Çfarë mund të bëjë ekspertiza juridike e Kosovës dhe Shqipërisë në fazën e apelit për të mbrojtur çlirimtarët në Hagë?

Prof. Dr. Fejzulla BERISHA

Aktgjykimi i 16 shtatorit 2026 i Dhomave të Specializuara të Kosovës në Hagë ndaj Hashim Thaçit, Kadri Veselit, Rexhep Selimit dhe Jakup Krasniqit ka hapur një fazë të re dhe veçanërisht të rëndësishme juridike. Të katër të akuzuarit u shpallën fajtorë për disa vepra të krimeve të luftës dhe u shqiptuan dënime të ndryshme me burgim, ndërsa për disa akuza dhe incidente të tjera u shpallën të pafajshëm.

Ky akt ka shkaktuar reagime të shumta në Kosovë, Shqipëri dhe në diasporë. Për shumë qytetarë, ai është përjetuar si një goditje ndaj figurave që lidhen me luftën çlirimtare dhe me krijimin e shtetit të Kosovës. Për të tjerë, aktgjykimi duhet të trajtohet vetëm si një vendim gjyqësor që duhet analizuar me qetësi, në dritën e provave dhe të standardeve të së drejtës penale ndërkombëtare.

Pavarësisht dallimeve në vlerësime, një gjë është e qartë: kjo fazë nuk mund të mbetet vetëm në nivelin e reagimit politik, emocional apo publik. Tashmë kërkohet një angazhim i organizuar i ekspertizës juridike nga Kosova, Shqipëria dhe diaspora shqiptare. Ky angazhim duhet të mbështetet në ligj, prova, jurisprudencë dhe standardet e procesit të rregullt gjyqësor.

Sipas njoftimit të Dhomave të Specializuara, afati për paraqitjen e njoftimeve të apelit është 27 nëntor 2026. Kjo e bën periudhën e ardhshme veçanërisht të rëndësishme për përgatitjen profesionale të strategjive të mbrojtjes.

Apeli kërkon argument juridik, jo vetëm reagim publik

Apeli nuk është një përsëritje politike e procesit të gjykimit. Ai është një fazë juridike në të cilën duhet të identifikohen dhe të argumentohen gabimet eventuale të ligjit, të faktit apo të procedurës që mund të kenë ndikuar në vendimin e shkallës së parë.

Pikërisht këtu mund të ketë një rol të rëndësishëm ekspertiza juridike nga Kosova, Shqipëria dhe diaspora shqiptare.

Ekspertët e së drejtës penale ndërkombëtare, së drejtës humanitare, së drejtës kushtetuese dhe të procedurës penale mund të analizojnë aktgjykimin në mënyrë sistematike, paragraf për paragraf, duke evidentuar çështjet që mund të jenë juridikisht relevante për mbrojtjen.

Rregullat e Dhomave të Specializuara kërkojnë që argumentet e apelit të jenë të përcaktuara qartë dhe të mbështeten në argumente juridike e faktike, me referenca të sakta në prova dhe jurisprudencë. Prandaj, një deklaratë e përgjithshme se “aktgjykimi është i padrejtë” nuk është e mjaftueshme. Duhet të përcaktohet ku ndodhet gabimi, cili është standardi juridik i zbatueshëm dhe pse ai gabim mund të ketë ndikuar në rezultatin e çështjes.

Në praktikë, një apel i suksesshëm duhet të përgjigjet në disa pyetje themelore: A ka gabuar gjykata në interpretimin e ligjit? A ka zbatuar standardin e duhur për vlerësimin e provave? A ka nxjerrë përfundime që nuk mbështeten në materialin provues? A ka anashkaluar prova të rëndësishme? A janë respektuar të drejtat e të akuzuarve? A janë arsyetuar në mënyrë të mjaftueshme përfundimet e aktgjykimit?

Këto pyetje nuk mund të trajtohen me slogane. Ato kërkojnë analizë të hollësishme, njohje të jurisprudencës dhe aftësi për ta shndërruar një shqetësim juridik në një bazë të pranueshme apeli.

Përgjegjësia individuale duhet të jetë në qendër

Një prej çështjeve themelore që duhet të ruhet në çdo analizë është parimi i përgjegjësisë individuale.

Në debatin publik shqiptar duhet bërë një dallim i qartë ndërmjet përgjegjësisë eventuale penale të individëve konkretë dhe vlerësimit historik e politik të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës, luftës çlirimtare dhe rolit të popullit të Kosovës.

Vetë juridiksioni i Dhomave të Specializuara lidhet me përgjegjësinë individuale dhe jo me përgjegjësinë e një populli, grupi apo organizate në tërësi.

Për këtë arsye, ekspertiza juridike duhet të përqendrohet në pyetjet konkrete:

A është provuar përgjegjësia individuale e secilit të dënuar?

A është zbatuar drejt ligji?

A janë vlerësuar në mënyrë të arsyeshme provat?

A janë trajtuar si duhet provat shfajësuese dhe fajësuese?

A ekziston lidhje e mjaftueshme ndërmjet provave konkrete dhe përgjegjësisë së individit?

A janë respektuar të drejtat e mbrojtjes dhe standardet e procesit të rregullt?

Këto pyetje janë veçanërisht të rëndësishme në rastet ku përgjegjësia penale ndërtohet mbi forma të përgjegjësisë së përbashkët, përgjegjësisë komanduese ose pjesëmarrjes në një ndërmarrje të përbashkët kriminale. Në këto raste, gjykata duhet të përcaktojë me saktësi rolin e secilit individ, njohuritë e tij, veprimet konkrete dhe lidhjen shkakësore ndërmjet sjelljes së tij dhe veprës penale.

Nuk mjafton të provohet se një person ka pasur pozitë të lartë politike ose ushtarake. Pozita, ndikimi apo autoriteti mund të jenë elemente të rëndësishme në analizë, por ato nuk mund ta zëvendësojnë provën e përgjegjësisë individuale. Përgjegjësia penale duhet të mbështetet në prova konkrete dhe në një arsyetim të qartë juridik.

Një analizë e plotë e provave

Një prej kontributeve më të rëndësishme që mund të japin ekspertët është analiza profesionale e provave mbi të cilat është mbështetur aktgjykimi.

Kjo kërkon një punë të organizuar, jo një reagim të momentit.

Duhet të analizohet mënyra se si gjykata ka vlerësuar dëshmitë, dokumentet dhe provat e tjera; nëse ekzistojnë kundërthënie; nëse provat janë interpretuar në përputhje me standardet juridike; dhe nëse përfundimet e arritura mbështeten në mënyrë të mjaftueshme në materialin provues.

