Rita Filipi/

Historia përsëritet. Arben Broci nuk jeton më… Të majtët dhe të djathtët e kanë shpallur hero, madje ka edhe gjimnaze me emrin e tij. Kaq ishte jeta e një djali që iku në lule të moshës, me beben e syrit të fokusuar te demokracia. Katër protestues u kthyen në martirë më 2 prill 1991, që në krye të vendit të vinte një qeverisje e mirë dhe demokratike. Katër protestues u vranë në vitin 2011, që në krye të vendit të vinte një qeverisje e drejtë dhe e ndershme. Paradoksale ajo që erdhi më pas. Megjithatë, ata u shpallën Dëshmorë të Kombit. Gjaku i tyre nuk shkoi kot, përkundrazi… Sakrifikimi i tyre “forcoi” muret e kullave të larta famëkeqe mbi themele të kujtesës historike.

Dhuna ka sjellë gjithmonë vetëm dhunë mes njerëzve të thjeshtë, qofshin protestues apo policë. Gjeneralët kanë qenë dhe janë ata që japin urdhra. Një herë fiton njëri, pastaj tjetri. Dhe kjo lëvizje përsëritet si një karusel i pafund. Pas këtij revolucioni mbrojtës të flamingove (natyrës), por shkatërrues të betonizimit urban, të shohim kush do të vazhdojë t’i ndërtojë kullat e tij gjithnjë e më të larta mbi themelet e trashëgimisë sonë kulturore dhe natyrore.

Mos i fal, o Zot, se politikanët tanë e kanë ditur gjithnjë se çfarë po bëjnë!

A ka shpresë ta ndalim përfundimisht këtë karusel që prodhon antivlera dhe të zgjedhim në krye njerëz që udhëhiqen nga pasioni, dashuria, bujaria, toleranca dhe profesionalizmi? Njerëz që nuk e përdorin dhimbjen e të tjerëve si shkallë për pushtet, por e kthejnë atë në përgjegjësi, drejtësi dhe ndryshim të vërtetë?!

A ka shpresë të mos lëndojmë e të mos vrasim njëri-tjetrin?! Të mos shkatërrojmë pronat e njëri-tjetrit dhe as pronën tonë të përbashkët, atë shtetërore?! Na kanë lënë të varfër dhe, me atë që po ndodh këto ditë, rrezikojmë të bëhemi edhe më të varfër.

A ka shpresë për ndryshim?!

Fitimtarët te ne kanë qenë përherë arrogantë ndaj opozitës dhe njerëzve që i kundërshtojnë, por paradoksale është se kanë qenë arrogantë edhe ndaj atyre që u dhanë votën dhe u besuan.

Dhe karuseli ka vazhduar të rrotullohet sipas kësaj skeme.

Të jesh kokëulur kur fiton, është një virtyt i lartë, të cilin ne nuk e njohim fare si shoqëri, ndaj as ua përcjellim dot brezave. Sepse të jesh kokëulur do të thotë të shfrytëzosh gjithë potencialin tënd në të mirë të shoqërisë. Politikat tona kanë nxitur investime të shumta në beton e hekur, ndërsa investimet në edukim, kulturë dhe shëndetin fizik e mendor të shqiptarëve kanë qenë me pikatore. Dhe rezultati është ky që po shohim këto ditë.

Por këtë herë karuseli duhet të ndalet. Ende në Shqipëri kanë mbetur personalitete me integritet, profesionalizëm dhe pasion për t’i bërë mirë këtij vendi. Janë midis nesh, por nuk i shohim dot nga hijet e stërmëdha që lëshojnë kokat e politikës shqiptare.

Kur të qetësohen gjakrat, do t’i shohim fare qartë dhe pikërisht këta duhet të propozojmë e të votojmë.

(Foto e bërë nga unë në protestën paqësore të flamingove)

Isuf B.Bajrami/

Ka momente në histori kur e kaluara nuk mbetet më në faqet e librave, por shfaqet para syve tanë, sikur historia të ketë vendosur të përsërisë vetveten. Ndryshojnë shekujt, ndryshojnë fytyrat, ndryshojnë skenat, por disa sjellje njerëzore mbeten të njëjta: arroganca e pushtetit, vuajtja e qytetarëve dhe përpjekja për t’ia hedhur fajin atyre që guxojnë të ngrenë zërin.

Sot, kur shohim Tiranën të përfshirë nga tensionet, zemërimin qytetar dhe pamjet e zjarrit, mendja na kthehet te Roma e lashtë, te zjarri i madh i vitit 64 pas Krishtit dhe te figura e perandorit Neron, emri i të cilit mbeti i lidhur përgjithmonë me atë tragjedi.

Legjenda thotë se Neroni i binte lirës ndërsa Roma digjej. Historikisht, nuk është vërtetuar as se ai e shkaktoi zjarrin, as se luante lirën duke parë qytetin të digjej. Por metafora mbijetoi shekujt, sepse brenda saj fshihet një e vërtetë e hidhur për natyrën e pushtetit: ndonjëherë, ndërsa qytetarët përballen me krizën, udhëheqësit duken sikur jetojnë në një realitet krejt tjetër.

Dhe pikërisht këtu lind pyetja që nuk mund të anashkalohet: a po shohim sot në Tiranë një skenë që na kujton këtë kapitull të errët të historisë?

Jo sepse historia duhet përsëritur fjalë për fjalë, por sepse sjelljet që e bëjnë atë të paharrueshme mund të shfaqen përsëri, nën forma të reja.

Sepse zjarri që duhet të shqetësojë më shumë një shoqëri nuk është vetëm ai që djeg ndërtesat, por edhe ai që përhapet në ndërgjegjen e saj: zjarri i mosbesimit, i padrejtësisë dhe i humbjes së shpresës.

