Një sërë zbulimesh të rëndësishme shkencore të viteve të fundit po u japin përgjigje përfundimtare debateve shekullore mbi etnogenezën e popullit shqiptar.

Përmes gërshetimit të paleo-gjenetikës moderne, gjuhësisë krahasuese dhe arkeologjisë, kërkimet e fundit konfirmojnë se shqiptarët modernë gëzojnë një vazhdimësi të pandërprerë biologjike dhe kulturore me popullsitë e lashta paleo-ballkanike, e veçanërisht me ilirët.

Në qendër të këtij zbulimi shkencor qëndron një studim madhor ndërkombëtar i gjenomës antike, (gjenet e skeleteve të lashta), i botuar fillimisht në platformën akademike bioRxiv dhe i plotësuar në revistën prestigjoze Nature Human Behaviour, nën titullin “Ancient DNA evidence for the history of the Albanians”.

Ky projekt ndërkombëtar, ku morën pjesë instituicoine të rëndësishme shkencore dhe universitete si Oxford, Tel Aviv dhe Cincinnati, analizuan më shumë se 6000 gjenome, (nga skelete të lashta) të Euroazisë Perëndimore krahas mostrave të shqiptarëve të sotëm.

Rezultatet e analizave të AND-së zbuluan një vazhdimësi të shumë intensive të linjave atërore (kromozomi Y) që nga Epoka e Bronzit dhe e Hekurit në Ballkanin Perëndimor prezente tek shqiptarët e sotëm.

Ndërsa valët e mëdha të migrimeve sllave të shekujve VI-VII ndryshuan rrënjësisht strukturën demografike të pjesës tjetër të Ballkanit, rajonet malore të Shqipërisë shërbyen si një “magazinë apo fortesë e pa sulmuar gjenetike”.

Të dhënat gjenetike tregojnë se profili i pastër i kësaj popullsie ishte i konsoliduar në këto troje që rreth viteve 800–900 të erës sonë, shumë përpara përmendjes së parë të shqiptarëve në dokumentet historike të shekullit XI.

Ndikimi gjenetik sllav te shqiptarët mbetet minimal, duke u luhatur mesatarisht vetëm midis 10% dhe 20%, çka dëshmon për një izolim të gjatë dhe qëndrueshmëri demografike të popullsisë vendase.

Edhe pse ilirët nuk lanë pas dëshmi të shkruara të shtjelluara, gjuhëtarët vërejnë se gjuha shqipe përbën një degë krejtësisht të veçantë dhe të vetme në pemën e gjuhëve indo-evropiane.

Ndryshimet fonetike të emrave të lashtë gjeografikë dëshmojnë se ata kanë evoluar sipas rregullave të brendshme të shqipes. Emri antik i kryeqytetit ilir, Scodra, u shndërrua natyrshëm në Shkodër përmes kalimit fonetik paleo-ballkanik nga “Sc” në “Shk”. Në mënyrë të ngjashme, qyteti bregdetar Dyrrhachium u bë Durrës, ndërsa lumi Mathis u kthye në Mat. Për më tepër, gjuha shqipe ndan rrënjë unike leksikore me gjuhën mesapike—një degë e zhdukur e ilirishtes në Italinë e Jugut.

Nga pikëpamja e kulturës materiale, kalimi nga antikiteti i vonë në mesjetën e hershme dokumentohet përmes të ashtuquajturës “Kultura e Komanit”, e zbuluar në Shqipërinë e Veriut.

Gjetjet arkeologjike tregojnë se kjo kulturë shërbeu si urë lidhëse mes qytetërimit romako-ilir në rënie dhe principatave të para arbërore.

Shkenca moderne dhe AD-ja po vërtetojnë kështu se pretendimet e vjetra për migrime të vonshme të shqiptarëve nuk kanë bazë shkencore, duke vulosur përfundimisht lidhjen direkte mes ilirëve dhe pasardhësve të tyre modern.

Gjenetika e Popullatave dhe Evolucioni Gjuhësor: Si u Ruajt Shqipja dhe ADN-ja Ilire Përgjatë Epokave

Pas botimit të të dhënave të para mbi vazhdimësinë iliro-shqiptare, komuniteti shkencor ndërkombëtar ka hedhur dritë edhe mbi mekanizmat e saktë se si kjo popullsi arriti të mbijetonte.