Nëse konstatohen mospërputhje ndërmjet provave dhe përfundimeve, ato duhet të identifikohen me saktësi dhe të shndërrohen në argumente juridike për ekipet e mbrojtjes.

Kjo është një fushë ku ekspertiza akademike mund të jetë veçanërisht e dobishme. Profesorët dhe studiuesit mund të ndihmojnë në klasifikimin e provave, në krahasimin e dëshmive dhe në identifikimin e standardeve të përdorura nga gjykata.

Megjithatë, analiza e provave duhet të bëhet me kujdes. Nuk mjafton të thuhet se një dëshmitar nuk është i besueshëm ose se një dokument është interpretuar gabimisht. Duhet të shpjegohet pse vlerësimi i gjykatës është i paarsyeshëm, kontradiktor ose i papajtueshëm me provat e tjera.

Në këtë drejtim, duhet të shqyrtohet edhe mënyra se si gjykata ka trajtuar provat shfajësuese. Një vendim i drejtë nuk mund të mbështetet vetëm në provat që e mbështesin akuzën, duke anashkaluar materialin që mund të krijojë dyshim të arsyeshëm ose të dobësojë lidhjen ndërmjet të akuzuarit dhe veprës.

Standardi i provës dhe dyshimi i arsyeshëm

Një çështje tjetër me rëndësi është standardi i provës. Në proceset penale, barra e provës i takon akuzës dhe fajësia duhet të provohet përtej dyshimit të arsyeshëm.

Ky standard nuk është një formalitet. Ai është një garanci themelore kundër dënimit të një personi mbi bazën e hamendësimeve, lidhjeve të përgjithshme ose përfundimeve të pasigurta.

Në fazën e apelit duhet të analizohet nëse gjykata e shkallës së parë e ka zbatuar realisht këtë standard. A ka qenë prova e mjaftueshme për secilin element të veprës penale? A është mbështetur përfundimi në prova të drejtpërdrejta apo në një varg inferencash? A janë këto inferenca të vetmet përfundime të arsyeshme që mund të nxirren nga provat?

Nëse ekzistojnë dy shpjegime të arsyeshme dhe njëri prej tyre është në favor të të akuzuarit, atëherë kjo çështje duhet të trajtohet në përputhje me parimin e prezumimit të pafajësisë.

Ekspertiza juridike duhet të analizojë nëse gjykata ka bërë dallimin ndërmjet dyshimit të arsyeshëm dhe bindjes së bazuar në prova. Ky dallim është thelbësor për çdo proces penal dhe veçanërisht për rastet komplekse të krimeve të luftës.

Kosova dhe Shqipëria duhet të bashkojnë ekspertizën

Do të ishte me interes të krijohej një grup i pavarur ekspertësh nga Kosova, Shqipëria dhe diaspora, me pjesëmarrjen e specialistëve ndërkombëtarë të së drejtës penale ndërkombëtare.

Ky grup nuk duhet të zëvendësojë ekipet e mbrojtjes dhe as të pretendojë kompetenca që u takojnë vetëm avokatëve në proces.

Roli i tij duhet të jetë akademik dhe profesional: analizimi i aktgjykimit, krahasimi me jurisprudencën ndërkombëtare, evidentimi i çështjeve juridike të diskutueshme dhe përgatitja e studimeve që, nëse vlerësohen të dobishme nga mbrojtja, mund të përdoren përmes kanaleve procedurale të lejuara.

Kjo do të kërkonte bashkëpunim ndërmjet profesorëve universitarë, avokatëve, studiuesve të së drejtës ndërkombëtare dhe ekspertëve me përvojë në gjykatat ndërkombëtare.

Një grup i tillë mund të organizohej në disa njësi pune. Njëra do të merrej me të drejtën materiale penale, një tjetër me procedurën dhe standardet e apelit, një tjetër me analizën e provave, ndërsa një njësi e veçantë do të mund të merrej me jurisprudencën krahasuese.

Puna e këtij grupi duhet të jetë e dokumentuar dhe transparente. Çdo përfundim duhet të mbështetet në referenca të sakta, në pjesët përkatëse të aktgjykimit dhe në standardet juridike të zbatueshme.

Ekspertiza shqiptare duhet të ndërkombëtarizohet

Një gabim do të ishte që kjo çështje të trajtohej vetëm brenda hapësirës akademike shqiptare.

Për shkak të natyrës së procesit, ekspertët nga Kosova dhe Shqipëria duhet të bashkëpunojnë me juristë ndërkombëtarë me përvojë në Tribunalin Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë, Gjykatën Penale Ndërkombëtare dhe procese të tjera të drejtësisë penale ndërkombëtare.

Krahasimi i jurisprudencës mund të ndihmojë në identifikimin e standardeve të aplikuara në raste të ngjashme dhe në vlerësimin më objektiv të çështjeve që do të parashtrohen në apel.

Kjo nuk duhet të shihet si përpjekje për të ndikuar politikisht në gjykatë. Përkundrazi, është një mënyrë për ta forcuar argumentin juridik dhe për ta vendosur atë në standardet e së drejtës ndërkombëtare.

Ekspertët ndërkombëtarë mund të ndihmojnë veçanërisht në çështjet që lidhen me përgjegjësinë komanduese, ndërmarrjen e përbashkët kriminale, vlerësimin e dëshmive të dëshmitarëve, përdorimin e provave indirekte dhe standardin e kontrollit në apel.

Megjithatë, bashkëpunimi ndërkombëtar duhet të jetë i barabartë dhe profesional. Ekspertiza vendore nuk duhet të shihet si dytësore, por duhet të kontribuojë me njohjen e kontekstit historik, politik, shoqëror dhe institucional të Kosovës.

Jo presion mbi gjykatën, por forcim i mbrojtjes juridike

Në një proces kaq të ndjeshëm duhet shmangur çdo përpjekje për presion politik ose institucional ndaj gjykatës.

Ekspertët nuk duhet të synojnë ta zëvendësojnë gjykatën dhe as të shpallin paraprakisht rezultatin e apelit.

Detyra e tyre duhet të jetë shumë më konkrete: të studiojnë, të argumentojnë dhe të dokumentojnë.

Nëse ekzistojnë gabime juridike, ato duhet të evidentohen. Nëse ka probleme në vlerësimin e provave, duhet të dokumentohen. Nëse ekzistojnë çështje procedurale, duhet të argumentohen sipas standardeve të aplikueshme.

Kjo është mënyra më e fuqishme për ta kthyer shqetësimin publik në veprim juridik të dobishëm.

