Hora e Arbëreshëvet, e njohur sot si Piana degli Albanesi, është një nga vendbanimet më të rëndësishme historike e kulturore të arbëreshëve në Itali. E themeluar më 30 gusht 1488 nga të mbijetuarit e eksodit shqiptar pas vdekjes së Skënderbeut dhe pas rënies së rezistencës shqiptare kundër osmanëve, ky vendbanim përfaqëson një nga shembujt më të pastër të ruajtjes së identitetit etno-kulturor në diasporë. E vendosur në afërsi të Palermos, në zemër të Sicilisë, Hora është shndërruar në një qendër simbolike të arbëreshëve, duke mbajtur gjallë gjuhën, zakonet, muzikën, veshjet tradicionale dhe simbolet kombëtare shqiptare për më shumë se pesë shekuj.

Me rreth 6.500 banorë, Hora është konsideruar shpesh si “kryeqyteti i arbëreshëve”, jo vetëm për numrin e popullsisë, por sidomos për rolin që ka luajtur në mbajtjen gjallë të kujtesës historike dhe të vetëdijes kombëtare. Pikërisht këtu lindën dhe vepruan figura të rëndësishme të letërsisë dhe kulturës shqipe. Lekë Matranga, prift dhe gjuhëtar, është një nga autorët e parë që na la gjurmë në letërsinë e vjetër shqipe, ndërsa në shekujt pasues, Zef Skiroi, poet i njohur i Rilindjes Kombëtare, e ngriti zërin e tij për çështjen shqiptare, duke e lidhur fatin e arbëreshëve me fatin e kombit amë.

Hora e Arbëreshëvet është e njohur edhe për traditat e pasura kishtare të ritit bizantin, të cilat u shërbyen arbëreshëve si një element identitar dallues përballë shoqërisë italiane përreth. Liturgjia në gjuhën shqipe, ikonografia dhe veshjet e priftërinjve arbëreshë mbeten edhe sot një dëshmi e gjallë e mënyrës se si feja dhe kultura u ndërthurën për të ruajtur identitetin kombëtar. Veshjet tradicionale të grave arbëreshe, të cilat shpalosen çdo Pashkë dhe festë kombëtare, janë një tjetër shenjë e fortë e lidhjes së pakushtëzuar me rrënjët shqiptare.

Interpretimet e mëvonshme të udhëheqësve dhe intelektualëve arbëreshë e shohin historinë e Horës si pjesë të një projekti më të gjerë identitar: ruajtjen e kujtesës së një kombi të vogël, por të pamposhtur, i cili kishte ditur të qëndronte përballë pushtimit osman në Motin e Madh. Ky vetë-imazh i arbëreshëve nuk ishte thjesht një nostalgji për të kaluarën, por një përpjekje për të përkthyer atë trashëgimi në një rol të ri historik. Përmes shkrimtarëve, klerikëve, mësuesve dhe veprimtarëve, arbëreshët u bënë predikues të lirisë politike dhe individuale, duke përfaqësuar një moral të fortë kolektiv që lidhej me ëndrrën e pashuar për një Shqipëri të lirë.

Në këtë kuptim, Hora e Arbëreshëve u shndërrua në një qendër mesianike të nacionalizmit shqiptar në diasporë. Aty ku ruhej gjuha, aty ku këndohej ende kënga për Skënderbeun dhe ku fëmijët mësonin historinë e të parëve, po farkëtohej edhe ideja se arbëreshët nuk ishin thjesht një komunitet i mërguar, por një pjesë aktive e kombit shqiptar. Nga ky perceptim identitar u ushqye edhe kontributi i tyre në lëvizjet për krijimin e shtetit shqiptar në fillim të shekullit XX, duke i dhënë kuptim të plotë rolit të tyre si urë kulturore dhe politike mes Shqipërisë dhe Europës.

Prandaj, Hora e Arbëreshëve nuk është thjesht një fshat në Sicili, por një monument i gjallë i qëndresës, i kujtesës dhe i dashurisë për atdheun e lënë pas. Ajo është një provë historike e faktit se identiteti kombëtar nuk kufizohet nga kufijtë gjeografikë, por mbijeton përmes gjuhës, kulturës dhe besimit të patundur të një komuniteti.

