Çfarë mund të bëjë ekspertiza juridike e Kosovës dhe Shqipërisë në fazën e apelit për të mbrojtur çlirimtarët në Hagë?
Prof. Dr. Fejzulla BERISHA
Aktgjykimi i 16 shtatorit 2026 i Dhomave të Specializuara të Kosovës në Hagë ndaj Hashim Thaçit, Kadri Veselit, Rexhep Selimit dhe Jakup Krasniqit ka hapur një fazë të re dhe veçanërisht të rëndësishme juridike. Të katër të akuzuarit u shpallën fajtorë për disa vepra të krimeve të luftës dhe u shqiptuan dënime të ndryshme me burgim, ndërsa për disa akuza dhe incidente të tjera u shpallën të pafajshëm.
Ky akt ka shkaktuar reagime të shumta në Kosovë, Shqipëri dhe në diasporë. Për shumë qytetarë, ai është përjetuar si një goditje ndaj figurave që lidhen me luftën çlirimtare dhe me krijimin e shtetit të Kosovës. Për të tjerë, aktgjykimi duhet të trajtohet vetëm si një vendim gjyqësor që duhet analizuar me qetësi, në dritën e provave dhe të standardeve të së drejtës penale ndërkombëtare.
Pavarësisht dallimeve në vlerësime, një gjë është e qartë: kjo fazë nuk mund të mbetet vetëm në nivelin e reagimit politik, emocional apo publik. Tashmë kërkohet një angazhim i organizuar i ekspertizës juridike nga Kosova, Shqipëria dhe diaspora shqiptare. Ky angazhim duhet të mbështetet në ligj, prova, jurisprudencë dhe standardet e procesit të rregullt gjyqësor.
Sipas njoftimit të Dhomave të Specializuara, afati për paraqitjen e njoftimeve të apelit është 27 nëntor 2026. Kjo e bën periudhën e ardhshme veçanërisht të rëndësishme për përgatitjen profesionale të strategjive të mbrojtjes.
Apeli kërkon argument juridik, jo vetëm reagim publik
Apeli nuk është një përsëritje politike e procesit të gjykimit. Ai është një fazë juridike në të cilën duhet të identifikohen dhe të argumentohen gabimet eventuale të ligjit, të faktit apo të procedurës që mund të kenë ndikuar në vendimin e shkallës së parë.
Pikërisht këtu mund të ketë një rol të rëndësishëm ekspertiza juridike nga Kosova, Shqipëria dhe diaspora shqiptare.
Ekspertët e së drejtës penale ndërkombëtare, së drejtës humanitare, së drejtës kushtetuese dhe të procedurës penale mund të analizojnë aktgjykimin në mënyrë sistematike, paragraf për paragraf, duke evidentuar çështjet që mund të jenë juridikisht relevante për mbrojtjen.
Rregullat e Dhomave të Specializuara kërkojnë që argumentet e apelit të jenë të përcaktuara qartë dhe të mbështeten në argumente juridike e faktike, me referenca të sakta në prova dhe jurisprudencë. Prandaj, një deklaratë e përgjithshme se “aktgjykimi është i padrejtë” nuk është e mjaftueshme. Duhet të përcaktohet ku ndodhet gabimi, cili është standardi juridik i zbatueshëm dhe pse ai gabim mund të ketë ndikuar në rezultatin e çështjes.
Në praktikë, një apel i suksesshëm duhet të përgjigjet në disa pyetje themelore: A ka gabuar gjykata në interpretimin e ligjit? A ka zbatuar standardin e duhur për vlerësimin e provave? A ka nxjerrë përfundime që nuk mbështeten në materialin provues? A ka anashkaluar prova të rëndësishme? A janë respektuar të drejtat e të akuzuarve? A janë arsyetuar në mënyrë të mjaftueshme përfundimet e aktgjykimit?
Këto pyetje nuk mund të trajtohen me slogane. Ato kërkojnë analizë të hollësishme, njohje të jurisprudencës dhe aftësi për ta shndërruar një shqetësim juridik në një bazë të pranueshme apeli.
Përgjegjësia individuale duhet të jetë në qendër
Një prej çështjeve themelore që duhet të ruhet në çdo analizë është parimi i përgjegjësisë individuale.
Në debatin publik shqiptar duhet bërë një dallim i qartë ndërmjet përgjegjësisë eventuale penale të individëve konkretë dhe vlerësimit historik e politik të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës, luftës çlirimtare dhe rolit të popullit të Kosovës.
Vetë juridiksioni i Dhomave të Specializuara lidhet me përgjegjësinë individuale dhe jo me përgjegjësinë e një populli, grupi apo organizate në tërësi.