Në të njëjtën kohë, duhet të ruhet një komunikim publik i përgjegjshëm. Deklaratat e pakontrolluara, sulmet ndaj gjyqtarëve, teoritë konspirative dhe akuzat e pabazuara mund ta dëmtojnë seriozisht besueshmërinë e mbrojtjes dhe të krijojnë përshtypjen se argumenti juridik po zëvendësohet me presion politik.

Mbrojtja më e fortë është ajo që respekton institucionin, por nuk heq dorë nga kritika juridike. Pavarësia e gjykatës nuk nënkupton paprekshmëri nga analiza, ndërsa kritika e aktgjykimit nuk duhet të shndërrohet në delegjitimim të drejtësisë.

Universitetet dhe akademia kanë gjithashtu përgjegjësi

Kjo situatë paraqet edhe një përgjegjësi për universitetet dhe fakultetet juridike në Kosovë dhe Shqipëri.

Ato mund të organizojnë konferenca shkencore, tryeza juridike dhe analiza të specializuara mbi aktgjykimin dhe jurisprudencën përkatëse.

Por këto debate duhet të jenë të bazuara në dokumente dhe në standarde akademike. Qëllimi nuk duhet të jetë delegjitimimi i gjykatës, por shqyrtimi kritik dhe shkencor i arsyetimit juridik.

Një angazhim i tillë do të kishte vlerë jo vetëm për rastin konkret, por edhe për zhvillimin e shkencës juridike në Kosovë dhe Shqipëri.

Universitetet mund të kontribuojnë edhe përmes botimit të analizave, përkthimit të materialeve juridike, krijimit të arkivave dokumentare dhe organizimit të programeve të posaçme për të drejtën penale ndërkombëtare.

Në këtë mënyrë, çështja nuk do të trajtohej vetëm si një konflikt politik i ditës, por si një rast i rëndësishëm për zhvillimin e kulturës juridike dhe të debatit publik në shoqëritë shqiptare.

Roli i institucioneve shtetërore

Edhe institucionet shtetërore të Kosovës dhe Shqipërisë mund të japin kontribut, por duhet të veprojnë me kujdes dhe brenda kufijve të ligjit.

Mbështetja institucionale mund të përfshijë financimin e studimeve akademike, krijimin e programeve për përkthimin e jurisprudencës, mbështetjen e konferencave shkencore dhe lehtësimin e bashkëpunimit me ekspertë ndërkombëtarë.

Megjithatë, institucionet shtetërore nuk duhet të ndërhyjnë në punën e gjykatës dhe as të diktojnë përmbajtjen e argumenteve të mbrojtjes.

Ndihma duhet të jetë transparente, profesionale dhe e orientuar drejt forcimit të kapaciteteve juridike. Çdo përpjekje për instrumentalizim politik do të ishte kundërproduktive dhe do ta dobësonte besueshmërinë e procesit.

Nga emocioni te përgjegjësia juridike

Kosova ka të drejtë ta mbrojë kujtesën e saj historike dhe të vlerësojë luftën për liri. Por në procesin e apelit, mjeti më i fuqishëm është argumenti juridik.

Prandaj, duhet të kalojmë nga formulimet e përgjithshme te pyetjet konkrete të së drejtës:

A është provuar përgjegjësia individuale?

A është zbatuar drejt ligji?

A janë vlerësuar drejt provat?

A janë respektuar të drejtat e mbrojtjes?

A është arsyetuar në mënyrë bindëse lidhja ndërmjet provave dhe përgjegjësisë penale?

A janë të arsyetuara dhe proporcionale dënimet e shqiptuara?

Përgjigjet ndaj këtyre pyetjeve nuk mund të jepen vetëm përmes deklaratave politike. Ato kërkojnë punë profesionale, dokumente, jurisprudencë dhe argumentim juridik.

Në këtë fazë, shoqëria shqiptare duhet të tregojë pjekuri. Mbrojtja e figurave historike dhe e dinjitetit kombëtar nuk bëhet duke mohuar rëndësinë e drejtësisë, por duke kërkuar që drejtësia të zbatohet me standarde të njëjta, me prova të mjaftueshme dhe me respekt të plotë për të drejtat e të akuzuarve.

Pas aktgjykimit të 16 shtatorit 2026, përgjegjësia e ekspertizës juridike shqiptare është që të mos mbetet vetëm në reagimin emocional.

Afati i apelit e bën të nevojshme një punë të shpejtë, të organizuar dhe profesionale. Ekspertët e Kosovës dhe Shqipërisë, në bashkëpunim me mbrojtjen dhe me ekspertë ndërkombëtarë, mund të kontribuojnë në analizimin e çdo çështjeje juridike, faktike dhe procedurale që mund të jetë relevante për apelin.

Kjo duhet të bëhet me respekt të plotë për pavarësinë e gjykatës, por edhe me vendosmërinë që çdo vendim gjyqësor të mund të shqyrtohet në mënyrë kritike përmes mjeteve juridike që ofron ligji.

Nga reagimi emocional te përgjegjësia juridike: kjo është rruga përmes së cilës ekspertiza shqiptare mund të japë kontributin e saj më serioz në fazën e apelit.

Nëse apeli do të përgatitet me profesionalizëm, me argumente të sakta dhe me mbështetje të mjaftueshme në prova e jurisprudencë, atëherë ai do të jetë jo vetëm një mjet procedural për të dënuarit, por edhe një dëshmi e pjekurisë juridike të Kosovës, Shqipërisë dhe gjithë hapësirës shqiptare.

Fondacioni “Çamëria Hasan Tahsini”/

Fondacioni “Çamëria Hasan Tahsini” shpreh kënaqësinë e veçantë që ishte pjesë e procesit të përgatitjes dhe dokumentimit për regjistrimin e Valles së Osman Takës në Regjistrin Kombëtar të Trashëgimisë Kulturore Jomateriale, në bashkëpunim me Bashkinë Konispol.

Ky është një vendim i rëndësishëm dhe i shumëpritur për ruajtjen, njohjen dhe promovimin e trashëgimisë kulturore të krahinës së Çamërisë.

Vallja e Osman Takës është një nga shprehjet më të njohura dhe më të fuqishme të identitetit kulturor dhe të trashëgimisë çame. Ajo mbart histori, kujtesë, art, krenari dhe një pasuri të çmuar shpirtërore, e cila është përcjellë brez pas brezi.

Shprehim mirënjohjen tonë të veçantë për Këshillin Kombëtar të Trashëgimisë Kulturore Jomateriale dhe Ministrinë e Kulturës, për vlerësimin dhe vendimin e marrë.