© Dorian Koçi

Av. Hasan Metuku/

Administrata Trump ka udhëzuar ambasadat dhe konsullatat e SHBA-së në mbarë botën që të pezullojnë përkohësisht dhe të rirregullojnë intervistat për viza emigruese, ndërsa zyrtarët konsullorë i nshtrohen trajnimit të detyrueshëm të përqendruar në ekzaminimin e rritur, përfshirë bazën e papranueshmërisë për shkak të ngarkesës publike (public charge).

E rëndësishme është se kjo nuk është aktualisht një pezullim i përgjithshëm i të gjitha intervistave për viza. Pezullimi i raportuar në të gjithë botën zbatohet për vizat emigruese—përfshirë përpunimin e kartave të gjelbra të bazuara në familje dhe punësim në konsullatat e SHBA-së. Kategoritë e vizave jo-emigruese si B-1/B-2, F-1, H-1B, L-1 dhe E-2 nuk përfshihen në pezullimin botëror bazuar në informacionin e disponueshëm aktualisht.

Koha e këtij vendimi është e dukshme. Njoftimi vjen menjëherë pasi një gjykatë federale rrëzoi pezullimin e ndarë të Administratës për lëshimin e vizave emigruese që prekte shtetasit e 75 vendeve.

Kohëzgjatja e pezullimit të ri mbetet e pasigurt. Aplikant qe kane intervista të ardhshme te caktuara për viza emigruese duhet të monitorojnë me kujdes komunikimet nga ambasada ose konsullata përkatëse e SHBA-së dhe nuk duhet të supozojnë se një takim do të vazhdojë thjesht sepse mbetet i dukshëm në sistemin e caktimit të takimeve. Ndoshta më e rëndësishme se prishja e përkohshme e orarit është ajo që vjen më pas.

Theksi në trajnimin për ngarkesën publike sinjalizon shqyrtim më të rreptë të rrethanave financiare të aplikantëve kur të rikthehen intervistat për viza emigruese.

Për punëdhënësit, familjet dhe emigrantët me qëllim që tashmë po kalojnë procese të gjata emigracioni, kjo është një tjetër e dhënë që kërkon vëmendje të ngushtë.

Metuku Law P.C.

Prof. Dr. Skender Asani/

Sot, në ditëlindjen e Gonxhe Bojaxhiut, Shkupi i saj u bë sërish pikënisja e një udhe që i përket njerëzimit. Promovimi dinjitoz i veprës “Udha misionare e Gonxhe Bojaxhiut drejt Nënë Terezës universale”, të autorëve Prof. Dr. Skender Asani dhe Dr. Albert Ramaj, nën recensionin e Dom Lush Gjergjit, nuk ishte vetëm një ngjarje kulturore, por një takim i shtetit, akademisë, diplomacisë dhe besimit rreth një figure që vazhdon të bashkojë. Nën përkujdesjen qeveritare dhe në praninë e krerëve qeverisës nga Maqedonia e Veriut dhe Kosova, tre rektorëve të universiteteve shqiptare në Maqedoninë e Veriut, korit diplomatik, kreut të Bashkësisë Fetare Islame dhe personaliteteve të shumta, libri dhe ekspozita me dokumente autentike dëshmuan udhën e jashtëzakonshme të transformimit të Gonxhes shkupjane në Nënë Terezën universale.

Mesazhi ishte i qartë: ajo nuk u bë universale duke harruar rrënjët, por duke i shndërruar vlerat e marra nga familja, besimi dhe Shkupi shumëfetar e shumëkulturor në dashuri për çdo njeri. Gonxhja u nis nga Shkupi kur bota ende nuk e njihte; Nënë Tereza iu kthye atij pasi e kishte njohur gjithë njerëzimi. Sot, libri dhe ekspozita i bashkuan këto dy skaje të udhës së saj: nga Shkupi drejt botës, nga rrënja drejt universales, nga njeriu drejt njerëzimit.

Koment nga Rafael Floqi 

Në pamje të parë, argumenti duket i thjeshtë: nëse ke kërkuar vizë turistike për të vizituar Shtetet e Bashkuara, atëherë duhet të jesh turist; nëse ke kërkuar vizë biznesi, duhet të udhëtosh për biznes. Por çfarë ndodh kur një person hyn ligjërisht në Amerikë dhe, pasi ndodhet këtu, kërkon azil sepse pretendon se kthimi në vendin e origjinës e ekspozon ndaj persekutimit? A është vetë kërkesa për azil provë se ai e ka mashtruar qeverinë amerikane kur mori vizën?