Përmes një analize të thelluar të metodologjisë gjenetike të përdorur në studimin e fundit të publikuar në Nature Human Behaviour dhe bioRxiv, si dhe të strukturës dialektore shqipe – gëgë e toskë, zbulohet një pasqyrë unike e izolimit dhe qëndrueshmërisë demografike.

Gjenetika e Popullatave: Metodologjia IBD dhe Linjat Atërore (Y-DNA)

Për të kapërcyer kufizimet e analizave të vjetra gjenetike, ekipi ndërkombëtar i kërkuesve përdori një protokoll të avancuar bioinformatik të quajtur analiza e segmenteve IBD (Identical-by-Descent).

Metoda IBD: Kjo teknikë lokalizon pjesë të gjata dhe identike të ADN-së të trashëguara pa ndryshime nga një paraardhës i përbashkët. Studimi zbuloi se shqiptarët kanë shkallën më të lartë të segmentit të përbashkët IBD në të gjithë Evropën. Për periudhën midis viteve 500 dhe 1500 të erës sonë, çdo dy shqiptarë të përzgjedhur rastësisht ndajnë mesatarisht rreth 600 paraardhës të përbashkët, një tregues ky i një homogjeniteti të lartë gjenetik dhe i një popullsie që u zhvillua brenda vetes.

Haplogrupet Atërore Autoktone: Rezultatet treguan një prani dominuese të haplogrupeve të kromozomit Y që lidhen drejtpërdrejt me Epokën e Bronzit dhe të Hekurit në Ballkanin Perëndimor. Linjat gjenetike si J2b-L283, E-V13 dhe degë të veçanta të R1b dëshmojnë një vazhdimësi të pandërprerë mashkullore. Këto linja, të cilat gjenden me shumicë në mbetjet skeletore të fiseve ilire të zbuluara në nekropolet e lashta të rajonit, janë të njëjtat që dominojnë gjenetikën e shqiptarëve të sotëm.

Evolucioni Gjuhësor: Ndarja Gëgë-Toskë dhe Rregullat Fonetike

Nga pikëpamja gjuhësore, struktura e brendshme e shqipes dhe ndarja e saj në dy dialektet kryesore—Gëgë në veri dhe Toskë në jug—ofron prova të tjera mbi vjetërsinë e kësaj popullsie.

Kronologjia e Ndarjes Dialektore: Shkencëtarët dhe gjuhëtarët historikë llogarisin se ndarja e parë fillestare midis gëgërishtes dhe toskërishtes ka ndodhur rreth shekujve IV–VI të erës sonë, periudhë që përkon me rënien e Perandorisë Romake dhe fillimin e dyndjeve të mëdha barbare. Kjo do të thotë se proto-shqiptarët ishin të ndarë gjeografikisht përgjatë Lumit Shkumbin përpara se të fillonin migracionet sllave, duke vërtetuar se gjuha ishte tashmë e formësuar në këto troje.

Pse Shqiptarët nuk u Asimiluan?

Studimet gjenetike dhe historike konvergojnë në një pikë: struktura shoqërore e bazuar në klane (fise) dhe terreni thyer malor. Ndërsa popullsitë e fushave u asimiluan gjenetikisht dhe gjuhësisht nga valët e njëpasnjëshme të dyndjeve, klanet iliro-shqiptare në krahinat malore aplikuan një sistem të rreptë endogamie (martesa brenda grupeve të afërta rajonale). Kjo strukturë fisnore ruajti të paprekur jo vetëm kodin gjenetik, por edhe degën e veçantë gjuhësore indo-evropiane që ne flasim sot.

Shpërndarja e Haplogrupeve Kryesore (Y-DNA) në Ballkan

Gjenetika modern, përmes AND-së ka vërtetuar se linjat atërore të shqiptarëve dominohen nga dy haplogrupe kryesore që e kanë zanafillën te popullsitë e lashta të Epokës së Bronzit dhe të Hekurit në Ballkan: J2b-L283 dhe E-V13.

J2b-L283 (Ilir): Ky haplogrup lidhet drejtpërdrejt me fiset e lashta ilire të Ballkanit Perëndimor. Skeletet e lashta të gjetura në nekropolet ilire tregojnë një përqendrim maksimal të kësaj linje pikërisht në zonën e Shqipërisë së sotme, Malit të Zi dhe Bosnjës. Sot, ai arrin pikun e tij botëror te shqiptarët (rreth 15–20%).

