“Mos kërko çfarë mund të të japë Atdheu ty; pyet veten çfarë mund t’i japësh ti Atdheut.” — John F. Kennedy fjalimi i inaugurimit 1961.
Njeriu që solli një epokë të re në Amerikë
Pak presidentë në historinë e Shteteve të Bashkuara kanë lënë pas një trashëgimi kaq të madhe në një kohë kaq të shkurtër sa John Fitzgerald Kennedy. Ai qëndroi në Shtëpinë e Bardhë vetëm një mijë ditë, por emri i tij vazhdon të frymëzojë breza të tërë amerikanësh dhe njerëzish në mbarë botën. Për shumë historianë, Kennedy përfaqëson idealizmin, energjinë dhe optimizmin e Amerikës moderne. Ai ishte presidenti që i ftoi qytetarët të mos prisnin gjithçka nga shteti, por të kontribuonin vetë për kombin e tyre. Ishte udhëheqësi që përballoi me qetësi krizën më të rrezikshme të Luftës së Ftohtë dhe njeriu që i dha Amerikës vizionin për të çuar njeriun në Hënë.
Historiani Arthur Schlesinger Jr., një nga bashkëpunëtorët më të afërt të tij, shkruante se “Kennedy i dha politikës amerikane një ndjenjë energjie, elegance dhe qëllimi që nuk ishte parë prej dekadash.” Ndërsa Presidenti Bill Clinton do të thoshte shumë vite më vonë se “John Kennedy na bëri të besonim se politika mund të ishte një forcë për idealizëm dhe shërbim publik.”
Një fëmijëri e privilegjuar, por jo e lehtë
John Fitzgerald Kennedy lindi më 29 maj 1917 në Brookline të Massachusetts. Ai ishte djali i dytë i Joseph P. Kennedy dhe Rose Fitzgerald Kennedy, pjesëtarë të një familjeje irlandezo-amerikane që po ngjitej me shpejtësi në elitën ekonomike dhe politike amerikane. Babai i tij ishte një biznesmen i suksesshëm dhe më vonë ambasador i SHBA-së në Britaninë e Madhe, ndërsa nëna e tij vinte nga një familje me tradita të forta politike.
Megjithëse u rrit në luks, jeta e Kennedy-t nuk ishte aq e lehtë sa mund të duket. Që në moshë të vogël ai vuajti nga probleme serioze shëndetësore. Kaloi periudha të gjata në spitale dhe shpesh mjekët nuk ishin të sigurt nëse do të arrinte të jetonte gjatë. Ai vuante nga dhimbje kronike të shpinës, probleme gastrointestinale dhe sëmundje të tjera që do ta ndiqnin gjatë gjithë jetës. Historiani Robert Dallek ka shkruar se “Kennedy jetoi me dhimbje pothuajse çdo ditë të jetës së tij, por shumica e njerëzve nuk e kuptuan kurrë këtë.”
Megjithatë, ai zhvilloi një karakter të fortë, një sens humori të mprehtë dhe një aftësi të jashtëzakonshme për të fituar simpatinë e njerëzve. Këto cilësi do ta shoqëronin gjatë gjithë karrierës së tij politike.
Heroi i luftës që fitoi respektin e kombit
Kur Shtetet e Bashkuara hynë në Luftën e Dytë Botërore, Kennedy iu bashkua Marinës Amerikane. Në vitin 1943 ai komandonte anijen patrulluese PT-109 në Paqësor, kur një shkatërrues japonez e goditi dhe e fundosi anijen. Shumë nga ekuipazhi mbetën të plagosur dhe të humbur në det.
Kennedy, megjithëse kishte dëmtime të rënda në shpinë, refuzoi të dorëzohej. Ai notoi për orë të tëra në ujërat e Paqësorit duke tërhequr me dhëmbë jelekun e shpëtimit të një marinari të plagosur. Falë guximit dhe këmbënguljes së tij, pjesa më e madhe e ekuipazhit mbijetoi. Për këtë akt heroizmi ai mori Medaljen e Marinës dhe Trupave Detare.
Kur më vonë një gazetar e pyeti se si ishte bërë hero, Kennedy u përgjigj me humorin që e karakterizonte:
“Ishte e pavullnetshme. Ata ma fundosën anijen.”