Pikërisht këtu fillon debati i madh që pritet të shoqërojë një nga masat më të forta të administratës së Presidentit Donald Trump në fushën e emigracionit.

Administrata Trump po përgatitet të revokojë vizat B1 dhe B2 të personave që kanë hyrë ose kanë pasur viza biznesi dhe turizmi dhe më pas kanë kërkuar azil në Shtetet e Bashkuara. Sipas dokumenteve të Departamentit të Shtetit dhe zyrtarëve amerikanë të cituar nga Associated Press, masa mund të prekë deri në 200 mijë persona dhe, nëse zbatohet në këtë shkallë, do të përbënte revokimin masiv më të madh të vizave në historinë amerikane. Procesi pritet të përfshijë vizat B1/B2 të lëshuara nga viti 2016 deri më 2026 dhe të zhvillohet në bashkëpunim me Department of Homeland Security.

Administrata e paraqet çështjen si mbrojtje të integritetit të sistemit të emigracionit. Zëdhënësi i Departamentit të Shtetit, Tommy Pigott, ka thënë se autoritetet po identifikojnë personat që kanë ardhur duke u paraqitur si vizitorë afatshkurtër, por më pas kanë kërkuar azil për të qëndruar përgjithmonë. Zëvendëssekretari i Shtetit Christopher Landau ka shkuar edhe më tej, duke argumentuar se azili nuk duhet të përdoret si një rrugë anësore për të shmangur ligjet e emigracionit.

Dhe këtu administrata ka një argument që nuk mund të hidhet poshtë pa diskutim. Vizat B1 dhe B2 janë, sipas natyrës së tyre, viza të përkohshme. Aplikanti duhet të bindë konsullin se synon të kthehet në vendin e tij. Nëse dikush aplikon për vizë turistike duke pasur që në atë moment një plan të fshehtë për të hyrë në Amerikë dhe për të kërkuar azil, qeveria mund të ngrejë çështjen e mashtrimit ose keqparaqitjes së qëllimit.

Por ekziston një dallim vendimtar midis dy pohimeve: të hysh në Amerikë me vizë turistike me një plan të paramenduar për të mashtruar sistemin nuk është e njëjta gjë me të hysh si turist dhe më vonë të lindë një arsye reale për të kërkuar azil.

Ky dallim mund të bëhet zemra e betejës juridike.

Ligji amerikan parashikon se një person fizikisht i pranishëm në Shtetet e Bashkuara mund të kërkojë azil, pavarësisht statusit të tij të emigracionit, duke iu nënshtruar kushteve dhe kufizimeve të tjera të ligjit, përfshirë përgjithësisht afatin njëvjeçar të aplikimit. Washington Post thekson pikërisht këtë tension midis së drejtës ligjore për të kërkuar azil dhe politikës së re të revokimit të vizave.

Sepse jeta nuk zhvillohet gjithmonë sipas formularit të plotësuar në një konsullatë.

Një person mund të ketë marrë vizën në vitin 2022 me qëllimin real për të vizituar Amerikën. Dy vjet më vonë, situata politike në vendin e tij mund të ketë ndryshuar. Ai mund të jetë kërcënuar. Familja e tij mund të jetë përndjekur. Mund të ketë ndodhur një grusht shteti, një luftë apo një konflikt politik. Ose prova të reja mund ta bindin se kthimi përbën rrezik.

Në këto raste pyetja është e pashmangshme: a mund të konsiderohet automatikisht mashtrues ai që kërkon mbrojtjen që vetë ligji amerikan ia lejon të kërkojë?

Pikërisht këtu masa e administratës Trump largohet nga një operacion administrativ mbi vizat dhe hyn në territorin e një debati shumë më të madh mbi kuptimin e azilit në Amerikë.

Revokimi i vizës nuk është deportim

Në gjithë këtë debat duhet bërë një sqarim thelbësor, sidomos për emigrantët shqiptarë që mund të tremben nga titulli “200 mijë viza do të anulohen”.

Revokimi i vizës nuk do të thotë automatikisht deportim.

Zyrtarët amerikanë të cituar nga AP kanë shpjeguar se personat me kërkesa azili në proces nuk do të deportohen domosdoshmërisht menjëherë vetëm sepse u është revokuar viza B1/B2. Shumë prej tyre do të humbin statusin që lidhet me vizën e biznesit ose turizmit, ndërsa kërkesa e azilit mbetet një çështje më vete.