E-V13 (Paleo-Balkanik): Një linjë me përhapje të gjerë në të gjithë Ballkanin e lashtë. Te shqiptarët, ky haplogrup përbën rreth 25–30% të linjave mashkullore, duke treguar një asimilim të fiseve fqinje paleo-ballkanike brenda bërthamës iliro-shqiptare gjatë antikitetit.

Grafiku i mëposhtëm tregon krahasimin e pranisë së këtyre dy linjave kryesore autoktone në popullsitë e sotme të Ballkanit:

Huazimet më të Vjetra të Greqishtes së Lashtë në Shqipe

Përveç gjenetikës, gjuha shqipe ruan “fosile” gjuhësore që dëshmojnë kontaktin e drejtpërdrejtë të paraardhësve tanë me helenët e lashtë, shumë përpara periudhës romake apo migrimeve sllave.

Kontakt Para-Dorian (Shekulli VIII para erës sonë): Huazimet më të vjetra vijnë nga dialektet e lashta greke të veriut. Këto fjalë kanë hyrë në shqipe përpara se greqishtja e lashtë të pësonte ndryshime të rëndësishme fonetike.

Fusha e Bujqësisë dhe Tregtisë: Fjalët e huazuara lidhen kryesisht me bimësinë, perimet, tregtinë dhe mjetet e jetesës, çka tregon një marrëdhënie të afërt fqinjësie dhe shkëmbimi ekonomik.

Fjala në Greqishten e Lashtë Fjala në Shqipen Moderne Evolucioni Fonetik / Kuptimi

Láchanon Lakër Ruhet rrënja e lashtë e perimes, duke u përshtatur me mbaresat e shqipes.

Mēlon Mollë Kalimi i rregullt i zanores së gjatë greke “ē” në “o” të shqipes.

Práson Presh Ndryshimi tipik i bashkëtingëllores “s” në “sh” përgjatë shekujve.

Kōpē Kopsht Lidhet me zonat e rrethuara të mbjella ose kopshtet bujqësore.

Këto dëshmi të gërshetuara tregojnë se si kodi gjenetik (ADN) dhe ai kulturor (gjuha) u zhvilluan paralelisht në të njëjtin territor gjeografik, duke i mbijetuar asimilimit falë izolimit malor dhe strukturës fisnore.

Përgatiti: NDREK GJINI

Le të bëhemi të gjithë bashkë për të mbështetur Miss World Kosovo, Blair Isufi, në këtë udhëtim fantastik!

Blair po përfaqëson me krenari bukurinë, elegancën, kulturën dhe rrënjët tona kosovare në këtë garë ndërkombëtare.

Çdo votë e juaja ka shumë rëndësi!

Ju lutem, votoni dhe, nëse mundeni, shpërndajeni edhe me familjen dhe miqtë tuaj.

Faleminderit nga zemra për kohën, mbështetjen dhe përkushtimin tuaj!

Bashkë për Blairin! Bashkë për Kosovën!

Platforma politike e hartuar nga BDI-ja, nga Rilindja me Besë (Lëvizja Besa) dhe nga Aleanca për Shqiptarët (LR-PDSH-ja) dëshmon se çështja shqiptare në Maqedoni, që nga viti 1991 deri më sot, nuk është zgjidhur.

Platforma politike e tre subjekteve të sipërthëna dëshmon se Partia për Prosperitet Demokratik, Partia Demokratike Shqiptare dhe Bashkimi Demokratik për Integrim, që nga viti 1991 deri më sot, ndonëse kanë qenë pjesë e qeverive dhe partnerë të bashkëqeverisjes, çështjen shqiptare në Maqedoni nuk e kanë zgjidhur.

Platforma politike e tre subjekteve të lartpërmendura tregon se çështja shqiptare në Maqedoni, nuk është zgjidhur, as në vitin 1991, e as në vitin 2001.

Platforma politike e tre subjekteve dëshmon se çështja shqiptare në Maqedoni nuk është zgjidhur as pas luftës së 2001-shit.

Platforma politike e tri partive shqiptare tregon se BDI-ja, edhe pse 12 vjet ishte pjesë e ekzekutivit, nuk ia doli ta zgjidhë çështjen shqiptare. Platforma politike vë në dyshim edhe Marrëveshjen e Ohrit.