Kur qytetari shndërrohet në fajtor

Por ka edhe një ngjashmëri tjetër që e bën këtë paralelizëm historik edhe më domethënës.

Sipas historianit romak Tacit, pas zjarrit të madh të Romës, Neroni i fajësoi të krishterët dhe i bëri ata objekt të një persekutimi mizor. Kjo ndodhi në një kohë kur të krishterët përbënin një pakicë të cenueshme dhe kur akuzat kundër tyre shërbyen për ta zhvendosur vëmendjen nga dyshimet që rëndonin mbi perandorin.

Historia na kujton kështu një mekanizëm të rrezikshëm: kur pushteti vihet përballë një krize, ai mund të përpiqet të zhvendosë vëmendjen nga përgjegjësitë e veta, duke e paraqitur kundërshtarin si burimin e së keqes.

Dhe këtu qëndron pyetja për Tiranën e sotme: kur qytetarët protestojnë, a dëgjohet zëri i tyre, apo ata shndërrohen menjëherë në fajtorë për krizën që i ka nxjerrë në rrugë?

Natyrisht, jo çdo protestë është e drejtë në çdo veprim të saj. Dhuna, sulmet ndaj njerëzve dhe shkatërrimi i pronës nuk mund të justifikohen vetëm sepse ekziston pakënaqësi politike. Por as veprimet e dhunshme të disa individëve nuk mund të përdoren për t’i shpallur fajtorë të gjithë protestuesit, për ta zhvlerësuar çdo kërkesë qytetare apo për ta shmangur debatin mbi përgjegjësinë e pushtetit.

Një shoqëri demokratike duhet të jetë në gjendje t’i dallojë gjërat: protestuesin që kërkon drejtësi nga ai që ushtron dhunë, kritikën nga kërcënimi dhe përgjegjësinë individuale nga fajësimi kolektiv.

Përndryshe, rrezikojmë të biem në të njëjtin kurth që historia na ka mësuar ta njohim: në vend që të kërkojmë shkaqet e krizës, merremi vetëm me ata që e bëjnë atë të dukshme.

Sepse është shumë më e lehtë ta fajësosh turmën sesa t’u përgjigjesh pyetjeve të saj.

Është shumë më e lehtë t’i numërosh gurët e hedhur sesa t’i dëgjosh arsyet që i nxorën njerëzit në rrugë.

Dhe është shumë më e lehtë ta shpallësh qytetarin problem sesa të pranosh se ndoshta problemi qëndron edhe te mënyra se si qeveriset vendi.

Tirana nuk është vetëm një qytet që digjet

Tirana është më shumë se ndërtesat e saj, më shumë se sheshet ku mblidhen protestuesit dhe më shumë se zyrat ku merren vendimet politike.

Tirana është qyteti i njerëzve që punojnë, i të rinjve që ëndërrojnë, i familjeve që përpiqen të jetojnë me dinjitet dhe i atyre që kërkojnë një të ardhme në vendin e tyre.

Kur këta njerëz ndihen të padëgjuar, kur humbin besimin se institucionet u përkasin edhe atyre, atëherë kriza nuk është më thjesht politike. Ajo bëhet krizë besimi, krisje e marrëdhënies ndërmjet qytetarit dhe keq-qeverisjes.

Dhe kjo është shumë më e rëndë sesa një përplasje në rrugë.

Një ndërtesë mund të rindërtohet. Një xham mund të zëvendësohet. Dëmet materiale, sado të mëdha, mund të llogariten dhe të riparohen.

Por si rindërtohet besimi i një qytetari që ndien se zëri i tij nuk ka më peshë? Si rikthehet shpresa e një të riu që mendon se për të ardhmen e tij vendosin të tjerët, ndërsa atij i mbetet vetëm të duartrokasë ose të largohet?

Dhe çfarë duhet të bëjë një qeveri kur zemërimi shoqëror nuk mund të fshihet më pas statistikave, fjalimeve apo komunikatave politike?

Përgjigjja nuk mund të jetë arroganca. Nuk mund të jetë përçmimi. Dhe, mbi të gjitha, nuk mund të jetë bindja se kushdo që ngre zërin është armik.

Një pushtet që e sheh çdo kritikë si sulm ndaj vetvetes, herët a vonë rrezikon ta ngatërrojë interesin e tij me interesin e shtetit.

Por shteti nuk është qeveria. Dhe qeveria nuk është pronare e qytetarëve.

Pushteti është i përkohshëm. Dinjiteti i qytetarit nuk duhet të jetë.

Edi Rama dhe hija e Neronit

Në këtë kontekst, figura e Edi Ramës bëhet pjesë e një debati më të gjerë për përgjegjësinë politike, mënyrën e ushtrimit të pushtetit dhe marrëdhënien me qytetarët që kundërshtojnë qeverinë.

Krahasimi me Neronin është i fortë, provokues dhe emocional. Por ai duhet kuptuar si metaforë politike, jo si pretendim se historia po përsëritet identikisht ose se kryeministri ka përgjegjësi të drejtpërdrejtë për çdo akt dhune apo zjarrvënieje.

Thelbi i krahasimit nuk qëndron te zjarri si veprim fizik. Qëndron te pyetja se si sillet pushteti kur shoqëria është në krizë.

A e sheh zemërimin e qytetarëve si një sinjal që duhet dëgjuar, apo si një shqetësim që duhet heshtur?

A e kupton protestën si një shprehje të pakënaqësisë që kërkon përgjigje, apo e sheh atë kryesisht si një problem të rendit publik?