Edhe analiza e publikuar nga Al Jazeera, duke cituar studiuesen e politikave të migracionit Rut Bermejo Casado, nënvizon se revokimi i vizës së përkohshme nuk është i njëjtë me përfundimin e kërkesës së azilit. Sipas saj, e drejta për të vazhduar procedurën e azilit përgjithësisht mbetet derisa çështja të vendoset.

Ky është një dallim shumë i rëndësishëm.

Viza është dokumenti me të cilin një shtetas i huaj kërkon të hyjë në Shtetet e Bashkuara. Azili është një proces tjetër juridik, nëpërmjet të cilit personi kërkon mbrojtjen e Shteteve të Bashkuara nga persekutimi.

Prandaj titulli dramatik “Trump anulon 200 mijë viza” nuk duhet përkthyer automatikisht në “Trump deporton 200 mijë azilkërkues”. Janë dy gjëra juridikisht të ndryshme.

Por pasoja mund të jetë shumë më e madhe se vetë viza

Megjithatë, kjo nuk do të thotë se masa është pa pasoja.

Personi të cilit i revokohet viza mund të mbetet shumë më i varur nga rezultati i çështjes së tij të azilit. Nëse azili miratohet, hapet një rrugë tjetër ligjore. Nëse refuzohet dhe personi nuk ka një bazë tjetër ligjore për të qëndruar, situata ndryshon rrënjësisht.

Për këtë arsye, efekti më i madh i politikës së re mund të mos jetë deportimi i menjëhershëm.

Mund të jetë frika.

Mesazhi që shkon drejt miliona mbajtësve të vizave amerikane është i fuqishëm: nëse hyni si turistë dhe më pas kërkoni azil, qeveria mund ta interpretojë këtë si tregues se viza është përdorur për një qëllim tjetër.

Kështu masa mund të funksionojë edhe si mekanizëm frenues. Analiza e Al Jazeera vëren se politika mund t’i dekurajojë njerëzit që kanë hyrë me viza turistike ose biznesi nga paraqitja e kërkesave për azil, edhe kur pretendojnë se kanë arsye reale për ta bërë këtë.

Dhe këtu lind dilema amerikane.

Shteti ka të drejtë dhe detyrë të luftojë mashtrimin. Një sistem azili i mbushur me aplikime të sajuara dëmton në radhë të parë njerëzit që kanë vërtet nevojë për mbrojtje. Çdo kërkesë false zgjat radhën e një të përndjekuri të vërtetë.

Por lufta kundër mashtrimit nuk duhet ta kthejë automatikisht kërkesën për azil në provë të mashtrimit.

Ky është kufiri që gjykatat amerikane mund të duhet ta përcaktojnë.

Çfarë do të thotë kjo për shqiptarët?

Për komunitetin shqiptar në Shtetet e Bashkuara, lajmi duhet lexuar me kujdes dhe pa panik.

Deri tani nuk është publikuar një ndarje sipas kombësive e personave që mund të preken. Ekspertët kanë theksuar se të dhënat publike nuk tregojnë se cilat kombësi përbëjnë grupin konkret të azilkërkuesve që kanë hyrë fillimisht me B1/B2.

Prandaj nuk ka bazë për të thënë se një numër i caktuar shqiptarësh do të preken.

Por shqiptarët që kanë hyrë me vizë B1/B2 dhe kanë paraqitur më pas kërkesë për azil duhet ta ndjekin zhvillimin me shumë vëmendje. Sidomos duhet të dallojnë statusin e vizës së tyre nga statusi dhe faza e çështjes së azilit.

Dhe, mbi të gjitha, nuk duhet të marrin vendime të rëndësishme — si udhëtimi jashtë SHBA-së, tërheqja e një aplikimi apo ndryshime të tjera të statusit — vetëm duke u bazuar në tituj gazetash. Rrethanat individuale mund të jenë shumë të ndryshme dhe kërkojnë këshillim juridik individual.

Amerika përballë një pyetjeje të vjetër

Në fund, debati për 200 mijë vizat është më i madh se një debat për një vulë në pasaportë.

Është debat për dy parime që Amerika është përpjekur t’i mbajë njëkohësisht: sovranitetin e shtetit për të kontrolluar kufijtë e tij dhe traditën e mbrojtjes së atyre që provojnë se përndiqen.