Platforma politike e partive shqiptare të shtyn të konstatosh se:

– Marrëveshja e Ohrit nuk është implementuar; ose

– Marrëveshja e Ohrit nuk paraqet zgjidhje përkatëse për çështjen shqiptare në Maqedoni.

Platforma politike e faktorit politik shqiptar – të defaktorizuar – të shtyn të gjykosh edhe për luftën e 2001-shit. Lufta e 2001-shit nuk u bë për territore. As për çlirim territoresh dhe as për pushtim territoresh. Ajo u bë për barazinë e plotë të shqiptarëve.

Platforma politike e partive shqiptare dëshmon se shqiptarët në Maqedoni nuk qenkan të barabartë. Me fjalë të tjera, pas luftës së 2001-shit, shqiptarët nuk paskan fituar, as territor, e as barazi. Paskan mbetur pakicë kombëtare, sikurse pakicat e tjera – vllehtë, romët, turqit.

Me gjithë këtë dështim të faktorit politik shqiptar, askush nuk mban përgjegjësi. Protagonistët e politikës të dështuar, vazhdojnë të qëndrojnë në skenë, vazhdojnë të jenë mbartës të proceseve politike.

Përgjegjësia politike, në radhë të parë i takon pozitës politike – Bashkimit Demokratik për Integrim dhe opozitës politike – Partisë Demokratike Shqiptare. Përgjegjësia më e madhe politike bie mbi BDI-në, për arsye se ajo ka qenë pjesë e qeverisjes që nga viti 2002 deri më sot, me përjashtim të viteve 2006-2008.

Përkundër dështimit politik të BDI-së, shoqëria shqiptare e atrofizuar, nuk tregoi aftësi për të ndërtuar një faktor të ri politik, të denjë për t’u ballafaquar me sfidat e kohës. Me një fjalë, shqiptarët në Maqedoni vazhdojnë të jenë pa një opozitë politike influente dhe respektabile.

Duke qenë se çështja shqiptare nuk është zgjidhur që nga viti 1991 deri më sot, atëherë s’ka sesi të mos shtrohet pyetja: Në ç’mënyrë partitë politike shqiptare kanë hyrë në qeveri?! Në ç’mënyrë janë bërë pjesë e ekzekutivit?! Në ç’mënyrë janë bërë pjesë e bashkëqeverisjes?!

Nga sa më sipër rezulton se:

– PPD-ja në vitet 1991-94 dhe 1994-98 paska hyrë në qeveri pa kurrfarë platforme;

– PDSH-ja në vitet 1998-2001/2002 dhe 2006-2008, paska hyrë në bashkëqeverisje pa ndonjë platformë politike;

– BDI-ja në vitet 2008-2016 paska hyrë në bashkëqeverisje me VMRO-në pa asnjëfarë platforme politike.

Rrjedhimisht, dy partitë shqiptare – PPD-ja dhe PDSH-ja, dolën nga skena politike dhe shkuan në histori. Po të lindte një opozitë, politikisht e mirëfilltë, këtë fat do ta kishte përjetuar edhe BDI-ja.

Në asnjë vend me shoqëri dhe me demokraci të konsoliduar nuk ka ndodhur që në të njëjtën kohë t’i humbin zgjedhjet apo të rrënohen politikisht – edhe pozita politike edhe opozita politike, siç ndodhi me BDI-në dhe me PDSH-në në zgjedhjet e 11 dhjetorit të vitit 2016. Për më tepër, nuk lindi as edhe një opozitë e re.

Prej vitit 1991 deri më sot, kanë kaluar 25 vjet, d.m.th. çerek shekulli. Gjatë kësaj periudhe, në zgjedhjet parlamentare, në ato vendore si dhe presidenciale pamë shumë fushata zgjedhore, mitingje dhe tubime. Pamë bilborde, posterë, spote televizive dhe reklama programesh parapolitike. Mitingje dhe tubime të përcjella me këngë epike. Dëgjuam një det premtimesh dhe atdhetarizëm folklorik. Fjalë të mëdha dhe vepra të vogla. Kishte vjedhje votash, mbushje kutish, blerje votash, fyerje, kanosje, shantazhe, diferencime si në kohën e bolshevikëve, rrahje, lëndime, plagosje dhe vrasje. Pamë ushtarë partish por edhe militantë partiakë.