Për këtë arsye, ekspertiza juridike duhet të përqendrohet në pyetjet konkrete:
A është provuar përgjegjësia individuale e secilit të dënuar?
A është zbatuar drejt ligji?
A janë vlerësuar në mënyrë të arsyeshme provat?
A janë trajtuar si duhet provat shfajësuese dhe fajësuese?
A ekziston lidhje e mjaftueshme ndërmjet provave konkrete dhe përgjegjësisë së individit?
A janë respektuar të drejtat e mbrojtjes dhe standardet e procesit të rregullt?
Këto pyetje janë veçanërisht të rëndësishme në rastet ku përgjegjësia penale ndërtohet mbi forma të përgjegjësisë së përbashkët, përgjegjësisë komanduese ose pjesëmarrjes në një ndërmarrje të përbashkët kriminale. Në këto raste, gjykata duhet të përcaktojë me saktësi rolin e secilit individ, njohuritë e tij, veprimet konkrete dhe lidhjen shkakësore ndërmjet sjelljes së tij dhe veprës penale.
Nuk mjafton të provohet se një person ka pasur pozitë të lartë politike ose ushtarake. Pozita, ndikimi apo autoriteti mund të jenë elemente të rëndësishme në analizë, por ato nuk mund ta zëvendësojnë provën e përgjegjësisë individuale. Përgjegjësia penale duhet të mbështetet në prova konkrete dhe në një arsyetim të qartë juridik.
Një analizë e plotë e provave
Një prej kontributeve më të rëndësishme që mund të japin ekspertët është analiza profesionale e provave mbi të cilat është mbështetur aktgjykimi.
Kjo kërkon një punë të organizuar, jo një reagim të momentit.
Duhet të analizohet mënyra se si gjykata ka vlerësuar dëshmitë, dokumentet dhe provat e tjera; nëse ekzistojnë kundërthënie; nëse provat janë interpretuar në përputhje me standardet juridike; dhe nëse përfundimet e arritura mbështeten në mënyrë të mjaftueshme në materialin provues.
Nëse konstatohen mospërputhje ndërmjet provave dhe përfundimeve, ato duhet të identifikohen me saktësi dhe të shndërrohen në argumente juridike për ekipet e mbrojtjes.
Kjo është një fushë ku ekspertiza akademike mund të jetë veçanërisht e dobishme. Profesorët dhe studiuesit mund të ndihmojnë në klasifikimin e provave, në krahasimin e dëshmive dhe në identifikimin e standardeve të përdorura nga gjykata.
Megjithatë, analiza e provave duhet të bëhet me kujdes. Nuk mjafton të thuhet se një dëshmitar nuk është i besueshëm ose se një dokument është interpretuar gabimisht. Duhet të shpjegohet pse vlerësimi i gjykatës është i paarsyeshëm, kontradiktor ose i papajtueshëm me provat e tjera.
Në këtë drejtim, duhet të shqyrtohet edhe mënyra se si gjykata ka trajtuar provat shfajësuese. Një vendim i drejtë nuk mund të mbështetet vetëm në provat që e mbështesin akuzën, duke anashkaluar materialin që mund të krijojë dyshim të arsyeshëm ose të dobësojë lidhjen ndërmjet të akuzuarit dhe veprës.
Standardi i provës dhe dyshimi i arsyeshëm
Një çështje tjetër me rëndësi është standardi i provës. Në proceset penale, barra e provës i takon akuzës dhe fajësia duhet të provohet përtej dyshimit të arsyeshëm.
Ky standard nuk është një formalitet. Ai është një garanci themelore kundër dënimit të një personi mbi bazën e hamendësimeve, lidhjeve të përgjithshme ose përfundimeve të pasigurta.
Në fazën e apelit duhet të analizohet nëse gjykata e shkallës së parë e ka zbatuar realisht këtë standard. A ka qenë prova e mjaftueshme për secilin element të veprës penale? A është mbështetur përfundimi në prova të drejtpërdrejta apo në një varg inferencash? A janë këto inferenca të vetmet përfundime të arsyeshme që mund të nxirren nga provat?
Nëse ekzistojnë dy shpjegime të arsyeshme dhe njëri prej tyre është në favor të të akuzuarit, atëherë kjo çështje duhet të trajtohet në përputhje me parimin e prezumimit të pafajësisë.
Ekspertiza juridike duhet të analizojë nëse gjykata ka bërë dallimin ndërmjet dyshimit të arsyeshëm dhe bindjes së bazuar në prova. Ky dallim është thelbësor për çdo proces penal dhe veçanërisht për rastet komplekse të krimeve të luftës.