Trump po e vendos theksin fuqishëm te i pari.

Kundërshtarët e politikës do të kërkojnë që gjykatat të mbrojnë të dytin.

Administrata ka një argument të fortë kur thotë se viza turistike nuk duhet të shndërrohet në një mekanizëm të paramenduar për të anashkaluar sistemin e emigracionit. Por administrata do të përballet me një pyetje po aq të fortë: si provohet se personi e kishte këtë qëllim kur kërkoi vizën?

Sepse midis mashtrimit dhe ndryshimit të rrethanave ekziston një vijë juridike që nuk mund të fshihet me një urdhër administrativ.

Dhe ndoshta pikërisht aty do të zhvillohet beteja e ardhshme.

Jo mbi pyetjen nëse Amerika ka të drejtë të anulojë një vizë.

Por mbi një pyetje shumë më themelore:

A mund të konsiderohet kërkimi i azilit provë e mashtrimit, kur vetë ligji amerikan e njeh të drejtën për ta kërkuar atë?

Përgjigjen përfundimtare nuk do ta japin titujt e gazetave. Me shumë gjasa do ta kërkojnë avokatët, gjykatësit dhe, ndoshta, gjykatat më të larta të Amerikës.

Deri atëherë, 200 mijë vizat janë më shumë se një statistikë. Ato janë testi i radhës për kufirin midis kontrollit të emigracionit dhe të drejtës për mbrojtje në Amerikë.

Gjon F. Ivezaj/

Në historinë e Shqipërisë së fillimit të shekullit XX, në atë periudhë të madhe të Rilindjes Kombëtare kur idealet e lirisë, arsimit, kulturës dhe të drejtave kombëtare po merrnin gjithnjë e më shumë formë politike, u shqua një brez intelektualësh që e kuptuan atdhetarizmin si detyrë dhe përgjegjësi ndaj kombit. Në këtë brez të ndritur bën pjesë edhe Muço Qulli, i njohur në burime edhe si Hilmi Mustafa Leskoviku, gazetar, publicist, botues dhe veprimtar i çështjes kombëtare, i cili, megjithëse jetoi vetëm pak vite, la gjurmë në gazetarinë, publicistikën dhe jetën kombëtare shqiptare.

Muço Qulli lindi në Leskovik në vitin 1887. Fëmijërinë e kaloi në vendlindjen e tij, në një mjedis ku traditat qytetare dhe atmosfera e Rilindjes Kombëtare ndikonin fuqishëm në formimin e brezit të ri. Ishte koha kur arsimi, gjuha dhe kultura shqiptare po shndërroheshin në shtylla të vetëdijes kombëtare. Për të rinjtë shqiptarë të asaj kohe, shkollimi nuk ishte vetëm përgatitje për një profesion; ai ishte një rrugë për të fituar dijen e nevojshme për t’i shërbyer vendit.

Shkollimin e parë e nisi në Leskovik, në vendlindjen e tij, ku hodhi themelet e edukimit dhe të formimit të hershëm. Më pas, kërkimi i dijes e çoi në Manastir, një nga qendrat më të rëndësishme të jetës kulturore shqiptare të kohës. Manastiri ishte bërë një vatër e rëndësishme e veprimtarisë kombëtare, e arsimit dhe e përpjekjeve për gjuhën e shkrimin shqip. Në këtë mjedis u zgjeruan horizontet e tij intelektuale dhe u forcua lidhja e tij me çështjen kombëtare.

Rruga e formimit vazhdoi në Stamboll, qendrën politike dhe kulturore të Perandorisë Osmane. Atje ai u përball me një botë më të gjerë intelektuale dhe politike dhe vijoi studimet e larta, duke u formuar në fushën e drejtësisë. Stambolli ishte në atë kohë një nga qendrat ku vepronin shumë prej intelektualëve shqiptarë dhe ku çështjet e gjuhës, arsimit, kulturës dhe të ardhmes politike të shqiptarëve diskutoheshin me intensitet të madh.

Ky formim në Leskovik, Manastir dhe Stamboll ndikoi në krijimin e personalitetit të tij si intelektual. Ai fitoi një kulturë që nuk mbeti e mbyllur brenda kufijve të profesionit, por u vu në shërbim të jetës publike dhe të çështjes shqiptare. Pikërisht këtu duhet kërkuar edhe arsyeja pse gazetaria u bë një nga fushat më të rëndësishme të veprimtarisë së tij.