Më e ashpër ishte beteja politike midis dy partive shqiptare, sesa faktorit politik shqiptar dhe atij sllavo-maqedonas. Madje në shumë raste, partitë shqiptare, ndaj padronëve sllavo-maqedonas tregoheshin të matur, të përmbajtur, manifestonin besnikëri dhe luajalitet.

Çerek shekulli, pamë një numër të madh ministrash, deputetë, zëvendësministra, shefa kabineti, këshilltarë qeverie, drejtorë të përgjithshëm, anëtarë komisionesh, anëtarë bordesh apo këshillash drejtues. Patëm edhe zëvendëskryeministra, kandidatë për kryetar shteti, Sekretariat për implementimin e Marrëveshjes së Ohrit.

Liderët e partive shqiptare dhe eksponentët e tjerë politikë, 25 vjet me radhë, pothuajse çdo natë, i pamë – në televizor, në ekran, në mediume, në intervista. Pamë zëdhënës partish dhe konferenca shtypi.

Pamë prijës autokrat, autoritar, despot dhe tiran – të etshëm për pushtet. Pamë edhe narcisoidë. Pamë veprime bizantine, totalitare, staliniste dhe bolshevike. Pamë kuaj Troje dhe kolonë të pestë.

Çerek shekulli – dreka, darka, mëditje, të ardhura mujore mbi mesatare, udhëtime zyrtare, makina zyrtare luksoze, drejtues makinash zyrtarësh dhe funksionarësh. Të gjitha këto, në kurriz të këtij populli të stërmunduar.

Dëgjuam edhe për skandale flirti.

Pamë deputetë që gjatë mandatit katërvjeçar nuk e çelën gojën, as në kuvend dhe as në komisionet e kuvendit. Pamë se faktori politik shqiptar nuk është në gjendje të ndërrojë katër emra shkollash, në të cilat mësojnë kryesisht nxënës shqiptarë. Në qytetin me shtatë shkolla të mesme në të cilat rreth 80% e nxënësve dhe e kuadrit arsimor janë shqiptarë, vetëm njëra sosh quhet “7 Marsi“ ndërsa gjashtë të tjerat mbajnë emërtime sllavo-maqedonase.

Ç’barazi është kjo?!

Pamë qytet rrëzë Sharrit që 25  vjet është në pritje të ujit të pijshëm; individë që karrierën e filluan me dy dhoma pa mobilie, të cilët pastaj u pasuruan brenda natës; qytete që sot e gjithë ditën nuk e kanë të zgjidhur çështjen e depozitimit të hedhurinave; persona që vite me radhë rrotullohen nëpër institucionet e shtetit, thua ti se janë të pazëvendësueshëm. Pamë që 50 % e popullit të mos dalë në votim; që mijëra shqiptarë të votojnë për parti sllavo-maqedonase.

Pamë aleancë, miqësi dhe koalicion me djallin, me gligorovistët që vranë në Gostivar si dhe në Tetovë – kur themelohej universiteti. Aleancë, miqësi dhe koalicion me VMRO-të, që kërkonin dhoma gazi për shqiptarët, e që u shpallën partnerë strategjikë.

Çerek shekulli – tenderë, blerje banesash, nga dy, tre e më tepër; ndërtime, përvetësime dhe tjetërsime ndërtesash; çelje pikësh karburanti; blerje dhe falje diplomash; punësime partiake dhe nepotizëm.

Privilegje të personave të caktuar – i njëjti person është emëruar në 5-6 komisione, borde dhe këshilla drejtues. Persona të njëjtë, nga dy a tri herë deputetë, nga dy a tri herë ministra, pandërprerë në poste dhe në pozita, në organet ekzekutive dhe ligjvënëse, në pushtetin qendror dhe vendor. Të gjitha këto, në kurriz të këtij populli të varfëruar.

Çerek shekulli – politizim i skajshëm i shoqërisë dhe nepotizëm.

Për punë partish, i prishën raportet – vëllai me vëllanë, shokët e vjetër, fqinjët, babë e bir, madje edhe burrë e grua. E pabesueshme! E tmerrshme! Përse?! Për kë?! Për çka?! Për ç’arsye?!