Një falënderim i veçantë shkon për Bashkinë Konispol dhe veçanërisht Zv/kryetaren e këshillit bashkiak Sildi Koqini e cila u kujdes për çdo detaj gjatë procesit të plotësimit të dokumentacionit të nevojshëm për miratim.

Mirënjohje për të gjithë personat që kontribuan në përgatitjen dhe realizimin e dosjes, në mënyrë të veçantë për studiuesin Enver Kushi, për prezantimin dinjitoz dhe profesional që bëri mbi Vallen e Osman Takës, para Këshillit Kombëtar të Trashëgimisë Kulturore Jomateriale dhe Ministrinë e Kulturës.

Mirënjohje gjithashtu për artistët, bartësit e traditës dhe të gjithë dëshmitarët që ndanë njohuritë, kujtimet dhe dëshmitë e tyre, duke ndihmuar në dokumentimin e kësaj vlere të rëndësishme kulturore.

Ky regjistrim është një hap i rëndësishëm për promovimin e kulturës çame dhe për t’i dhënë trashëgimisë së saj vendin e merituar në pasurinë kulturore kombëtare. Ai krijon një mundësi të re për ta bërë më të njohur Vallen e Osman Takës dhe, përmes saj, historinë dhe kulturën e Çamërisë, brenda dhe jashtë vendit.

Ne besojmë se ruajtja e trashëgimisë nuk mjafton vetëm me dokumentimin e saj. Ajo duhet të promovohet, të studiohet, të transmetohet dhe të bëhet e njohur për brezat e rinj.

Fondacioni “Çamëria Hasan Tahsini” do të vijojë të mbështesë dhe të kontribuojë në iniciativa të cilat promovojnë historinë dhe kulturën e krahinës së Çamërisë.

Prof.dr. Pal Nikolli/

Transformimi i strukturës moshore të popullsisë së Shqipërisë gjatë periudhës 1990–2026 përbën një nga ndryshimet më të thella demografike të shoqërisë shqiptare pas Luftës së Dytë Botërore. Brenda pak më shumë se tri dekadash, vendi ka kaluar nga një shoqëri me popullsi të re, lindshmëri relativisht të lartë dhe bazë shumë të gjerë të piramidës së moshave, në një shoqëri me lindshmëri të ulët, emigracion të fuqishëm, plakje të shpejtë dhe tkurrje të vazhdueshme të popullsisë. Kjo nuk është thjesht një rënie numerike e popullsisë, por një transformim i thellë i vetë strukturës demografike, me pasoja për ekonominë, tregun e punës, arsimin, pensionet, shërbimet shëndetësore, organizimin territorial dhe të ardhmen e vendit.

Të dhënat e Institutit të Statistikave (INSTAT), veçanërisht Censuset e Popullsisë dhe Banesave të viteve 2001, 2011 dhe 2023, si dhe vlerësimet vjetore të popullsisë, e bëjnë të mundur rindërtimin e këtij procesi. Për vitin 1990 duhet mbajtur parasysh se nuk kemi një Census të atij viti të krahasueshëm drejtpërdrejt me Censuset e mëvonshme. Për vitin 2026, INSTAT vlerëson popullsinë rezidente të Shqipërisë më 1 janar në 2 335 930 banorë, duke konfirmuar vazhdimin e tkurrjes demografike.

Në fillim të viteve 1990 piramida e moshave të Shqipërisë kishte ende formën klasike të një popullsie të re. Baza ishte shumë e gjerë, sepse brezat e fëmijëve dhe të adoleshentëve përbënin një pjesë të konsiderueshme të popullsisë, ndërsa pjesa e sipërme e piramidës ishte relativisht e ngushtë. Numri i të moshuarve ishte i vogël në raport me popullsinë në moshë pune dhe me brezat e rinj. Kjo strukturë ishte rezultat i një periudhe të gjatë me lindshmëri të lartë dhe rritje të konsiderueshme të popullsisë.

Në atë kohë Shqipëria ishte një vend me një potencial të madh demografik. Shumica e popullsisë ishte e re dhe brezat e shumtë të fëmijëve dhe të rinjve përbënin rezervën kryesore për fuqinë punëtore të dekadave të ardhshme. Piramida kishte pamjen e një trekëndëshi: sa më e vogël të ishte mosha, aq më i madh ishte numri i individëve. Kjo ishte karakteristikë e një popullsie ekspansive.

Por pikërisht në vitet 1990 filloi transformimi i madh. Rënia e sistemit socialist dhe kalimi në ekonominë e tregut sollën ndryshime të jashtëzakonshme sociale, ekonomike dhe demografike. Emigracioni masiv i shqiptarëve drejt Greqisë, Italisë dhe më pas drejt vendeve të tjera evropiane largoi nga vendi një pjesë të konsiderueshme të popullsisë, veçanërisht të rinjtë dhe personat në moshë aktive. Në të njëjtën kohë, familja shqiptare filloi të ndryshonte strukturën dhe sjelljen e saj riprodhuese.

Lindshmëria ra me shpejtësi. Familjet filluan të kishin më pak fëmijë, mosha e martesës dhe e lindjes së fëmijës së parë u rrit, ndërsa modeli tradicional i familjes së madhe filloi të zëvendësohej nga familja e vogël. Kështu, dy procese të fuqishme vepruan në të njëjtën kohë: emigrimi reduktoi numrin e të rinjve që jetonin në Shqipëri, ndërsa rënia e fertilitetit reduktoi numrin e fëmijëve që lindnin në vend.

Pasojat e këtyre proceseve nuk u shfaqën menjëherë në të gjithë piramidën, por u grumbulluan gradualisht. Çdo brez i ri filloi të ishte më i vogël se brezi paraardhës. Në këtë mënyrë, baza e piramidës filloi të ngushtohej.

Censusi i vitit 2001 shënoi tashmë një Shqipëri demografikisht të ndryshme nga ajo e vitit 1990. Piramida kishte filluar të humbiste formën e saj trekëndore. Brezat e fëmijëve ishin më të vegjël, ndërsa pjesa e popullsisë në moshë pune zinte një peshë më të madhe. Në të njëjtën kohë, emigracioni kishte krijuar boshllëqe të dukshme në disa grupmosha të reja.

Një tregues i rëndësishëm i këtij transformimi është pjesa që zënë personat 65 vjeç e lart. Sipas të dhënave të INSTAT-it, kjo kategori përbënte rreth 7,5% të popullsisë në vitin 2001, u rrit në 11,3% në vitin 2011 dhe arriti në 19,7% në Censusin e vitit 2023. Pra, në pak më shumë se dy dekada pjesa e të moshuarve në popullsinë shqiptare u rrit me më shumë se dyfish.