Kosova dhe Shqipëria duhet të bashkojnë ekspertizën
Do të ishte me interes të krijohej një grup i pavarur ekspertësh nga Kosova, Shqipëria dhe diaspora, me pjesëmarrjen e specialistëve ndërkombëtarë të së drejtës penale ndërkombëtare.
Ky grup nuk duhet të zëvendësojë ekipet e mbrojtjes dhe as të pretendojë kompetenca që u takojnë vetëm avokatëve në proces.
Roli i tij duhet të jetë akademik dhe profesional: analizimi i aktgjykimit, krahasimi me jurisprudencën ndërkombëtare, evidentimi i çështjeve juridike të diskutueshme dhe përgatitja e studimeve që, nëse vlerësohen të dobishme nga mbrojtja, mund të përdoren përmes kanaleve procedurale të lejuara.
Kjo do të kërkonte bashkëpunim ndërmjet profesorëve universitarë, avokatëve, studiuesve të së drejtës ndërkombëtare dhe ekspertëve me përvojë në gjykatat ndërkombëtare.
Një grup i tillë mund të organizohej në disa njësi pune. Njëra do të merrej me të drejtën materiale penale, një tjetër me procedurën dhe standardet e apelit, një tjetër me analizën e provave, ndërsa një njësi e veçantë do të mund të merrej me jurisprudencën krahasuese.
Puna e këtij grupi duhet të jetë e dokumentuar dhe transparente. Çdo përfundim duhet të mbështetet në referenca të sakta, në pjesët përkatëse të aktgjykimit dhe në standardet juridike të zbatueshme.
Ekspertiza shqiptare duhet të ndërkombëtarizohet
Një gabim do të ishte që kjo çështje të trajtohej vetëm brenda hapësirës akademike shqiptare.
Për shkak të natyrës së procesit, ekspertët nga Kosova dhe Shqipëria duhet të bashkëpunojnë me juristë ndërkombëtarë me përvojë në Tribunalin Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë, Gjykatën Penale Ndërkombëtare dhe procese të tjera të drejtësisë penale ndërkombëtare.
Krahasimi i jurisprudencës mund të ndihmojë në identifikimin e standardeve të aplikuara në raste të ngjashme dhe në vlerësimin më objektiv të çështjeve që do të parashtrohen në apel.
Kjo nuk duhet të shihet si përpjekje për të ndikuar politikisht në gjykatë. Përkundrazi, është një mënyrë për ta forcuar argumentin juridik dhe për ta vendosur atë në standardet e së drejtës ndërkombëtare.
Ekspertët ndërkombëtarë mund të ndihmojnë veçanërisht në çështjet që lidhen me përgjegjësinë komanduese, ndërmarrjen e përbashkët kriminale, vlerësimin e dëshmive të dëshmitarëve, përdorimin e provave indirekte dhe standardin e kontrollit në apel.
Megjithatë, bashkëpunimi ndërkombëtar duhet të jetë i barabartë dhe profesional. Ekspertiza vendore nuk duhet të shihet si dytësore, por duhet të kontribuojë me njohjen e kontekstit historik, politik, shoqëror dhe institucional të Kosovës.
Jo presion mbi gjykatën, por forcim i mbrojtjes juridike
Në një proces kaq të ndjeshëm duhet shmangur çdo përpjekje për presion politik ose institucional ndaj gjykatës.
Ekspertët nuk duhet të synojnë ta zëvendësojnë gjykatën dhe as të shpallin paraprakisht rezultatin e apelit.
Detyra e tyre duhet të jetë shumë më konkrete: të studiojnë, të argumentojnë dhe të dokumentojnë.
Nëse ekzistojnë gabime juridike, ato duhet të evidentohen. Nëse ka probleme në vlerësimin e provave, duhet të dokumentohen. Nëse ekzistojnë çështje procedurale, duhet të argumentohen sipas standardeve të aplikueshme.
Kjo është mënyra më e fuqishme për ta kthyer shqetësimin publik në veprim juridik të dobishëm.
Në të njëjtën kohë, duhet të ruhet një komunikim publik i përgjegjshëm. Deklaratat e pakontrolluara, sulmet ndaj gjyqtarëve, teoritë konspirative dhe akuzat e pabazuara mund ta dëmtojnë seriozisht besueshmërinë e mbrojtjes dhe të krijojnë përshtypjen se argumenti juridik po zëvendësohet me presion politik.
Mbrojtja më e fortë është ajo që respekton institucionin, por nuk heq dorë nga kritika juridike. Pavarësia e gjykatës nuk nënkupton paprekshmëri nga analiza, ndërsa kritika e aktgjykimit nuk duhet të shndërrohet në delegjitimim të drejtësisë.
Universitetet dhe akademia kanë gjithashtu përgjegjësi
Kjo situatë paraqet edhe një përgjegjësi për universitetet dhe fakultetet juridike në Kosovë dhe Shqipëri.