Për t’u pasuruar një kastë samurajësh dhe për t’u varfëruar qytetet shqiptare. Për t’u kthyer qytetet shqiptare në qyteza, në kasaba, në varosh. Për ta kthyer procesin pas. Për të filluar sërish nga e para, që të përkujton Sizifin e dënuar. Për të dëgjuar fyerje nga krerët më të lartë të shtetit dhe të VMRO-së. Për t’i dënuar shqiptarët me dënime drakonike.

Për të përjetuar tragjedinë e Sopotit, të Monstrës, të Brodecit, të Kumanovës. Për t’i politizuar dhe për t’i partizuar institucionet publike. Për të mos mundur të punësohesh as shërbëtor shkolle pa miratimin e degës së partisë! Për t’i sjellë në pushtet gjysmanalfabetët dhe për t’i mbajtur në pushtet injorantët. Për t’i avancuar poltronët, për ta lënë rininë pa perspektivë dhe për t’i detyruar të rinjtë e arsimuar të shpërngulen nga vendi. Për ta zhveshur kauzën shqiptare nga dimensioni i saj politik dhe për t’i dhënë asaj karakter infrastrukturor. Por as infrastruktura s’u bë dot!

Pjesë e këtij teatri absurd ishin edhe mediume të caktuara, shërbëtorë të devotshëm të një politike të dështuar. Pjesë e kësaj bote markeziane ishin edhe shumë analistë politikë – mercenarë, edhe këta, shërbëtorë të denjë të shtetit dhe të partive.

Pjesë e këtyre labirinteve kafkiane ishin edhe pseudointelektualët, demagogët, mashtruesit, tregtarët e flamujve, sahanlëpirësit, oportunistët, konfromistët, provincialët, meskinët, mediokrët, individët pa ideal dhe pa ideologji ose me ideologji antishqiptare dhe antihistorike.

*   *   *

Gjatë një çerek shekulli, pamë çmos, por nuk pamë asnjë dorëheqje të ndonjë ministri shqiptar, të ndonjë anëtari të strukturave të larta partiake – në shenjë akti politik, moral dhe kombëtar.

Që prej vitit 1991 deri më sot, asnjë parti shqiptare nuk e braktisi qeverinë për të shkaktuar krizë politike apo krizë qeveritare, përkundër faktit se nuk u sendërtuan kërkesat primordiale të shqiptarëve. Dalja nga qeveria është akt politik demokratik dhe jo veprim destruktiv apo destabilizues. Përkundrazi, gjatë periudhës së kaluar pamë një garë ndërpartiake brendashqiptare, që kush më parë të hyjë në qeveri, madje pa kurrfarë platforme politike dhe pa asnjëfarë kushti.

Gjatë këtyre 25 viteve, faktori politik shqiptar shpesh arsyetohej duke thënë: “Politika jonë konstruktive gëzon mbështetjen e faktorit ndërkombëtar, mbështetjen e Tiranës dhe të Prishtinës. Miqtë tanë ndërkombëtarë dhe qendrat politike shqiptare të vendosjes na sugjerojnë të ndjekim politikë paqeruajtëse dhe stabilizuese. Destabilizimi i Maqedonisë mund ta destabilizojë rajonin. Çështja shqiptare në Maqedoni duhet të presë zgjidhjen e çështjes së Kosovës…“

Arsyetimet e sipërthëna janë të diskutueshme. Uashingtoni dhe Brukseli kurrë s’kanë thënë se faktori politik shqiptar duhet t’i mbyllë sytë para investimeve që janë bërë në Maqedoninë lindore dhe zero investimeve në pjesën veriperëndimore. Miqtë ndërkombëtarë kurrë s’kanë thënë: “Shqiptarë, mbyllni sytë para projektit grotesk dhe bizar Shkupi 2014.“

Askush nuk mund t’i detyrojë shqiptarët që t’i mbyllin sytë para fyerjeve degutante të kreut të VMRO-së, partnere e bashkëqeverisjes. Askush nuk mund t’i detyrojë shqiptarët t’i mbyllin sytë para dënimeve drakonike në rastet e Sopotit, të Monstrës, të Brodecit, të Kumanovës.

Që nga viti 1991 e këndej, gligorovistët dhe VMRO-të, në mënyrë permanente kanë ndërmarrë ndaj shqiptarëve ekspedita ushtarako-policore.