Censusi i vitit 2011 e bëri edhe më të dukshëm këtë ndryshim. Piramida e moshave nuk ishte më një piramidë klasike me bazë të gjerë. Ajo kishte filluar të merrte një formë më cilindrike dhe në disa pjesë edhe konstriktive. Brezat e moshave të mesme ishin relativisht të mëdhenj, ndërsa brezat e rinj pas tyre ishin më të vegjël. Kjo është një shenjë tipike e një popullsie që po kalon nga faza e rritjes demografike në fazën e plakjes.

Një nga ndryshimet më të rëndësishme është se fertiliteti shqiptar që nga viti 2001 ka qëndruar nën nivelin e zëvendësimit të brezave, i cili në kushtet normale demografike është rreth 2,1 fëmijë për grua. Kur një shoqëri qëndron për një kohë të gjatë nën këtë nivel, brezat e rinj bëhen gradualisht më të vegjël se brezat që i kanë paraprirë.

Kjo është pikërisht ajo që shihet sot në piramidën shqiptare. Baza nuk është më pjesa më e gjerë e strukturës. Përkundrazi, ajo është bërë pjesa më e ngushtë. Piramida shqiptare e vitit 2023 dhe tendenca e vitit 2026 kanë një pamje shumë më të afërt me një piramidë konstriktive, karakteristike për vendet me lindshmëri të ulët dhe popullsi në plakje.

Censusi i vitit 2023 e dokumentoi këtë transformim me një qartësi të veçantë. Mosha mesatare e popullsisë shqiptare arriti në 42,5 vjeç, nga 35,3 vjeç në vitin 2011. Brenda vetëm 12 vitesh mosha mesatare u rrit me rreth 7,2 vjet. Ky është një ndryshim jashtëzakonisht i shpejtë për strukturën demografike të një vendi.

Në të njëjtën kohë, ndryshoi edhe raporti midis të rinjve dhe të moshuarve. Në vitin 2011 koeficienti i varësisë së të rinjve ishte rreth 30,4%, ndërsa ai i të moshuarve rreth 16,7%. Në vitin 2023 situata ishte përmbysur: varësia e të rinjve kishte zbritur në rreth 24,0%, ndërsa varësia e të moshuarve ishte rritur në rreth 30,4%.

Ky ndryshim ka një domethënie të jashtëzakonshme. Shqipëria e vitit 2011 kishte ende një strukturë ku pesha relative e fëmijëve ishte më e madhe se ajo e të moshuarve. Shqipëria e vitit 2023 kishte kaluar në një fazë ku barra demografike e të moshuarve ishte bërë më e madhe se ajo e fëmijëve.

Pra, brenda një periudhe shumë të shkurtër historike, Shqipëria kaloi nga një shoqëri ku problemi kryesor ishte të përballonte një numër të madh fëmijësh dhe të rinjsh, në një shoqëri ku problemi kryesor po bëhet përballimi i plakjes së popullsisë.

Një tjetër element i rëndësishëm i piramidës moshore të popullsisë shqiptare është fryrja e grupmoshave të mesme. Grupet rreth moshave 50–69 vjeç përfaqësojnë në masë të madhe brezat e lindur gjatë periudhës së lindshmërisë relativisht të lartë të viteve 1950–1970. Këta breza tani po zhvendosen drejt moshave të pensionit. Për rrjedhojë, Shqipëria nuk ka përfunduar procesin e plakjes; përkundrazi, një pjesë e rëndësishme e plakjes së ardhshme është tashmë e paracaktuar nga vetë struktura e sotme e popullsisë.

Ky është një koncept shumë i rëndësishëm në demografi. Edhe nëse Shqipëria do të arrinte të rriste ndjeshëm lindshmërinë sot, fëmijët e lindur tani do të hynin në tregun e punës pas rreth dy dekadash. Ndërkohë, brezat e mëdhenj që sot janë 50–70 vjeç do të vazhdojnë të kalojnë në moshat e pensionit. Pra, struktura demografike ka një inerci shumë të madhe.

Emigracioni e ka përforcuar këtë proces. Shqipëria ka humbur gjatë tri dekadave një numër të madh banorësh në moshat më aktive ekonomikisht dhe riprodhuese. Kjo ka një efekt të dyfishtë: ul numrin e popullsisë së sotme dhe zvogëlon potencialin e lindjeve të ardhshme.

Kjo është arsyeja pse emigracioni shqiptar nuk mund të trajtohet vetëm si një fenomen ekonomik. Ai është një fenomen me pasoja të drejtpërdrejta mbi strukturën e piramidës së moshave. Kur largohet një i ri 20–30-vjeçar, vendi nuk humbet vetëm një pjesëtar të fuqisë punëtore. Ai humbet edhe një pjesë të potencialit të ardhshëm familjar dhe riprodhues.

Në vitin 2026 këto procese janë bërë edhe më të dukshme. Popullsia rezidente e Shqipërisë më 1 janar 2026 vlerësohet nga INSTAT në 2 335 930 banorë, duke shënuar një rënie prej rreth 1,16% krahasuar me 1 janar 2025. Kjo e vendos Shqipërinë në një fazë ku dy procese zhvillohen paralelisht: popullsia zvogëlohet në numër dhe njëkohësisht plaket në strukturë.

Kjo mund të përkufizohet si tkurrje demografike e dyfishtë. Nuk kemi vetëm më pak shqiptarë rezidentë; kemi edhe një raport gjithnjë e më të pafavorshëm midis brezave të rinj dhe brezave të moshuar.

Piramida e moshave tregon gjithashtu një diferencë të rëndësishme midis burrave dhe grave. Në moshat e reja zakonisht ka më shumë meshkuj, ndërsa me rritjen e moshës rritet pesha relative e grave. Shkaku kryesor është jetëgjatësia më e madhe e grave dhe mortaliteti më i lartë i meshkujve në moshat e avancuara. Në Censusin 2023 kishte rreth 98,2 meshkuj për 100 femra në popullsinë e përgjithshme. Në moshat shumë të larta diferenca bëhet edhe më e madhe në favor të grave.

Ky fenomen do të bëhet gjithnjë e më i rëndësishëm për politikat sociale, sepse plakja nuk është neutrale nga pikëpamja gjinore. Një pjesë e konsiderueshme e popullsisë shumë të moshuar do të përbëhet nga gra, të cilat kanë probabilitet më të lartë të jetojnë të vetme dhe të kenë nevojë për forma të ndryshme të mbështetjes sociale dhe shëndetësore.