Ato mund të organizojnë konferenca shkencore, tryeza juridike dhe analiza të specializuara mbi aktgjykimin dhe jurisprudencën përkatëse.
Por këto debate duhet të jenë të bazuara në dokumente dhe në standarde akademike. Qëllimi nuk duhet të jetë delegjitimimi i gjykatës, por shqyrtimi kritik dhe shkencor i arsyetimit juridik.
Një angazhim i tillë do të kishte vlerë jo vetëm për rastin konkret, por edhe për zhvillimin e shkencës juridike në Kosovë dhe Shqipëri.
Universitetet mund të kontribuojnë edhe përmes botimit të analizave, përkthimit të materialeve juridike, krijimit të arkivave dokumentare dhe organizimit të programeve të posaçme për të drejtën penale ndërkombëtare.
Në këtë mënyrë, çështja nuk do të trajtohej vetëm si një konflikt politik i ditës, por si një rast i rëndësishëm për zhvillimin e kulturës juridike dhe të debatit publik në shoqëritë shqiptare.
Roli i institucioneve shtetërore
Edhe institucionet shtetërore të Kosovës dhe Shqipërisë mund të japin kontribut, por duhet të veprojnë me kujdes dhe brenda kufijve të ligjit.
Mbështetja institucionale mund të përfshijë financimin e studimeve akademike, krijimin e programeve për përkthimin e jurisprudencës, mbështetjen e konferencave shkencore dhe lehtësimin e bashkëpunimit me ekspertë ndërkombëtarë.
Megjithatë, institucionet shtetërore nuk duhet të ndërhyjnë në punën e gjykatës dhe as të diktojnë përmbajtjen e argumenteve të mbrojtjes.
Ndihma duhet të jetë transparente, profesionale dhe e orientuar drejt forcimit të kapaciteteve juridike. Çdo përpjekje për instrumentalizim politik do të ishte kundërproduktive dhe do ta dobësonte besueshmërinë e procesit.
Nga emocioni te përgjegjësia juridike
Kosova ka të drejtë ta mbrojë kujtesën e saj historike dhe të vlerësojë luftën për liri. Por në procesin e apelit, mjeti më i fuqishëm është argumenti juridik.
Prandaj, duhet të kalojmë nga formulimet e përgjithshme te pyetjet konkrete të së drejtës:
A është provuar përgjegjësia individuale?
A është zbatuar drejt ligji?
A janë vlerësuar drejt provat?
A janë respektuar të drejtat e mbrojtjes?
A është arsyetuar në mënyrë bindëse lidhja ndërmjet provave dhe përgjegjësisë penale?
A janë të arsyetuara dhe proporcionale dënimet e shqiptuara?
Përgjigjet ndaj këtyre pyetjeve nuk mund të jepen vetëm përmes deklaratave politike. Ato kërkojnë punë profesionale, dokumente, jurisprudencë dhe argumentim juridik.
Në këtë fazë, shoqëria shqiptare duhet të tregojë pjekuri. Mbrojtja e figurave historike dhe e dinjitetit kombëtar nuk bëhet duke mohuar rëndësinë e drejtësisë, por duke kërkuar që drejtësia të zbatohet me standarde të njëjta, me prova të mjaftueshme dhe me respekt të plotë për të drejtat e të akuzuarve.
Pas aktgjykimit të 16 shtatorit 2026, përgjegjësia e ekspertizës juridike shqiptare është që të mos mbetet vetëm në reagimin emocional.
Afati i apelit e bën të nevojshme një punë të shpejtë, të organizuar dhe profesionale. Ekspertët e Kosovës dhe Shqipërisë, në bashkëpunim me mbrojtjen dhe me ekspertë ndërkombëtarë, mund të kontribuojnë në analizimin e çdo çështjeje juridike, faktike dhe procedurale që mund të jetë relevante për apelin.
Kjo duhet të bëhet me respekt të plotë për pavarësinë e gjykatës, por edhe me vendosmërinë që çdo vendim gjyqësor të mund të shqyrtohet në mënyrë kritike përmes mjeteve juridike që ofron ligji.
Nga reagimi emocional te përgjegjësia juridike: kjo është rruga përmes së cilës ekspertiza shqiptare mund të japë kontributin e saj më serioz në fazën e apelit.
Nëse apeli do të përgatitet me profesionalizëm, me argumente të sakta dhe me mbështetje të mjaftueshme në prova e jurisprudencë, atëherë ai do të jetë jo vetëm një mjet procedural për të dënuarit, por edhe një dëshmi e pjekurisë juridike të Kosovës, Shqipërisë dhe gjithë hapësirës shqiptare.