Në fillim të shekullit XX, shtypi shqiptar kishte një mision shumë më të gjerë se informimi i përditshëm. Gazetat ishin tribuna të mendimit kombëtar, mjete të përhapjes së arsimit dhe kulturës, shkolla të gjuhës shqipe dhe qendra ku formohej opinioni publik. Në një shoqëri që ende nuk kishte shtet të pavarur, gazetaria ishte një prej mjeteve më të fuqishme për të mbrojtur identitetin kombëtar.

Në këtë fushë Muço Qulli do të linte gjurmën e tij më të dukshme.

Një nga veprat kryesore të tij në shtyp ishte gazeta “Drita” e Manastirit, e cila nisi botimin më 3 mars 1911. Kjo gazetë u bë një nga organet e rëndësishme të shtypit shqiptar të kohës dhe trajtoi çështje të arsimit, kulturës, jetës shoqërore dhe, mbi të gjitha, çështjes kombëtare shqiptare. Veprimtaria e Muço Qullit në këtë gazetë e vendos atë në radhën e publicistëve që e përdorën fjalën e shkruar si mjet të drejtpërdrejtë të ndërgjegjësimit kombëtar.

“Drita” e Manastirit – gazeta e vitit 1911 – përbën një nga pikat më të rëndësishme të veprimtarisë së tij publicistike. Përmes shtypit, ai mori pjesë në debatin intelektual të kohës dhe në përpjekjen për t’i dhënë shoqërisë shqiptare një vetëdije më të fuqishme mbi gjuhën, kulturën, arsimin dhe të drejtat e saj.

Viti 1911 ishte një vit vendimtar për lëvizjen shqiptare. Kryengritja e Malësisë së Madhe dhe zhvillimet e tjera politike në trevat shqiptare e kishin vendosur çështjen kombëtare në qendër të vëmendjes. Në këtë klimë, publicistika e Muço Qullit merrte një kuptim të veçantë. Gazetari nuk ishte thjesht kronist i ngjarjeve; ai ishte pjesë e përpjekjes për të formuar një opinion kombëtar dhe për t’i dhënë zë kërkesave shqiptare.

Muço Qulli u afrua me qarqet dhe organizimet patriotike shqiptare, duke u bërë pjesë e atij brezi që e shihte kulturën, arsimin, gazetarinë dhe veprimtarinë kombëtare si pjesë të një misioni të vetëm. Për të, Shqipëria duhej të ndërtohej mbi dije dhe vetëdije, por edhe mbi guximin për të mbrojtur të drejtat e saj.

Kjo është një nga tiparet më të rëndësishme të personalitetit të tij: ai nuk e ndau penën nga veprimi.

Gazetaria ishte njëra anë e veprimtarisë së tij; angazhimi patriotik ishte ana tjetër.

Në vitet 1911–1912, kur lëvizja shqiptare po hynte në fazën e saj vendimtare, Muço Qulli u përfshi edhe në veprimtarinë e lëvizjes kombëtare dhe në përpjekjet që çuan drejt Pavarësisë. Kjo periudhë përbën një nga momentet më të rëndësishme të jetës së tij, sepse ai kaloi nga veprimtaria intelektuale dhe publicistike në një angazhim gjithnjë e më të drejtpërdrejtë në çështjen kombëtare.

Më 28 nëntor 1912, në Vlorë, u shpall Pavarësia e Shqipërisë. Për brezin e Muço Qullit, ky ishte realizimi i një ëndrre të gjatë të Rilindjes Kombëtare. Por pas shpalljes së Pavarësisë fillonte një detyrë tjetër: ndërtimi i shtetit shqiptar.

Në këtë etapë të re, përvoja dhe formimi i tij u vunë në shërbim të institucioneve të shtetit të ri. Sipas burimeve historike, Muço Qulli shërbeu si zëvendësministër i Arsimit në Qeverinë e Vlorës. Ky funksion ishte veçanërisht domethënës për një intelektual që e kishte lidhur jetën e tij me arsimin, kulturën dhe shtypin.

Arsimi ishte një nga themelet mbi të cilat duhej të ndërtohej Shqipëria e pavarur. Nevojiteshin shkolla, mësues, libra, administratë dhe një brez i ri i edukuar në gjuhën dhe kulturën shqiptare. Për këtë arsye, angazhimi i Muço Qullit në fushën e arsimit ishte vazhdim i natyrshëm i veprimtarisë së tij të mëparshme.