Transformimi i piramidës shqiptare ka gjithashtu një dimension të fuqishëm territorial. Shqipëria nuk plaket në mënyrë të njëtrajtshme. Zonat periferike dhe veçanërisht ato malore kanë përjetuar emigracion dhe migrim të brendshëm shumë më të madh, duke humbur një pjesë të konsiderueshme të popullsisë së re. Në anën tjetër, Tirana dhe disa qendra urbane kanë përfituar nga migrimi i brendshëm.

Prandaj, në realitet, Shqipëria ka filluar të krijojë piramida moshore territorialisht të ndryshme. Në disa qarqe dhe bashki kemi një bazë jashtëzakonisht të ngushtë dhe peshë të lartë të të moshuarve; në qendrat urbane kemi një strukturë relativisht më të re për shkak të migrimit.

Kjo shpjegon edhe paradoksin e zhvillimit territorial shqiptar: një pjesë e territorit po humbet popullsinë, po plaket dhe po boshatiset, ndërsa një pjesë tjetër, sidomos hapësira metropolitane e Tiranës, po përqendron gjithnjë e më shumë popullsi, ekonomi, shërbime dhe fuqi punëtore.

Ndryshimi i piramidës do të ketë pasoja të drejtpërdrejta në tregun e punës. Një numër më i vogël të rinjsh do të hyjë në tregun e punës, ndërsa numri i personave që dalin prej tij për shkak të moshës së pensionit do të rritet. Kjo mund të sjellë mungesa të fuqisë punëtore, veçanërisht në profesione të caktuara, dhe do të rrisë nevojën për produktivitet më të lartë, teknologji, automatizim dhe politika të reja të migracionit.

Po aq të mëdha do të jenë pasojat për sistemin e pensioneve. Në një sistem ku popullsia aktive financon në një masë të madhe pensionet e brezave të moshuar, zvogëlimi relativ i popullsisë në moshë pune dhe rritja e numrit të pensionistëve krijojnë presion financiar gjithnjë e më të madh.

Edhe sistemi arsimor do të përballet me një ndryshim themelor. Më pak lindje sot nënkuptojnë më pak nxënës nesër dhe më pak studentë pas një ose dy dekadash. Kjo do të prekë veçanërisht zonat periferike dhe institucionet arsimore jashtë qendrave të mëdha. Shkollat dhe universitetet nuk do të përballen vetëm me problemin e cilësisë së arsimit, por gjithnjë e më shumë edhe me problemin e tkurrjes së vetë popullsisë së re.

Në këtë kuptim, piramida e moshave është shumë më tepër se një grafik statistikor. Ajo është një lloj radiografie e së ardhmes së shoqërisë shqiptare.

Në vitin 1990 ajo tregonte një Shqipëri me shumë fëmijë dhe të rinj, me një rezervë të madhe demografike dhe me perspektivë të fuqishme të zgjerimit të popullsisë aktive. Në vitin 2001 tregonte fillimin e ngushtimit të bazës. Në vitin 2011 shfaqte qartë kalimin drejt një strukture më të vjetër. Në vitin 2023 tregonte një shoqëri tashmë të plakur, ndërsa në vitin 2026 sinjalizon kombinimin e dy proceseve: plakjes dhe tkurrjes.

Prandaj, ndryshimi më i madh demografik i Shqipërisë gjatë periudhës 1990–2026 mund të përmblidhet në një formulë të thjeshtë:

më pak lindje + emigracion i të rinjve + jetëgjatësi më e madhe = popullsi më e vogël dhe më e vjetër.

Por pas kësaj formule fshihet një ndryshim shumë më i thellë. Shqipëria po kalon nga një model demografik ku problemi kryesor ishte si të absorboheshin brezat e shumtë të rinj, në një model ku pyetja kryesore është si të ruhet ekuilibri ekonomik, social dhe territorial i një shoqërie me gjithnjë e më pak të rinj dhe gjithnjë e më shumë të moshuar.

Kjo është sfida e madhe demografike e Shqipërisë së shekullit XXI. Nuk është thjesht çështje se sa banorë do të ketë vendi. Çështja shumë më e rëndësishme është kush do të jenë këta banorë, në çfarë moshe do të jenë, ku do të jetojnë dhe kush do të mbajë mbi supe barrën ekonomike dhe sociale të brezave që do të vijnë.

Në këtë këndvështrim, piramida e moshave 1990–2026 nuk paraqet vetëm historinë demografike të 36 viteve të fundit. Ajo është një paralajmërim i qartë për Shqipërinë e vitit 2040, 2050 dhe më tej: e ardhmja e vendit do të përcaktohet jo vetëm nga madhësia e popullsisë, por nga aftësia për të ndaluar boshatisjen e brezave të rinj, për të menaxhuar plakjen dhe për të ruajtur një ekuilibër të ri midis brezave dhe territoreve.

Nga Keze Kozeta Zylo/

Në AT|K Mediterranean Cuisine, City Island, Bronx, u zhvillua një aktivitet i veçantë fundraising për autizmin, i cili mblodhi rreth 200 të ftuar nga komuniteti, duke sjellë së bashku njerëz me një qëllim të përbashkët: më shumë ndërgjegjësim, mbështetje dhe dashuri për fëmijët dhe familjet që jetojnë me autizëm. Aktivitetin e hapi Selveta Djokovic, Albanian Woman Empower, e cila përcolli mesazhin e rëndësishëm të kësaj nisme dhe mirëpriti të pranishmit. Është vërtete një nder të jem këtu sot, veçanërisht si një grua shqiptare që i drejtohet komunitetit tonë shqiptar. Dua ta filloj duke thënë diçka shumë të rëndësishme:

Nuk ka asnjë turp të kesh një fëmijë me aftësi të kufizuara dhe nuk ka asnjë turp të kërkosh ndihmë. Për breza me radhë, familje nga kultura të ndryshme janë përballur me aftësinë e kufizuar pas dyerve të mbyllura, për shkak të paragjykimeve, frikës ose thjesht sepse nuk e dinin se çfarë burimesh dhe shërbimesh ishin në dispozicion. Një shembull që më ka mbetur gjithmonë në mendje është familja Kennedy dhe vajza e tyre, Rosemary Kennedy, e cila kishte aftësi të kufizuara intelektuale.