A është i gatshëm të shqyrtojë me ndershmëri kritikat dhe të mbajë përgjegjësi kur ato provohen të bazuara, apo preferon ta zhvendosë debatin te sjellja e kundërshtarëve?

Këto janë pyetjet që përcaktojnë dallimin ndërmjet një pushteti që dëshiron të qeverisë me besimin e qytetarëve dhe një pushteti që rrezikon të mbështetet vetëm te autoriteti i vet.

Sepse udhëheqja nuk provohet kur të gjithë të duartrokasin. Provohet atëherë kur përballë ke njerëz të zemëruar, kur kritikat janë të ashpra dhe kur është më e lehtë të reagosh me zemërim sesa të dëgjosh.

Në ato çaste, karakteri politik i një udhëheqësi nuk matet me forcën e zërit të tij, por me aftësinë për të kuptuar se përtej zhurmës së rrugës ka qytetarë që kërkojnë përgjigje.

Dhe nëse një qeveri nuk i jep këto përgjigje, ajo nuk mund të presë që metaforat historike të zhduken vetëm sepse i duken të pakëndshme.

Mësimi i Romës: mos e ngatërro zjarrin me zërin që kërkon ndihmë

Historia nuk duhet përdorur për të shpallur fajtorë pa prova. Ajo duhet përdorur për të na ndihmuar të njohim gabimet që shoqëritë i përsërisin.

Nuk e dimë me siguri se kush e shkaktoi zjarrin e madh të Romës. Nuk kemi prova të mjaftueshme për ta paraqitur Neronin si autor të vërtetuar të tij. Por e dimë se historia e ka ruajtur emrin e tij si simbol të një pushteti që, në imagjinatën kolektive, nuk e dëgjoi qytetin që po digjej.

Dhe kjo është arsyeja pse metafora vazhdon të jetojë.

Ajo na paralajmëron se pushteti mund të humbasë jo vetëm kur humb kontrollin mbi ngjarjet, por edhe kur humb ndjeshmërinë ndaj njerëzve.

Mund të ketë institucione, zyra, protokolle dhe fjalime, por, nëse qytetari nuk ndien se dikush po e dëgjon, diçka thelbësore në marrëdhënien ndërmjet shtetit dhe shoqërisë ka filluar të digjet.

Prandaj, përballë trazirave në Tiranë, nuk duhet të na interesojë vetëm se kush e ndezi zjarrin, kush hodhi gurin apo kush u përlesh me policinë. Duhet të kërkojmë edhe përgjigje për pyetjet që qëndrojnë pas krizës, të verifikojmë akuzat dhe të kërkojmë përgjegjësi nga secili sipas veprimeve të tij.

Sepse pa drejtësi nuk ka qetësi të qëndrueshme. Pa përgjegjësi nuk ka besim. Dhe pa dëgjim të qytetarëve, asnjë qeveri nuk mund ta konsiderojë heshtjen e rrugëve si dëshmi të sigurt të mbështetjes së tyre.

Një qytet mund të heshtë nga frika, nga lodhja ose nga humbja e shpresës. Prandaj, heshtja nuk është gjithmonë paqe dhe duartrokitjet nuk janë gjithmonë besim.

Ndonjëherë, zhurma e protestës është pikërisht ajo që një pushtet duhet të dëgjojë përpara se kriza të bëhet edhe më e thellë.

Dhe në fund…

Ndoshta, shekuj më vonë, askush nuk do t’i kujtojë hollësitë e çdo fjalimi politik të ditëve tona. Por njerëzit do të kujtojnë se si u trajtuan kur patën frikë, kur u zemëruan dhe kur kërkuan të drejtat e tyre.

Do të kujtojnë nëse u dëgjuan apo u përçmuan. Nëse iu dhanë përgjigje apo u etiketuan si fajtorë. Nëse pushteti u përpoq ta shuante zjarrin e pakënaqësisë me drejtësi dhe dialog, apo vetëm ta dënonte tymin që dilte mbi qytet.

Kjo është prova e vërtetë e udhëheqjes.

Sepse një kryeministër nuk është përgjegjës për çdo flakë që ndizet në rrugë, por është politikisht përgjegjës për mënyrën se si qeveris, si reagon ndaj krizave dhe si u përgjigjet shqetësimeve legjitime të qytetarëve.

Dhe asnjë pushtet nuk duhet të harrojë se qytetarët nuk janë armiqtë e shtetit. Ata janë arsyeja pse shteti ekziston.

Përderisa Tirana digjet, „Neroni“ i bie lirës.

Por pyetja që duhet të na shqetësojë të gjithëve nuk është vetëm kush po i bie lirës.

Pyetja është: a ka mbetur dikush në pushtet që e dëgjon qytetin duke kërkuar ndihmë?

Sepse, në fund të fundit, tragjedia më e madhe nuk është vetëm kur digjet një qytet.

Tragjedia e vërtetë fillon atëherë kur ata që kanë përgjegjësinë për ta mbrojtur atë nuk e kuptojnë më dhimbjen e njerëzve që jetojnë brenda tij.

Dhe historia, sado që ndryshojnë emrat dhe shekujt, ka një mënyrë të pamëshirshme për t’ua kujtuar këtë të vërtetë të gjithë atyre që e ngatërrojnë pushtetin me pronësinë mbi vendin dhe qytetarët me turmën që duhet të bindet.

Sepse Roma nuk ishte e Neronit. Dhe Tirana nuk i përket asnjë pushteti.

Tirana u përket qytetarëve të saj.

Ky është mësimi që duhet të dëgjohet përpara se zjarri i rrugëve të shndërrohet në një zjarr edhe më të thellë: atë të humbjes së besimit, të shpresës dhe të së ardhmes.