Pavarësia nuk solli menjëherë qetësi. Shqipëria e sapolindur u përball me probleme të mëdha politike, territoriale dhe ndërkombëtare. Në këto rrethana, shtypi vazhdoi të kishte një rol të rëndësishëm në mbrojtjen e interesave kombëtare dhe në formimin e opinionit publik.

Në vitet 1914–1915, Muço Qulli vijoi veprimtarinë e tij publicistike përmes gazetës “Populli”. Kjo ishte një tjetër etapë e rëndësishme e punës së tij si gazetar dhe publicist. Në një periudhë kur Shqipëria ndodhej përballë rreziqeve të mëdha, ai vazhdoi të merrej me çështjet e vendit dhe me mbrojtjen e interesave shqiptare.

“Populli” ishte një tjetër tribunë e veprimtarisë së tij publicistike, ku ai vazhdoi të dëshmojë përkushtimin ndaj çështjes shqiptare dhe ndaj fatit të shtetit të ri.

Në këtë mënyrë, veprimtaria e Muço Qullit në shtyp mund të shihet si një vijë e pandërprerë: nga “Drita” e Manastirit te “Populli”, nga zgjimi i ndërgjegjes kombëtare te mbrojtja e shtetit të pavarur. Kjo është një prej vlerave më të mëdha të trashëgimisë së tij publicistike.

Ai ishte një gazetar i kohës së Rilindjes, por edhe një publicist i kohës së Pavarësisë. Ishte një intelektual që nuk u mjaftua me të shkruar për Shqipërinë, por u angazhua edhe në jetën e saj publike. Kjo e bën figurën e tij të rëndësishme për historinë e gazetarisë shqiptare dhe për historinë politike e kulturore të viteve të para të shtetit shqiptar.

Muço Qulli përfaqësonte një tip të veçantë intelektuali shqiptar: njeriun e shkolluar që e shihte dijen si përgjegjësi, gazetarinë si shërbim publik dhe atdhetarizmin si detyrë morale.

Ai jetoi në një periudhë kur kufiri ndërmjet gazetarit, publicistit, intelektualit dhe veprimtarit kombëtar ishte i hollë. Në kushtet e asaj kohe, një njeri i penës nuk mund të ishte indiferent ndaj fatit të vendit të vet. Shkrimi kishte përgjegjësi, fjala kishte peshë dhe gazeta mund të bëhej një institucion kombëtar.

Muço Qulli e kuptoi këtë mision.

Në jetën e tij bashkohen disa prej kërkesave themelore të epokës: arsimi, kultura, gazetaria, publicistika, organizimi patriotik dhe ndërtimi i shtetit shqiptar. Kjo është arsyeja pse ai nuk duhet parë vetëm si një gazetar i fillimit të shekullit XX, por si një personalitet që mishëronte frymën e një brezi të tërë.

Megjithatë, historia do të merrte një kthesë tragjike.

Shpërthimi i Luftës së Parë Botërore dhe përplasjet e reja ndërmjet fuqive të huaja e vendosën Shqipërinë përsëri në një pozitë të vështirë. Shkodra, një prej qendrave më të rëndësishme shqiptare, u përfshi në zhvillimet ushtarake dhe politike të kohës. Pushtimi malazez solli një valë të re pasigurie dhe rreziku për patriotët shqiptarë.

Në këtë atmosferë tragjike u kryqëzua edhe fati i Muço Qullit me atë të Çerçiz Topullit, një prej figurave më të shquara të luftës për çlirimin kombëtar.

Të dy u arrestuan nga forcat malazeze në Shkodër. Përpjekjet për t’i shpëtuar nuk dhanë rezultat. Në ditët e fundit të jetës së tyre, ata u mbajtën të arrestuar nën kontrollin e forcave pushtuese.

Më 17 korrik 1915, Muço Qulli dhe Çerçiz Topulli u nxorën nga vendi i ndalimit dhe u dërguan në Fushën e Shtojit, pranë Golemit të Shkodrës. Atje, nga dora e zezë e pushtuesve malazezë, u pushkatuan.

Kështu u mbyll jeta e Muço Qullit, në moshën rreth 28-vjeçare.