Historia e saj u mbajt e fshehtë për shumë vite dhe, në mënyrë tragjike, ajo iu nënshtrua një lobotomie, e cila e la përgjithmonë të paaftë. Motra e saj, Eunice Kennedy Shriver, më vonë u bë një avokate e fuqishme për njerëzit me aftësi të kufizuara intelektuale dhe themeloi Special Olympics. Pse po e ndaj këtë histori? Sepse ajo na kujton se sa e rëndësishme është të flasim, të informohemi dhe të mos i fshehim kurrë fëmijët tanë. Fëmijët tanë meritojnë të shihen, të mbështeten, të përfshihen dhe t’u jepet çdo mundësi për të zhvilluar potencialin e tyre. Dhe dua që çdo prind shqiptar këtu të dijë:

Unë jam këtu për ju.

Në këtë mbrëmje folën disa gra që e njohin nga afër realitetin e autizmit dhe që sollën histori të fuqishme personale. Shirley Aldedol City Council, ndau mesazhin e saj me shumë ndjeshmëri dhe përkushtim, duke theksuar rëndësinë e ndërgjegjësimit dhe mbështetjes së familjeve. Grosha Rugova, si nënë e një fëmije me autizëm, Dritan Azuni, mbajti një fjalim shumë të fuqishëm dhe prekës, duke folur nga përvoja e saj personale si nënë dhe për sfidat, forcën dhe dashurinë që shoqërojnë çdo familje. Midis te tjerash ajo tha:

Shumë prej jush ndoshta nuk e dinë këtë për mua, por në vitin 2021 pata një aneurizëm në tru që kërkonte një ndërhyrje prej tetë orësh. Mund të kisha vdekur. Por ja pjesa që duket e pabesueshme. Rreth 15 minuta para se të hyja në një operacion URGJENT, kuptova se kisha një takim virtual për IEP-në e Graysonit.

Dhe më besoni, unë e shtyva operacionin për 30 minuta, sepse duhej të sigurohesha që djali im të merrte terapinë e të folurit tri herë në javë.

Imagjinoni: unë isha gati të bëja një operacion në tru dhe isha ulur aty duke diskutuar për terapinë e të folurit. Por kjo është mëmësia. Nuk kishte buton “pauzë” vetëm sepse unë isha e sëmurë. Nuk kishte një moment kur mund të thosha: “Në rregull, do të jem përsëri nëna e tij pasi ta kaloj këtë.”

Ai ende kishte nevojë për mua. Unë isha e frikësuar. Po përballesha me një nga gjërat më të mëdha dhe më të frikshme të jetës sime.

Por unë isha ende nëna e tij.

Ende duhej të isha zëri i tij. Ende duhej të sigurohesha që ai të merrte atë që i nevojitej.

Gjithashtu, Gentiana Ipekli, nënë e një djali me autizëm, ndau përvojën e saj, duke sjellë një tjetër zë të rëndësishëm për familjet që kanë nevojë për mirëkuptim, informacion dhe mbështetje.

Një rol të rëndësishëm në organizimin e këtij aktiviteti pati Ardita Rugova, Event Coordinator, e cila së bashku me organizatorët kontribuoi në realizimin e kësaj mbrëmjeje me një mesazh kaq njerëzor.

Ky aktivitet na kujtoi se autizmi nuk duhet të shoqërohet me heshtje apo stigmë. Familjet kanë nevojë për dorën tonë, për mirëkuptimin tonë dhe për një komunitet që i mbështet.

Të flasim për autizmin. Të dëgjojmë nënat. Të mbështesim fëmijët. Të thyejmë stigmën.

Alba Life TV e vlerëson këtë nismë dhe rëndësinë e sjelljes së këtyre historive dhe mesazheve në komunitetin shqiptar në New York.

Një komunitet i fortë është ai që kujdeset për çdo familje dhe nuk lë askënd vetëm.

Një mbrëmje që më preku thellë.

Në City Island, Bronx, pata emocionin të jem pjesë e një aktiviteti të veçantë fundraising për autizmin, ku u mblodhën rreth 200 të ftuar.

Aktivitetin e hapi Selveta Djokovic, ndërsa Shirley Aldedol përcolli mesazhe të rëndësishme për ndërgjegjësimin dhe mbështetjen e familjeve.

Veçanërisht më emocionoi fjalimi i Grosha Rugovës, e cila foli me zemër si nënë e një fëmije me autizëm. Fjalët e saj ishin të fuqishme, të sinqerta dhe prekëse.

Edhe Gentiana Ipekli, nënë e një djali me autizëm, ndau përvojën e saj dhe na kujtoi se pas çdo familjeje ka një histori, shumë dashuri dhe shumë sakrificë.

Ardita Rugova, Event Coordinator, meriton mirënjohje për përkushtimin dhe organizimin e kësaj mbrëmjeje kaq domethënëse.

Shume donatore me gjenerozitetin e tyre ndihmuan dhe suportuan kete aktivitet qe i kushtohej ndergjegjesimit te Autizmit.

Për mua, si nje edukatore ne programin e Autizmit per 20 vjet ne Susan E. Wagner High School, dhe anetare aktive e komunitetit shqiptar, kjo mbrëmje ishte një moment reflektimi dhe emocioni të veçantë. Të dëgjosh nënat të flasin me kaq forcë për fëmijët e tyre të bën të kuptosh edhe më shumë se sa shumë kemi nevojë për dashuri, mirëkuptim dhe mbështetje.

Nuk duhet të ketë turp të kërkosh ndihmë. Nuk duhet të ketë stigmë. Çdo fëmijë meriton të dëgjohet, të respektohet dhe të respektohet.

Le të jemi pranë familjeve. Le të flasim për autizmin. Le ta thyejmë stigmën së bashku.

Për Alba Life TV, me themelues dhe producent z. Qemal Zylo ishte kënaqësi dhe përgjegjësi të ishim pranë kësaj nisme kaq njerëzore.

Kur komuniteti bashkohet për një kauzë të mirë, zëri ynë bëhet më i fortë.

Ambasador Flamur Gashi/

Nikon kam pasur kënaqësinë ta njihja edhe ta takoja disa herë personalisht, prandaj sot e ndiej se është koha të shkruaj dy fjalë për të…Ka njerëz me të cilët mund të jesh dakord ose jo. Mund t’i pranosh përfundimet e tyre, mund t’i kundërshtosh dhe mund t’u kërkosh prova të tjera. Por nuk mund t’i gjykosh pa i lexuar.

Niko Stillo është një prej tyre. I lindur më 1946 në zonën e Prevezës, në një mjedis ku shqipja ishte gjuhë e familjes, dhe i vendosur prej dekadash në Gjermani, ai një pjesë të madhe të jetës ia ka kushtuar kërkimit të gjuhës, historisë dhe trashëgimisë së arvanitëve, burimeve të vjetra të shqipes dhe gjurmëve të saj në historinë e Ballkanit dhe të Mesdheut.