Emri i çdo individi paraqet çështje më rëndësi jo vetëm personale, familjare e shoqërore por edhe kombëtare sepse përmes tij dëshmojmë identitetin kombëtar në vend dhe në botën e jashtme. Si të popujt e tjerë edhe tek ne shqiptarët çështja e emërtimit ka evoluar në sajë të rrethanave shoqërore duke qenë dëshmi e kohës përkatëse.

Nail Draga

Kohë më parë mediat informuan se juristja Xhezide Selimi nga Kosova ka treguar së dëshiron të mbajë një emër shqiptar dhe jo arab. Ajo e lidhi këtë zgjedhje me idenitetin e saj dhe dëshirën për t´u përfaqësuar përmes një emri që, sipas saj pasqyron më mirë rrënjët shqiptare.

“Dua emër shqiptar, jo arab”!

Juristja shpjegoi se emrin Xhezide e ka trashëguar nga gjyshja, por tashmë ka zgjedhur që në të ardhmen të identifikohet me emrin Zana. Deklarata e saj ka nxitur reagime dhe diskutime rreth identitetit kulturor, traditës dhe të drejtës së secilit për të zgjedhur mënyrën se si dëshiron të identifikohet. Ndaj qendrimit të juristës Selimi, kishte reagime të ndryshme, nga ata që e kanë mbeshtetur, por edhe të tillë që nuk iu ka pëlqyer. Nuk ka dilemë se kemi të bëjmë me çështje personale, sepse askush nuk mund të imponojë emrin, por të gjithë jemi të vetëdijshëm se për fëmijet kanë vendosur prindërit e tyre, apo ndonjë mik i familjës. Duke marrë parasysh se emri personal përveç identitetit personal paraqet edhe identitetin kombëtar, një dukuri e tillë është e pranishme kudo në hapësirën etnogjeografike shqiptare.

Emri arab në formë të shkurtuar

Ne shqiptarët kur shkojmë si vizitor apo për raste të tjera në shtetet e ndryshme evropiane e gjetiu, kur prezantohemi me emrin personal, e kemi problem për ti bindur të tjerët se jemi shqiptar, sepse në pjesën dominuese emrat tonë janë me përkatësi orientale(arab, turk, persian), ku përmes emrit të huajt na përcaktojnë edhe përkatësinë kombëtare. Raste të tilla ka kudo, por unë do ceki një rast tipik që ma ka treguar një qytetar nga Kosova. Në një takim me një individë nga Kosova i cili punon e jeton në Gjermani, me ka treguar se e ka ndier vetën të prekur kur një qytetar nga Algjeria i ka thënë se emrin personal e ke të shkruar gabim. Në pyetjen e tij se ku qëndron gabimi ai i ka thënë së emri duhet të shkruhet si Aburrahim e jo Rrahim si e kam të shkruar. Ai kishte të drejtë se emri im është me kuptimin arab, dhe si i tillë është dashur të shkruhet, ndërsa prindërit e kanë vendosur në formë të shkurtuar. Nuk ka dilemë se raste të tilla ka mjaft te shiptarët qoftë të emrat me origjinë arabe, apo edhe kristiane. Në lidhje me këtë çështje shqiptarët që janë vendosur në SHBA me rastin e marrjës së dokumentëve personale ka nga ata që për çështje praktike kanë ndryshuar emrin apo kanë përmirësuar mbiemrin.

Emri dëshmi e rrethanave shoqërore

Përveç në kohën antike në Iliri, më pas në sajë të rrethanave historiko dhe shoqërore, emrat personal të shqiptarëve në të kaluarën ishin me përmbajtje fetare kristiane dhe të asaj islame. Nga një situatë e tillë nga shek.XVI e më pas të shqiptarët kanë dominuar emrat me kuptim arab, persian e turk dhe më pak ata kristian, varësisht prej strukturës fetare të popullsisë shqiptare. Nga shpallja e pavarësisë së Shqipërisë e më pas të rrallë ishin emrat personal me kuptimin shqip, por pas Luftës së Dytë Botërore në sajë të shkollimit dhe vetëdijësismit të popullsisë shqiptare pagëzimi i fëmijëve me emra me kuptimin shqip u bë dukuri e identitetit kombëtar. Në këtë drejtim Kosova ishte shëmbull edhe për viset tjera shqiptare nën Jugosllsavi, madje edhe për shqiptarët në Shqipëri.

Emrat e trashëguar i takojnë së kaluarës

Në rrethana të reja shoqërore, mbajtja e emrave të cilët i kanë pasur gjyshërit e baballaret tanë me gjithë respektin ndaj tyre, paraqet çështje të tejkaluar, sepse emri personal dëshmon identitetin kombëtar. Nëse iu bëjmë një analizë emrave personal të cilët janë me origjinë kristiane, arabe, turke apo persiane del qartë se nuk kemi të bëjmë me një realitet shoqëror, por emra të trashëguar dhe të imponuar. Në rrethana të tilla shoqërore përveç antarëve të familjes në emërtimin e foshnjëve kanë ndikuar edhe priftat e hoxhallarët, të cilët në këtë drejtim nuk kanë pasur ndonjë qendrim apo reagim, por në heshtje kanë miratuar emërtimet e tilla.