Edhe pas çerek shekulli politike konstruktive, paqeruajtëse dhe stabilizuese të faktorit politik shqiptar, Maqedonia vazhdon të jetë shtet unitar, monoetnik dhe centralist. Vazhdon të jetë shteti më i nacifikuar në Evropë. Denacifikimi i saj s’u bë dot as pas 2001-shit!

Në vitet 2002-2006, shqiptarët arritën të jetësojnë një pjesë të Marrëveshjes së Ohrit, si p,sh, krijimin e komunave me shumicë shqiptare, që nga Struga deri në Kumanovë; zyrtarizimi i Universitetit të Tetovës …Pas kësaj faze të qeverisjes, e sidomos në periudhën e viteve 2006-2016, çështja shqiptare mori tatëpjetën. Kërkesat e shqiptarëve në Maqedoni nuk arrihen dot me zgjidhje paliative.

Edhe në zgjedhjet e radhës VMRO-ja do të insistojë për 61 deputetë. Por ajo duhet ta dijë se pa shqiptarët s’mund të ketë qeveri në këtë vend. Çfarëdo qeverie pa shqiptarët, mund të nxisë tendencat qendërikëse dhe secesioniste. Pa shqiptarët në qeverisje, Maqedonia mund të përballet me ndarjen.

Si është e mundur që një popull me identitet të diskutueshëm, siç janë sllavo-maqedonasit, të jetë trashëgues i vetëm i shtetësisë dhe mbartës i vetëm i shtetësisë?!

Faktori politik shqiptar, për çerek shekulli nuk ia doli t’ia bëjë me dije palës sllavo-maqedonase se shqiptarët në Maqedoni janë popull autokton. Si të tillë, ata nuk do të pranojnë të jenë qiraxhinj në tokë të vet. Sllavo-maqedonasit ndërkaq, tentojnë të ndërtojnë shtet në tokë të huaj – në atë shqiptare.

A thua asgjë në histori nuk ka mundur të ndodhë ndryshe, përpos siç ka ndodhur? Estragoni vazhdon të presë Godonë. Deri kur vallë?!

Xhelal Zejneli

Foto: Java News

Qysh nga nisja e Revolucionit Flamingo diçka ka ndryshuar në Shqipëri. Njerëzit kanë filluar të flasin më hapur dhe të kritikojnë më fort. Nuk është i rëndësishëm vetëm fakti që njerëzit po protestojnë. Është edhe fakti se po ndryshon pragu i asaj që shqiptarët konsiderojnë të pranueshme nga shteti.

Ajo që po ndodh është më shumë se një protestë kundër një qeverie. Është një shenjë e krizës së marrëdhënies midis qytetarit dhe shtetit.

Pas trembëdhjetë vitesh, kjo qeverisje po përballet me një bilanc që nuk mund të mbulohet më vetëm me narrativën e pushtetit. Korrupsion. Përqendrim i pushtetit. Dobësim i mekanizmave të kontrollit. Betonizim i territorit.

Një model qeverisjeje që favorizon pak njerëz në kurriz të interesit publik. Të gjitha këto kanë krijuar një pakënaqësi që shkon përtej politikës së ditës. Për shumë shqiptarë, shteti nuk shihet si garant i së drejtës dhe mirëqenies. Ai ngjason me një mekanizëm që vendos, ndërton dhe kontrollon pa dhënë llogari.

Pushteti mund t’i fitojë zgjedhjet. Por nuk mund ta fitojë përgjithmonë besimin e qytetarëve. Mandati politik nuk është një licencë për të qeverisur pa llogaridhënie.

Demokracia nuk fillon dhe nuk mbaron ditën e votimit. Ajo vazhdon ditën kur qytetari kërkon llogari. Institucionet nuk janë pronë e pushtetit, por kufiri i tij. Prandaj protesta shkon përtej përplasjes së zakonshme mes qeverisë dhe opozitës.

Sot një pjesë e shoqërisë nuk pranon më të zgjedhë vetëm mes dy binjakëve siamezë të politikës. Kjo nuk duhet parë si apati. Është shenja e një kërkese tjetër. Jo thjesht për të ndryshuar emrin e atij që qeveris, por për të ndryshuar vetë mënyrën se si qeveriset.