Kjo përgjigje u bë legjendare dhe tregonte shumë për karakterin e tij modest.
Hyrja në politikë dhe ngritja e shpejtë
Pas luftës, Kennedy vendosi të hynte në politikë. Në vitin 1946 fitoi zgjedhjet për Dhomën e Përfaqësuesve dhe shpejt u bë një figurë në rritje brenda Partisë Demokratike. Në vitin 1952 fitoi një garë të vështirë për Senatin kundër republikanit të njohur Henry Cabot Lodge Jr.
Gjatë viteve si senator, ai fitoi reputacion si një politikan inteligjent dhe i pavarur. Në vitin 1956 botoi librin Profiles in Courage, i cili tregonte histori senatorësh amerikanë që kishin sakrifikuar karrierën për të mbrojtur bindjet e tyre. Libri fitoi Çmimin Pulitzer dhe e bëri edhe më të njohur në arenën kombëtare.
Në të njëjtën periudhë, jeta e tij personale mori një kthesë të rëndësishme. Në vitin 1953 ai u martua me Jacqueline Bouvier, një grua elegante, e kulturuar dhe shumë inteligjente. Jackie Kennedy do të bëhej një nga Zonjat e Para më të admiruara në historinë amerikane dhe do t’i jepte presidencës së bashkëshortit të saj një shkëlqim të veçantë kulturor.
Fitorja historike e vitit 1960
Në vitin 1960 Kennedy kandidoi për President të Shteteve të Bashkuara kundër Zëvendëspresidentit Richard Nixon. Fushata e tyre hyri në histori për debatet e para televizive presidenciale. Amerikanët që i dëgjuan debatet në radio mendonin shpesh se Nixon kishte argumentet më të forta, por ata që i panë në televizion mbetën të impresionuar nga qetësia, vetëbesimi dhe karizma e Kennedy-t.
Më 8 nëntor 1960 ai fitoi zgjedhjet me një diferencë shumë të ngushtë. Në moshën 43-vjeçare u bë presidenti më i ri i zgjedhur në historinë amerikane. Fjalimi i tij inaugurues më 20 janar 1961 mbetet një nga më të famshmit e të gjitha kohërave.
“Mos pyet çfarë mund të bëjë vendi yt për ty. Pyet çfarë mund të bësh ti për vendin tënd.”
Kjo fjali u bë moto e një brezi të tërë amerikanësh dhe simbol i frymës së shërbimit publik.
Krizat e para të presidencës
Vetëm disa muaj pas marrjes së detyrës, Kennedy u përball me dështimin e operacionit të njohur si Gjiri i Derrave, një përpjekje e mbështetur nga CIA për të rrëzuar regjimin e Fidel Kastros në Kubë. Operacioni përfundoi në katastrofë dhe administrata u kritikua ashpër.
Ndryshe nga shumë politikanë, Kennedy mori përgjegjësinë publike për dështimin.
“Fitorja ka njëqind etër. Humbja është jetime.”
Ky qëndrim i sinqertë i fitoi respekt edhe kundërshtarëve të tij politikë.
Trembëdhjetë ditët që shpëtuan botën
Në tetor 1962, avionët amerikanë zbuluan raketa bërthamore sovjetike në Kubë, vetëm pak minuta larg territorit amerikan. Bota u gjend në prag të një lufte bërthamore. Shumë gjeneralë amerikanë kërkonin sulm të menjëhershëm ndaj Kubës.
Kennedy refuzoi të vepronte me nxitim. Ai vendosi një bllokadë detare dhe nisi negociata intensive me liderin sovjetik Nikita Hrushov. Për trembëdhjetë ditë njerëzimi jetoi nën hijen e një katastrofe globale.
Në fund, kriza u zgjidh pa luftë. Historiani Martin Walker ka shkruar:
“Ndoshta asnjë njeri tjetër në shekullin XX nuk mbajti në duart e tij fatin e botës si Kennedy gjatë atyre ditëve.” Shumë studiues besojnë se vendimet e tij shmangën një luftë bërthamore që mund të kishte shkatërruar qytetërimin modern.
Lufta për të drejtat civile
Një nga sfidat më të mëdha të presidencës së Kennedy-t ishte çështja e të drejtave civile. Në shumë shtete jugore afrikano-amerikanët vazhdonin të përballeshin me segregacion dhe diskriminim.