Kështu në se analizojmë p.sh. emrin e vajzës Shemsije nëse e kërkojmë kuptimin semantik në shqip është çadër, ku për qytetarin turk apo arab ndoshta nuk paraqet problem por për ne shqiptarët është qesharak! Emri Sabah, apo Sabahete në shqip është Agim, përkatësisht Agime, emër me kuptim e përmbajtje të plotë shqip, por ata janë sipas gjuhës arabe.Të tillë janë edhe edhe emri Bahri ka kuptimin “detar”, Behlul “i qeshur”, Asllan me kuptimin “Luan”, Avni-“ndihmës”, Avdullah-“rob i Zotit”, Emin-“besnik”, Alim-“dijetar” etj. Ndërsa emri Pjetër në shqip do të thot “shkëmb” ose “gur”, Vlash do të thot “i mbarë”, “i thjeshtë” ose “pa djallëzi”, Tonin ka kuptimin “i çmuar” ose “i lavdërueshëm”etj. Varësisht prej rrethanave e disponimit personal, nuk është çudi që ndonjë individ, në të ardhmën të kërkojë të ndryshojë emrin me kuptimin në shqip.

Deri më tash nuk kemi pasur rast të lexojmë ndonjë artikull apo studim ne lidhje me anën semantike të emrave personal me origjinë arabe, turke, angleze apo gjermane, që do të ishte me interes për opinionin e gjerë. Sepse kemi të bëjmë me problem të dyfishtë si emër i huaj, ndërsa janë të paktë ata që dinë të shpjegojnë anën semantike, përkatësisht kuptimin e tyre në shqip.

Emrat e huaj si modë moderne

Në kohën tonë jemi dëshmitarë se të posalindurve iu vendosin emra të ndryshëm me kuptim italian, turk, arab, anglez etj., duke anashkaluar emrat me kuptimin shqip, dukuri e cila është shqetësuese. Si duket ndikimi i telenovelave në gjuhë të huaja ka pasur ndikimin e vet, dukuri e cila ka marrë përmasa të mëdha.

Një veprim të tillë nuk duhet trajtuar si trend bashkëkohor, por mungesë e edukimit jo vetëm kombëtar. Pasi popujt e tjerë veprojnë ndryshe në mbrojtje të identiteti të tyre kombëtar, në mënyrë analoge duhet të veprojnë edhe shqiptarët, pa marrë parsysh se ku jetojnë në hapësirën e tyre etnogjeografike apo në diasporë. Ruajtja dhe mbrojtja e identitetit kombëtar shqiptar nuk rrezikon të tjerët, por është në mbrojtje të identitetit kombëtar tash dhe në të ardhmën.

Përfundim

Nuk ka dilemë se emërtimi i fëmijëve është përgjegjësi e prindërve për të vendosur sipas dëshirës dhe shijës së tyre. Por, në kohën tonë vendosja e emrave me kuptim turk, arab, anglez, gjerman, italian etj., paraqet çështje jo vetëm personale, por me peshë të veçantë sepse rrezikon identitetin kombëtar shqiptar. Sepse të popujt tjerë si më parë edhe tash ekziston një fanatizëm te emrat e tyre popullor e kombëtar, duke dëshmuar identitetin e tyre kombëtar. Por, në rrethana të reja shoqërore edhe shqiptarët kanë reflektuar ku një pjesë kanë dëshmuar së emërtimet e huaja mund të zëvëndësohen me emra me kuptimin shqip, duke dëshmuar dinjitet personal e familjar dhe vlerësim të identitetit kombëtar.

Frank Shkreli/

“Illyricum Sacrum” VII/1 dhe kujtesa e trevave shqiptare.

Urimet e mia më të sinqerta për përkthyesin Luket Hasaj! Puna juaj e palodhur në fushën e përkthimit është një kontribut i çmuar për kulturën dhe gjuhën shqipe. Me përkushtimin, kulturën dhe mjeshtërinë tuaj, ju keni dëshmuar se përkthyesi nuk është vetëm një përcjellës i fjalës, por edhe një lidhje e rëndësishme mes kulturave dhe qytetërimeve. Emri dhe vepra juaj meritojnë të zënë një vend të respektuar ndër përkthyesit më të njohur shqiptarë. Dëshiroj të shpreh mirënjohjen time të veçantë edhe për Federatën Panshqiptare “Vatra” dhe Qendrën Kulturore “Nënë Tereza”, për organizimin e këtij tubimi dhe për mundësinë që na dhanë të ndajmë së bashku vlerat dhe mesazhet e një vepre kaq të rëndësishme. Si gjithmonë, mirënjohje edhe për Dom Pjetrin – dëshmi e gjallë se në mërgatë vazhdon të jetojë dashuria për historinë, gjuhën, kulturën dhe trashëgiminë kombëtare. Është pikërisht kjo frymë që na bashkon sot: bindja se një popull që njeh historinë e vet, e ruan edhe më mirë identitetin e tij.

“Illyricum Sacrum”, Vëllimi VII/1, është nje nga ato libra që na bëjnë të kthehemi në kohë e hapësirë. Është një vepër që na afron me një pjesë të rëndësishme të historisë së Ilirisë dhe të trevave shqiptare, duke sjellë dëshmi, emra vendesh, qendra kishtare dhe të dhëna që kanë vlerë për studiuesit e historisë shqiptare, të mesjetës dhe të Krishtërimit në këto hapësira të Ilirisë së dikurshme. Vëllimi VII/1 i Illyricum Sacrum VII/1 është botuar në Venedik në vitin 1817 dhe lidhet me punën monumentale të Daniele Farlatit dhe Jacopo Coletit. VII/1 përfshin, pikërisht, historinë e Dioklesë/Tivarit dhe ipeshkvitë e Arbërisë, Balecit, Budvës, Danjës, Drishtit, Ulqinit, Polatit, Shurdhahut, Sardës, Shasit, Shkodrës dhe Durrësit, por që vazhdojnë edhe sot të jenë qendra të rëndësishme të hapësirës iliro-arbërore, si dhe materiale për Skënderbeun dhe Kuvendin e Arbërit. Illyricum Sacrum na sjellë dëshmi të një Arbërie që edhe në periudhat më të vështirë të historisë, nuk hoqi dorë nga identieti i saj, nga kujtesa e saj historike dhe nga lidhjet e saj me Evropën e krishterë. Këto nuk janë thjesht emra qytetesh në një indeks gjeografik. Ata janë pjesë e historisë së një hapësire ku kanë jetuar breza të tërë shqiptarësh dhe ku janë ndërthurur për shekuj zhvillime kombëtare, politike, kulturore dhe fetare.

