas shërbimit fetar, ai punoi për të ruajtur edhe identitetin shqiptar dhe për të forcuar solidaritetin mes bashkatdhetarëve në Shtetet e Bashkuara. Ai ishte gjithashtu poet dhe përkthyes. Bashkëpunoi me revistën Shêjzat të Ernest Koliqit dhe la dorëshkrime me vlerë, ndër të cilat, përkthime fetare në gegërishten e pasur të vendlindjes së tij. Kështu, figura e tij nuk kufizohet vetëm te veprimtaria humanitare dhe fetare. Po, ao ishte një meshtar,, por edhe atdhetar, intelektual dhe veprimtar i mërgatës, që u përpoq t’i shërbente popullit të vet në disa fusha të jetës.

Komuniteti shqitaro-amerikan, por jo vetëm, i ka Dom Prekë Ndrevashajt njl borxh moral. Kur kujtojmë historinë e komunizmit dhe të pasojave të tij mbi shqiptarët, shpesh dhe me të drejtë, përqendrohemi te burgjet, kampet e internimit, pushkatimet, persekutimi fetar dhe shkatërrimi i institucioneve kombëtare. Të gjitha këto janë pjesë thelbësore të kujtesës historike ndër shqiptarët. Por duhet të kujtojmë edhe ata që, përtej kufijve të atdheut, u përpoqën të shpëtonin shqiptarët nga pasojat e këtij persekutimi. Dom Prekë Ndrevashaj ishte njëri prej tyre. Ai nuk mundi ta ndryshonte i vetëm historinë e një epoke të tërë. Por, përmes punës së tij, ndihmoi që shumë jetë të ndryshonin drejtim: nga frika te shpresa, nga pasiguria te siguria, nga kampet e refugjatëve te mundësia për të jetuar në liri. Kjo është arsyeja pse vepra e tij meriton të dokumentohet, të studiohet dhe t’u përcillet brezave të rinj.

Në vend të përfundimit: mirënjohja që nuk shuhet. Dom Prekë Ndrevashaj ndërroi jetë në Shkodër më 1 tetor 2004, larg vendit ku kishte kaluar një pjesë të madhe të jetës së tij në mërgim, por pranë tokës që e deshi deri në fund të jetës së tij. Ai u kthye në Atdhe, të cilin rrethanat e historisë së komunizmit e kishin detyruar ta linte. Dhe në tokën shqiptare gjeti prehjen e fundit. Por vepra e tij nuk mbaroi me jetën fizike. Ajo vazhdon në kujtimet e njerëzve që ndihmoi, në familjet që ndërtuan një jetë të re në Amerikë, në fëmijët dhe nipërit e atyre refugjatëve që gjetën lirinë në Perëndim dhe në komunitetin shqiptaro-amerikan, të cilit ai i shërbeu me përkushtim.

Për mua dhe për shumë bashkatdhetarë të tjerë, Dom Preka do të mbetet gjithmonë njeriu që nuk na la vetëm në ditët e pasigurisë. Ai për ne ishte meshtari që e shndërroi besimin në vepër dhe atdhetarinë në shërbim konkret ndaj bashk-kombasve të vet. Në historinë shqiptare ka burra që luftuan me armë për lirinë e Atdheut. Ka të tjerë që e mbrojtën atë me penë, me dije dhe me sakrifica. Dom Prekë Ndrevashaj i shërbeu lirisë edhe në një mënyrë tjetër: duke ndihmuar mijpra shqiptarët që të shpëtonin nga persekutimi komunist sllavo-aziatik dhe të jetonin si njerëz të lirë. Ai nuk i shpëtoi shqiptarët duke u premtuar një atdhe të ri. Por i ndihmoi ata të gjenin lirinë, pa ua hequr nga zemra Atdheun e vjetër. Ky është kujtimi që duhet të ruajmë për Dom Prekë Ndrevashajn. Ky është borxhi ynë i mirënjohjes ndaj tij. I përjetshëm qoftë kujtimi i Dom Prekë Ndrevashajt!

Frank Shkreli

Dom Prekë Ndrevashaj, i pari majtas me një grup mërgimtarësh shqiptarë në San Biaggio, Itali, maj, 1968. Me të, në rend të parë dallohet Mr. Mckeever (Markivi) siç e thirrnin shqiptarët, irlandez me origjinë, Shefi i zyrës POA për mërgimtarë në Romë dhe Ndoc Vulaj. Në qendër të fotos, rapsodi popullor, Pjetër Çup Qafa duke kënduar me çifteli.

Nga miqësia historike te partneriteti strategjik: përgjegjësia e institucioneve të Kosovës për forcimin e lidhjeve me Uashingtonin

Shkruan: Prof. Dr. Fejzulla BERISHA

Partneriteti me Amerikën – interes jetik i shtetit të Kosovës

Historia e shtetformimit të Kosovës dëshmon se Shtetet e Bashkuara të Amerikës kanë luajtur rol vendimtar në çlirimin, ndërtimin e institucioneve demokratike dhe konsolidimin ndërkombëtar të Republikës së Kosovës. Ndërhyrja e NATO-s më 1999, mbështetja amerikane për procesin e pavarësisë dhe njohja e Kosovës më 17 shkurt 2008 përbëjnë themelet e një partneriteti historik e strategjik.