Rruga e tij kërkimore kalon nëpër fjalorë të vjetër, dorëshkrime, alfabete, mbishkrime, toponime dhe të folme arvanitase. Niko Stillo është marrë posaçërisht me Fjalorin e Marko Boçarit, me Fjalorin greqisht-shqip të Panajot Kupitorit, me Fjalorin katërgjuhësh të Danil Voskopojarit, si dhe me burime të tjera të hershme gjuhësore, duke u përpjekur të nxjerrë në dritë një trashëgimi që, sipas tij, nuk është studiuar sa duhet.

Por pjesa që e ka bërë njëkohësisht të njohur dhe të debatueshëm lidhet me kërkimet e tij mbi lashtësinë.

Në veprën “Etruskishte–Toskërishte” dhe në studime të tjera, Stillo ka mbrojtur teza për lidhje ndërmjet etruskishtes, botës pellazgjike dhe shqipes, duke u përpjekur të interpretojë mbishkrime të lashta përmes toskërishtes, çamërishtes dhe të folmeve arvanitase.

Dhe pikërisht këtu fillon debati.

Një pjesë e këtyre tezave nuk përputhen me qëndrimet mbizotëruese të gjuhësisë historike dhe etruskologjisë akademike dhe kanë ngjallur kundërshtime e rezerva.

Edhe vetë Stillo ka qenë kritik ndaj institucioneve akademike shqiptare. Ai ka kërkuar më shumë vëmendje për trashëgiminë arvanitase, për fjalorët dhe autorët e saj, për leksikun arvanitas dhe madje ka kërkuar ngritjen e një Katedre të Arvanitologjisë. Në këtë kuadër ka polemizuar edhe me Akademinë e Shkencave të Shqipërisë…

Por pikërisht këtu duhet bërë një dallim:

Të lexosh Niko Stillon nuk do të thotë të pranosh çdo tezë të tij.

Ta kundërshtosh nuk do të thotë ta shpërfillësh.

Shkenca nuk ecën vetëm me pohime.

Ajo ecën me hipoteza, prova, kundërargumente dhe debat.

Nëse një tezë nuk qëndron, duhet rrëzuar me argumente.

Nëse një burim i nxjerrë në dritë ka vlerë, duhet t’i njihet.

Dhe nëse një pyetje na detyron të rikthehemi te dokumentet, fjalorët dhe dorëshkrimet e harruara, atëherë edhe vetë pyetja i ka shërbyer kërkimit.

Për mua, emri i Niko Stillos ka edhe një histori personale.

Për të dëgjova për herë të parë në vitin 1997 nga Aristidh Kola një zë i veçantë dhe emër kuptimi si arvanitas i madh…

Vite më vonë pata kënaqësinë ta njihja edhe takoja edhe personalisht.

Së bashku me kolegun tim Thimi Nika, e pritëm dy herë në zyrën time në Ministrinë e Punëve të Jashtme, në kohën kur drejtoja Institutin Kombëtar të Diasporës Shqiptare.

Ishin takime që më dhanë kënaqësinë dhe mundësinë ta njihja nga afër, të bisedoja me të dhe të shkëmbenim mendime për çështje që lidhen me gjuhën, historinë, arvanitët dhe kërkimet e tij.

Pikërisht për këtë, për Niko Stillon nuk shkruaj vetëm si për një autor që kam lexuar, por edhe si për një studiues me të cilin kam pasur kënaqësinë të takohem, të bisedoj dhe të shkëmbej mendime.

Ato takime dhe dy apo tri takime të tjera më dhanë mundësinë ta njihja jo vetëm përmes asaj që kisha dëgjuar dhe lexuar, por edhe përmes bisedës së drejtpërdrejtë me të dhe pasionit me të cilin mbronte kërkimet dhe pikëpamjet e veta.

Dhe sot mendoj se Niko Stillo duhet lexuar pikërisht kështu:

Pa paragjykim, por edhe pa hequr dorë nga mendimi kritik.

Nuk kemi pse të kemi frikë nga mendimet e ndryshme.

Debati konstruktiv i bën mirë shkencës.

Kundërshtimi i argumentuar i bën mirë dijes.

Kërkimi i pandërprerë i bën mirë së vërtetës.

Prandaj nuk dua ta mbyll këtë portret me një verdikt për Niko Stillon.

Por me një ftesë:

Lexojeni.

Lexoni punën e tij për arvanitët dhe burimet e vjetra të shqipes.

Lexoni tezat e tij për lashtësinë.

Lexoni edhe studiuesit që e kundërshtojnë.

Krahasoni burimet.

Ballafaqoni argumentet.

Dhe në fund krijoni gjykimin tuaj.

Historia e gjuhës dhe e identitetit tonë është shumë më e madhe se një autor, një institucion apo një teori.

Ajo kërkon burime, kërkim, debat dhe mendje të hapur.

Disa nga veprat dhe kontributet kryesore të Niko Stillos, janë:

– “Elemente prehistorikë në tekste shumë të lashta shqipe”, botuar fillimisht në greqisht, në shqip u botua me titullin “Historia e shenjtë e Arvanitëve”.

– “Fjalori i Marko Boçarit” me studim hyrës dhe transkriptimin e pjesës shqipe me alfabetin e sotëm.

– “Etruskishte–Toskërishte” – ndër veprat më të njohura dhe njëkohësisht më të debatueshme të tij.

– Fjalori katërgjuhësh i Danil Voskopojarit, punë mbi një burim me rëndësi për historinë gjuhësore të Ballkanit.

– Fjalori greqisht–shqip i Panajot Kupitorit, pjesë e punës së tij për trashëgiminë e vjetër leksikografike arvanitase.

– “Duke mprehur thika” vëllim poetik.

Kontributit të Niko Stillos i shtohen kërkimet mbi arvanitët dhe Çamërinë, alfabetet dhe leksikun historik, burimet e vjetra të shqipes, si dhe këmbëngulja për një vëmendje më të madhe institucionale ndaj arvanitologjisë.

Niko Stillo, me kontributet e tij, por edhe me tezat që kanë shkaktuar kundërshti, është një zë që ia vlen ta njohim, ta lexojmë dhe ta diskutojmë.

Niko nuk na kërkon domosdoshmërisht të biem dakord me të.

Na shtyn të lexojmë.

Të kërkojmë.

Të kundërshtojmë me argumente.

Dhe të mendojmë.

Sepse edhe pyetjet e vështira janë pjesë e rrugës drejt së vërtetës!