Kjo vepër ka një kuptim të veçantë për mua, pasi më ofron një lidhje personale me ato treva. Jam me origjinë nga këto troje, lindur në një fshat afër Ulqinit dhe Shasit, të dyja këto qendra me referenca të rëndësishme në Illyricum Sacrum VII/1. Prandaj, kur lexoj për Ulqinin, Shasin, Tivarin dhe hapësirat shqiptare për rreth tyre, nuk i shoh vetëm si tema të një studimi historik. I shoh edhe përmes kujtesës së vendit prej nga vij unë dhe të parët e mi. Kjo është një ndjenjë që besoj e kuptojnë shumë shqiptarë që janë larguar nga vendlindja dhe kanë jetuar për vite ose dekada në mërgim. Thuhet se mund të largohesh fizikisht nga vendi ku ke lindur, por kujtesa e tij mbetet me ty. Dhe ndonjëherë një emër në një libër të vjetër mjafton për ta rikthyer atë kujtesë. Kjo është një nga arsyet pse Illyricum Sacrum më duket veçanërisht domethënës. Ai na tregon se vendet që ne i njohim sot me këto emra kanë, në të vërtetë, një histori shumë më të gjatë se kujtesa jonë personale.

Ka një fjali që më duket veçanërisht domethënëse për ta kuptuar këtë vepër dhe lidhjen e saj me trevat tona. Në shënimet e Imzot Frano Illisë për përkthimin e Vëllimit VII, gjejmë këtë përfundim: “Këto krahina kanë lidhje e ndikime të vazhdueshme njëna me tjetrën gjatë shekujsh.” Është një fjali e shkurtër, por me një kuptim të madh. Sepse kur lexojmë për Ulqinin, Tivarin, Shkodrën, Durrësin, Drishtin, Pultin, Sapën, Shasin e qendrat e tjera të përfshira në këtë vepër, kuptojmë se kemi të bëjmë me një hapësirë historike që nuk mund të ndahet me kufijtë politikë të sotëm. Ky nuk është vetëm një përfundim i një studiuesi. Unë e shoh si një dëshmi të një realiteti historik që lidhet edhe me rrënjët e mia dhe të shumë bashkvendasve nga ato treva.

Ndoshta, pikërisht, këtu qëndron një nga bukuritë e historisë në këtë vepër. Ajo na tregon se vendet, që sot mund t’i shohim të ndara nga kufijtë politikë e administrativë, në të kaluarën, kanë qenë pjesë e një hapësire shumë më të ndërlidhur. Vepra në shqip, Illyricum Sacrum na ndihmon ta shohim përsëri atë hapësirë të përbashkuar dhe të kuptojmë tashti jo vetëm se ku kemi qenë, por edhe sa shumë kemi qenë të lidhur me njëri-tjetrin.

Një prej mësimeve më të rëndësishme që mund të nxjerrim nga një vepër e tillë është rëndësia e burimit. Historia nuk mund të ndërtohet vetëm mbi kujtime, tregime apo interpretime të mëvonshme. Ajo kërkon dokumente, dëshmi dhe krahasim kritik të burimeve. Pikërisht, për këtë arsye, Illyricum Sacrum ka një vlerë të veçantë. Vepra mbledh dhe sistematizon një sasi të madhe materialesh historike e kishtare. Për studiuesin modern, këto materiale janë një pikë referimi që mund të krahasohet me burime të tjera dhe të ndihmojë në rindërtimin e së kaluarës historike. Kjo është veçanërisht e rëndësishme për historinë shqiptare, e cila është shpesh e shpërndarë në arkiva, biblioteka dhe botime të huaja. Prandaj, përkthimi dhe botimi në shqip i një vepre të tillë është një mënyrë për t’ia afruar burimin historik edhe lexuesit shqiptar.

Kur flasim për këtë vëllim, nuk mund të mos ndalemi te hapësira e Ulqinit dhe e trevave për rreth. Për mua kjo është edhe një pikë takimi mes historisë dhe kujtesës personale. Ulqini me rrethe, si Shasi, është një prej atyre qyteteve që bart në vetvete shumë shtresa historie. Pozita e tij në Adriatik e ka bërë, ndër shekuj, një pike-takimi të botëve të ndryshme politike, ekonomike, kulturore dhe fetare. Të lexosh dokumentet e vjetra për këto treva do të thotë të kuptosh se sa e gjatë dhe e ndërlikuar ka qenë historia e tyre dhe e jona. Dhe, pikërisht, këtu duhet të jemi të kujdesshëm. Historia shqiptare nuk ka nevojë për zbukurime. Faktet janë të mjaftueshme. Sa më seriozisht të studiohen burimet, aq më mirë mund ta kuptojmë të kaluarën tonë. Kjo është edhe mënyra më e mirë për t’ua përcjellë historinë brezave të rinj, si një urë nga e kaluara drejt së ardhmes. Botimi në shqip (përkthyer nga latinishtja) i Illyricum Sacrum VII/1 mund të shihet si një urë.