Fundi i tij tragjik ishte një nga ato ngjarje që dëshmojnë se sa e rëndë ishte koha në të cilën ai jetoi. Ai nuk pati mundësi të shihte Shqipërinë të hynte në një periudhë më të qetë, nuk pati mundësi të vazhdonte veprimtarinë e tij në gazetari dhe në jetën publike dhe nuk pati mundësi t’i shërbente vendit gjatë dekadave që do të pasonin. Por vepra e tij e shkurtër mbeti pjesë e historisë.

Nga Leskoviku, ku nisi jetën dhe hodhi hapat e parë të shkollimit, te Manastiri, ku u formua në një nga qendrat më të rëndësishme të kulturës shqiptare, e deri te Stambolli, ku vijoi studimet e larta dhe u përball me botën e gjerë politike e intelektuale, rruga e tij ishte një rrugë e formimit të një shqiptari të kohës moderne. Më pas, nëpërmjet “Dritës”, “Popullit”, veprimtarisë patriotike dhe angazhimit në shtetin shqiptar, ai e ktheu këtë formim në shërbim të vendit.

Kjo është vlera themelore e Muço Qullit: ai e lidhi arsimin me veprimin, dijen me përgjegjësinë dhe penën me atdheun.

Në historinë e gazetarisë shqiptare, ai meriton të kujtohet si një nga ata publicistë që e kuptuan fuqinë e fjalës së shkruar në një periudhë kur kombi kishte nevojë për zë, ndërgjegje dhe drejtim. Në historinë e shtetit shqiptar, ai meriton të kujtohet si një intelektual që u vu në shërbim të institucioneve të sapokrijuara. Në historinë e atdhetarizmit shqiptar, ai mbetet pjesë e brezit që e pagoi idealin kombëtar me sakrificë.

Prandaj, kujtimi i tij në faqet e “Dielli” është i natyrshëm dhe domethënës. Vetë “Dielli” është pjesë e historisë së gjatë të shtypit shqiptar dhe e ruajtjes së kujtesës kombëtare në mërgatë. Të shkruash për Muço Qullin në këtë gazetë do të thotë të lidhësh dy etapa të rëndësishme të gazetarisë shqiptare: gazetarinë e atyre burrave që në fillim të shekullit XX luftuan me penë për zgjimin kombëtar dhe gazetarinë e diasporës që vazhdon të ruajë gjuhën, historinë dhe kujtesën shqiptare.

Muço Qulli (1887–1915) mbetet një figurë e denjë për kujtesën kombëtare shqiptare. Ai ishte bir i Leskovikut, intelektual i formuar në Manastir e Stamboll, gazetar dhe publicist, veprimtar i çështjes kombëtare dhe pjesëmarrës në jetën e shtetit shqiptar. Në një jetë të shkurtër ai la një gjurmë që nuk mund të matet me numrin e viteve, por me peshën e veprës.

Ai i përkiste një brezi që nuk e gjeti Shqipërinë të lirë, por punoi për ta bërë të tillë. Nuk e trashëgoi shtetin shqiptar, por ndihmoi në ditët e para të ndërtimit të tij. Nuk e përdori penën për lavdi personale, por për një ideal më të madh: Shqipërinë.

Dhe pikërisht këtu qëndron madhështia e figurës së tij.

Nga fëmijëria në Leskovik te shkollimi në Manastir, nga studimet në Stamboll te gazetaria e “Dritës”, nga publicistika e “Popullit” te shërbimi në shtetin shqiptar dhe deri te sakrifica e tij tragjike në Shkodër, jeta e Muço Qullit përbën një dëshmi të fuqishme të një brezi që e shndërroi dijen, penën dhe guximin në mjete të shërbimit ndaj atdheut.

Emri i tij meriton të ruhet me nderim në historinë e gazetarisë dhe të publicistikës shqiptare, sepse ai ishte një nga ata njerëz që e kuptuan herët një të vërtetë të madhe: një komb nuk ndërtohet vetëm me armë, por edhe me shkollë, me kulturë, me fjalën e shkruar dhe me njerëz që janë të gatshëm t’i shërbejnë atdheut pa kërkuar shpërblim.

Muço Qulli jetoi shkurt, por jetoi me ideal. Shkroi për Shqipërinë, punoi për Shqipërinë dhe, në fund, dha jetën në një kohë kur Shqipëria ende luftonte për të mbijetuar.

Ky është vendi i tij në kujtesën tonë kombëtare.