Fillimisht Kennedy veproi me kujdes, por me kalimin e kohës ai e kuptoi se problemi nuk ishte vetëm politik, por edhe moral. Në qershor 1963 mbajti një fjalim historik ku deklaroi:
“Ky është para së gjithash një problem moral. Është po aq i vjetër sa Shkrimet e Shenjta dhe po aq i qartë sa Kushtetuta Amerikane.”
Ky qëndrim ndihmoi në krijimin e bazave për ligjet e mëdha të të drejtave civile që do të miratoheshin pas vdekjes së tij.
Ëndrra për Hënën
Kennedy e kuptoi se kombet frymëzohen nga objektiva të mëdha. Në vitin 1961 ai shpalli se Amerika do të dërgonte një njeri në Hënë para përfundimit të dekadës. Shumë ekspertë e konsideruan objektivin të pamundur. Teknologjia e kohës ishte ende primitive krahasuar me kërkesat e një misioni të tillë. Por Kennedy besonte se sfidat e mëdha krijojnë kombe të mëdha.
Në Universitetin Rice ai mbajti një nga fjalimet më frymëzuese të shekullit:
“Ne zgjedhim të shkojmë në Hënë jo sepse është e lehtë, por sepse është e vështirë.”
Kur Neil Armstrong hodhi hapin e parë në sipërfaqen hënore në vitin 1969, shumë amerikanë e panë atë moment si realizimin e vizionit të John Kennedy-t.
Dallasi dhe fundi tragjik
Më 22 nëntor 1963, gjatë një vizite në Dallas të Teksasit, Kennedy u vra para syve të kombit amerikan. Miliona njerëz ndoqën me tronditje lajmet që vinin nga televizioni. Amerika humbi presidentin e saj në kulmin e popullaritetit.
Historiani William Manchester shkroi:
“Në atë pasdite nëntori, Amerika humbi jo vetëm presidentin e saj, por edhe një pjesë të pafajësisë së saj.”
Funerali i tij u kthye në një moment zie globale. Udhëheqës nga e gjithë bota mbërritën në Uashington për t’i dhënë lamtumirën e fundit. Pamja e vogëlushit John Kennedy Jr. duke përshëndetur ushtarakisht arkivolin e të atit mbetet një nga imazhet më prekëse të historisë amerikane.
Trashëgimia e një presidenti të pavdekshëm
Edhe pse presidenca e tij zgjati më pak se tre vjet, Kennedy vazhdon të renditet ndër presidentët më të admiruar amerikanë. Ai frymëzoi breza të tërë të rinjsh që të hynin në jetën publike, të shërbenin në Korpusin e Paqes dhe të besonin se qeveria mund të ishte një forcë pozitive për ndryshim.
Ronald Reagan tha se Kennedy “na kujtoi se madhështia e Amerikës qëndron tek gatishmëria e saj për të përballuar sfida të mëdha.”
Barack Obama e quajti atë “një lider që kuptoi se fuqia e një kombi matet edhe nga aftësia për të frymëzuar.”
Një anekdotë që tregon madhështinë e vizionit të tij
Gjatë një vizite në NASA, Kennedy pa një punonjës të moshuar që po pastronte dyshemenë me fshesë. Presidenti iu afrua dhe e pyeti: — Çfarë pune bëni këtu?
Burri buzëqeshi dhe iu përgjigj: — Zoti President, unë po ndihmoj për ta çuar një njeri në Hënë.
Kennedy mbeti i impresionuar. Ai kuptoi se vizioni i tij ishte bërë tashmë vizioni i mijëra njerëzve të zakonshëm. Kjo histori shpjegon më mirë se çdo analizë politike arsyen pse John Fitzgerald Kennedy vazhdon të kujtohet edhe sot. Ai nuk ishte thjesht një president. Ai ishte një udhëheqës që i bëri njerëzit të besonin se secili prej tyre mund të ishte pjesë e diçkaje më të madhe se vetja. Dhe pikërisht kjo është arsyeja pse, më shumë se gjashtëdhjetë vjet pas vdekjes së tij, emri i John F. Kennedy mbetet sinonim i shpresës, guximit dhe besimit tek e ardhmja.
Rafael Floqi