Në njërën anë janë dokumentet dhe dëshmitë e mbledhura më shumë se dy shekuj më parë. Në anën tjetër jemi ne, lexuesit e sotëm, që kemi mundësinë t’i lexojmë në gjuhën shqipe dhe studiuesi t’i përdori si bazë për kërkime të reja. Kjo lidhje është, veçanërisht, e rëndësishme për brezin e ri. Një i ri shqiptar që jeton në Shqipëri, Kosovë, Mal të Zi, në diasporë apo në Shtetet e Bashkuara, duhet të ketë mundësinë të njohë jo vetëm historinë që mëson në tekstet shkollore, por edhe burimet mbi të cilat ndërtohet ajo histori. Vetëm kështu krijohet një marrëdhënie e shëndetshme me të kaluarën. Edhe pse Illyricum Sacrum është në radhë të parë një vepër e historisë kishtare, rëndësia e saj për historinë shqiptare shkon më tej. Përmes dioqezave, qendrave urbane, emrave të vendeve dhe figurave të përmendura, ajo ndihmon në ndriçimin e një hapësire më të gjerë historike. Në këtë kuptim, vepra mund të lexohet edhe si pjesë e historisë kulturore dhe qytetare të këtyre trevave. Dhe kjo është një arsye më shumë që ajo të jetë e pranishme në bibliotekat shqiptare.

Për mua personalisht, ky botim është edhe një kthim simbolik te rrënjët. Në jetën e një njeriu vjen një moment kur nuk mjafton më vetëm të dish nga je. Dëshiron të dish çfarë historie ka pasur vendi prej nga vjen.

Dëshiron të kuptosh se çfarë kanë parë brezat para teje. Cilat kanë qenë qytetet e tyre, institucionet, besimet, vështirsitë dhe shpresat. Në këtë kuptim, një libër si Illyricum Sacrum bëhet më shumë se një vepër referimi. Është një dritare. Një dritare përmes së cilës mund të shohim më qartë një të kaluar që shpesh e kemi njohur vetëm, pjesërisht. Dhe kjo është ndoshta arsyeja më e mirë për ta promovuar. Jo vetëm sepse është një vepër e vjetër dhe e rëndësishme, por sepse na ndihmon të kuptojmë më mirë se nga vimë dhe kush jemi. Historia nuk është vetëm ajo që ka ndodhur. Është edhe mënyra se si ne zgjedhim ta njohim, ta dokumentojmë dhe t’ua përcjellim brezave. Illyricum Sacrum VII/1 na jep një mundësi të tillë. Dhe për mua, si njëri me origjinë nga ato treva, ky është edhe një moment personal — të kthehem, përmes faqeve të një vepre të vjetër, te një pjesë e rrënjëve të mia. Sepse vendlindja mund të jetë larg, por rrënjët nuk kanë distancë.

Hisen Berisha/

Çështja që është ngritur pas aktgjykimit të 16 shtatorit 2026 nuk mund të reduktohet në pyetjen se sa vite duhet të jetë dënimi. Çështja themelore është se çfarë statusi juridik dhe politik duhet të ketë më tej sistemi i Dhomave të Specializuara të Kosovës.

Më 16 shtator 2026, Trupi Gjykues i Dhomave të Specializuara i shpalli fajtorë për krime lufte Hashim Thaçin, Kadri Veselin, e të tjerët.

Prandaj, çdo nismë për ndryshimin e ligjit duhet ta konsideroj një dallim thelbësor, se ndryshimi i maksimumit të dënimit nuk është, në vetvete, rrëzim i aktgjykimit dhe as shfuqizim i përgjegjësisë penale të konstatuar nga gjykata.

Projektligji i paraqitur në Kuvend parasheh që Dhomat e Specializuara të mund të shqiptojnë dënim me burgim jo më të gjatë se 15 vjet, duke iu referuar parimit lex mitior – zbatimit të ligjit më të butë në favor të të akuzuarit ose të dënuarit, sipas kushteve juridike përkatëse.

Po ashtu, parashihet që “dënimet ti vuajnë në institucionet korrektuese të Kosovës” dhe që “të dënuarit të mund të jenë subjekt i faljes presidenciale”.

Parimisht, ‘ulja e maksimumit të dënimit përbën ndërhyrje në regjimin juridik të sanksioneve’ penale. Megjithatë, duhet bërë ‘dallimi ndërmjet dënimit dhe fajësisë’.

Nëse ‘një aktgjykim mbetet në fuqi dhe konstatimi i fajësisë nuk ndryshohet, ulja e maksimumit të dënimit nuk e zhduk vetvetiu atë konstatim’.

Prandaj, kjo çështje nuk mund të reduktohet vetëm në përcaktimin e masës së dënimit.

Çështja themelore është nëse synohet ndryshimi i pasojave të aktgjykimit, ndryshimi i juridiksionit dhe i mandatit të institucionit, apo një objektiv më i gjerë politik dhe juridik që lidhet me vetë ekzistencën e Dhomave të Specializuara.

Një tjetër element i projektligjit është “kufizimi i juridiksionit”.

Ai synon ngushtimin e juridiksionit të Dhomave të Specializuara, duke e lidhur atë më ngushtë me pretendimet specifike të përcaktuara në raportin e Asamblesë Parlamentare të Këshillit të Evropës dhe me kornizën fillestare të mandatit.

Për ‘rastet që do të konsideroheshin jashtë këtij juridiksioni’, parashihet edhe transferimi në institucionet e drejtësisë së Kosovës.

Kjo e bën çështjen shumë më të rëndësishme sesa thjesht uljen e dënimit.

Njëra qasje është ndryshimi i mënyrës së zbatimit të dënimit.

E dyta është ndryshimi i juridiksionit dhe i mandatit të institucionit.