Për këtë arsye, marrëdhëniet me Uashingtonin nuk mund të trajtohen si çështje e zakonshme e politikës së jashtme, e varur nga ndryshimet qeveritare apo rivalitetet partiake. Ato përfaqësojnë interes afatgjatë të shtetit dhe të qytetarëve të Kosovës.

Megjithatë, historia e miqësisë nuk e përjashton nevojën për analizë kritike të zhvillimeve aktuale. Përkundrazi, ajo kërkon përgjegjësi më të madhe institucionale për ta ruajtur dhe forcuar këtë aleancë.

Pezullimi i dialogut strategjik me Kosovën, i shpallur nga Uashingtoni në shtator 2025, ishte një sinjal serioz për marrëdhëniet ndërmjet dy vendeve. Ky zhvillim nuk duhet interpretuar si përfundim i partneritetit amerikan me Kosovën, por as të minimizohet si një mospajtim i zakonshëm diplomatik.

Aleanca me Amerikën nuk ruhet vetëm duke iu referuar historisë; ajo forcohet përmes vendimeve të përgjegjshme, koordinimit politik dhe besueshmërisë institucionale.

Nga diplomacia reaktive drejt veprimit strategjik

Në marrëdhëniet ndërkombëtare, miqësia historike është kapital i çmuar, por nuk mund ta zëvendësojë diplomacinë profesionale. Partneritetet e qëndrueshme ndërtohen mbi interesa të përbashkëta, besim politik, parashikueshmëri dhe respekt të ndërsjellë.

Kosova duhet të analizojë nëse politika e saj e jashtme po prodhon rezultatet e nevojshme dhe nëse vendimet me ndikim në sigurinë dhe stabilitetin rajonal paraprihen nga konsultime të mjaftueshme me aleatët.

Një nga dobësitë që duhet kapërcyer është diplomacia reaktive: reagimi pas krijimit të krizave, shpjegimi i vendimeve pasi shfaqen pasojat dhe mbështetja e tepruar në deklarata publike, në vend të komunikimit të vazhdueshëm institucional.

Kosovës i nevojitet një diplomaci që vepron paraprakisht, ndërton mbështetje ndërkombëtare dhe parashikon pasojat e vendimeve shtetërore.

Kjo nuk nënkupton heqje dorë nga sovraniteti. Përkundrazi, sovraniteti ushtrohet më efektivisht kur institucionet veprojnë në përputhje me Kushtetutën dhe ligjet, duke i kuptuar njëkohësisht përgjegjësitë dhe pasojat ndërkombëtare të veprimeve të tyre.

Kosova ka të drejtë dhe detyrë ta zbatojë rendin e saj juridik në tërë territorin. Mirëpo, zbatimi i ligjit dhe koordinimi me aleatët nuk janë qëllime kundërshtare. Ato duhet të plotësojnë njëra-tjetrën, në funksion të sigurisë, stabilitetit dhe mbrojtjes së të drejtave të të gjithë qytetarëve.

Aleanca me Amerikën kërkon strategji shtetërore

Kosova duhet ta shndërrojë kapitalin historik të miqësisë me SHBA-në në një partneritet të institucionalizuar, të qëndrueshëm dhe të orientuar drejt rezultateve.

Për këtë nevojitet një ndryshim i qasjes diplomatike: nga reagimet e vonuara drejt planifikimit paraprak, nga deklaratat e përgjithshme drejt objektivave të matshme dhe nga veprimet e pakoordinuara drejt një strategjie të përbashkët shtetërore.

Ruajtja e aleancës me SHBA-në nuk është përgjegjësi e një partie apo e një qeverie. Ajo është interes afatgjatë i Republikës së Kosovës dhe kërkon përgjegjësi të përbashkët institucionale.

Kosova duhet ta mbrojë sovranitetin e saj, të forcojë sundimin e ligjit dhe të zhvillojë marrëdhënie të besueshme me aleatët, duke intensifikuar përpjekjet për anëtarësim në NATO dhe integrim në strukturat euroatlantike.

Kosova nuk duhet të zgjedhë ndërmjet sovranitetit dhe partneritetit strategjik me Amerikën. Ajo duhet t’i forcojë të dyja, sepse sovraniteti i konsoliduar dhe aleancat e qëndrueshme janë shtylla plotësuese të sigurisë dhe të së ardhmes së saj shtetërore.

Historia e dëshmon rëndësinë e mbështetjes amerikane; përgjegjësia jonë sot është që këtë trashëgimi ta shndërrojmë në një të ardhme të sigurt, demokratike dhe euroatlantike për Republikën e Kosovës.