Një qasje tjetër, me objektiv dukshëm më të gjerë politik, është kërkesa për defunksionalizimin dhe zhbërjen e Dhomave të Specializuara.

Këto qasje nuk janë juridikisht të njëjta dhe në komunikimin publik, duhet të jemi konciz.

Meqë projektligji u miratua politikisht, dhe nëse e kalon edhe kontrollin kushtetues, se prap, kjo nuk do të thotë automatikisht se një aktgjykim i dhënë nga Dhomat e Specializuara shpallet i pabazë ose anulohet.

Një ‘kufizim i dënimit’ nuk është i njëjtë me rrëzimin e aktgjykimit’.

‘Vuajtja e dënimit’ në Kosovë nuk është e njëjtë me lirimin.

‘Falja presidenciale’ nuk është e njëjtë me pafajësinë.

‘Kufizimi i juridiksionit për raste të ardhshme’ nuk është i njëjtë me anulimin e një aktgjykimi të dhënë tashmë.

Një tjetër çështje që duhet trajtuar me kujdes është interpretimi i luftës së UÇK-së.

Aktgjykimi i 16 shtatorit 2026 nuk i shpalli të akuzuarit fajtorë për krime kundër njerëzimit. Përkundrazi, Prokuroria nuk arriti të provonte përtej dyshimit të arsyeshëm ekzistencën e një sulmi të gjerë ose sistematik kundër popullsisë civile.

Ky dallim është juridikisht i rëndësishëm.

Prandaj, në trajtimin serioz të kësaj çështjeje në nivel shtetëror, mënyra se si formulohen ‘konstatimet gjyqësore’ mund të ketë pasoja të rëndësishme në interpretimin politik, historik dhe diplomatik të luftës.

Pikërisht për këtë arsye, Republika e Kosovës ka interes të trajtojë me seriozitet çdo çështje që prek ‘interpretimin juridik të historisë së luftës’.

Pyetja që duhet t’i shtrohet Kuvendit dhe deputetëve është e qartë, cili është objektivi juridik dhe shtetëror i këtij ndryshimi të ligjit?

Nëse objektivi është vetëm ‘humanizimi i dënimeve’, atëherë kemi të bëjmë me një ndërhyrje në regjimin e sanksioneve penale.

Nëse objektivi është ‘kufizimi i mandatit’, atëherë kemi të bëjmë me një rikonfigurim të juridiksionit.

Nëse objektivi është ‘transferimi i çështjeve të caktuara në Kosovë’, atëherë duhet të sqarohet saktësisht se cilat çështje transferohen, në cilën fazë procedurale dhe mbi çfarë baze kushtetuese e ndërkombëtare.

Por, nëse i qasemi me “Doktrinën Trump” kësaj çështje, dhe objektivi politik është – Zhbërja e Dhomave të Specializuara – atëherë kjo duhet të thuhet hapur dhe të trajtohet si çështje më vete. Zhbërja kërkon projekt të veçantë shtetëror.

Kërkesa për zhbërjen e Dhomave të Specializuara është një pozicion politik dhe juridik shumë më i gjerë sesa kërkesa për uljen e dënimeve.

Përcaktimi për këtë objektiv, duhet të paraqitet hapur si projekt shtetëror, me përcaktim të rrugës juridike dhe të pasojave institucionale.

Zhbërja nuk është thjesht një ndryshim i nenit që përcakton dënimin maksimal. Ajo kërkon trajtimin e veçantë dhe abrogim të bazës juridike të ekzistencës së Dhomave dhe të derogimit të obligimeve ndërkombëtare që lidhen me to, përfshirë marrëveshjet përkatëse me Bashkimin Evropian, si dhe të derogimit të detyrimeve ndërkombëtare të Kosovës dhe abrogimit të instrumenteve juridike përkatëse.

Një projekt i tillë duhet të përcaktojë së paku, abrogimin e bazes ligjore me ketë defunksionalizimin e Dhomave, të pasojave mbi procedurat ekzistuese që janë në zhvillim dhe aktgjykimet e dhëna, të kompetencave të institucioneve rezidente të Kosovës, të obligimeve ndërkombëtare dhe të të drejtave të të akuzuarve, të dënuarve dhe të viktimave.

Kjo është shumë më tepër sesa një nen që e vendos dënimin maksimal në 15 vjet.

Pas 16 shtatorit 2026, çështja e Dhomave të Specializuara ka hyrë në një fazë të re juridike dhe politike.

Ndryshimi i dënimeve, vuajtja e tyre në Kosovë, mundësia e faljes presidenciale dhe ngushtimi i juridiksionit mund të kenë pasoja të rëndësishme, por nuk duhen paraqitur automatikisht si anulim i aktgjykimeve apo si eliminim i përgjegjësisë penale të konstatuar nga gjykata.

Nëse synimi është ndryshimi i dënimit, le të thuhet se synohet ndryshimi i dënimit.

Nëse synimi është kufizimi i juridiksionit, le të thuhet se synohet kufizimi i juridiksionit.

Nëse synimi është kthimi i çështjeve të caktuara në sistemin gjyqësor të Kosovës, le të përcaktohet qartë se cilat çështje dhe në çfarë faze procedurale.

Dhe nëse synimi është zhbërja e Dhomave të Specializuara, atëherë pikërisht kjo duhet të jetë objekt i shqyrtimit juridik dhe politik.

Pyetja qendrore politike mbetet se, çfarë zgjidhjeje juridike dhe shtetërore kërkon Republika e Kosovës përballë kësaj arkitekture gjyqësore: ndryshimin e ligjit pa rrëzuar konceptin e fajësisë apo zhbërjen e Dhomave të Specializuara duke nulizuar veprimet formale-juridike të deritanishme?