Kjo është sfida e kohës sonë. Shqipëria nuk ka nevojë vetëm për një qeveri tjetër. Ka nevojë për një shtet tjetër.

Një shtet ku ligji është mbi pushtetin. Ku institucionet janë më të forta se individët. Ku pushteti kontrollohet edhe kur është i fortë. Ku zhvillimi nuk matet me numrin e kateve, por me cilësinë e jetës. Ku i riu shqiptar nuk e sheh të ardhmen vetëm jashtë vendit.

Në këtë model qeverisjeje, edhe suksesi është bërë pjesë e narrativës së pushtetit. Në mënyrë selektive, renditjet ndërkombëtare shpallen si prova të një Shqipërie që ecën përpara, ndërsa treguesit që japin një pamje tjetër rrallë marrin të njëjtën vëmendje. Por një shtet demokratik nuk matet vetëm me vendet që zë në tabela.

Një renditje në sigurinë kibernetike nuk mund të përdoret si matës i demokracisë, transparencës apo cilësisë së jetës. Një qeveri nuk mund të zgjedhë vetëm treguesit ku duket mirë dhe t’i paraqesë ata si provë të suksesit të përgjithshëm të shtetit.

Problemi nuk është vetëm vendimi, por mënyra si merret vendimi. Reforma territoriale është një shembull i kësaj mënyre qeverisjeje: vendoset nga lart dhe konsultohet nga poshtë pasi vendimi është marrë.

Aspirata për një Shqipëri të Re kërkon më shumë se një protestë. Kërkon qytetari të organizuar, institucione të pavarura dhe një kulturë të re politike. Vetëm institucionet e forta demokratike mund të ndryshojnë një shtet.

Ndarja më e rëndësishme politike e kohës sonë nuk është vetëm mes së majtës dhe së djathtës. As mes një partie dhe një partie tjetër. Është një ndarje mbi mënyrën se si konceptohet pushteti dhe shërbimi publik. Është ndarja mes atyre që e shohin pushtetin si shërbim ndaj qytetarit dhe atyre që e shohin shtetin si instrument në shërbim të vetes dhe tarafit të tyre.

Kjo është gjëja më e rëndësishme që ka ndodhur në këto protesta. Shqiptarët nuk kanë gjetur vetëm një arsye për të protestuar. Kanë gjetur zërin e tyre.

Problemi nuk është vetëm se kush ka pushtetin. Problemi është se çfarë kufizimesh ka pushteti kur e merr atë.

Shqiptarët nuk duhet të kërkojnë vetëm ndërrimin e qeverisë. Duhet të kërkojnë që qeveria e radhës të mos ketë mundësinë të qeverisë si qeveria aktuale.

Në një republikë demokratike, shteti nuk është pronë e qeverisë. Qeveria është një mandat i përkohshëm për t’i shërbyer qytetarit dhe Republikës. Prandaj, beteja e sotme nuk është vetëm për pushtetin e radhës. Është për të ardhmen e Republikës.

Dr. Evarist Beqiri

Hysen Dizdari/

Viti 1999 mbetet një nga momentet më të dhimbshme në historinë e Kosovës. Në kushtet e represionit të ushtruar nga forcat serbe, qindra mijëra banorë të Kosovës u detyruan të braktisnin shtëpitë e tyre dhe të kërkonin strehim në vendet fqinje. Kolonat e refugjatëve, familjet e ndara, fëmijët, të moshuarit dhe njerëzit që largoheshin me gjithçka që mund të mbanin me vete, u bënë një nga pamjet më tronditëse të Evropës së fundit të shekullit XX.

Në vitin 1999, Posta e Vatikanit, në një akt solidariteti me popullin shqiptar të Kosovës, emetoi një pullë postare me tematikë të lidhur me krizën humanitare në Kosovë. Ky emision përbëhet nga një pullë postare, e cila në sfond paraqet vargun e pafund të shqiptarëve të Kosovës duke u shpërngulur nga shtëpitë dhe trojet e tyre, të detyruar nga dhuna dhe represioni i forcave serbe. Në pjesën e majtë të pullës shkruhet me germa kapitale: “KOSOVO 1999”. Në pjesën e poshtme paraqitet një thënie e firmosur nga Papa Gjon Pali II:

“Papa qëndron me njerëzit që vuajnë

dhe u bën thirrje të gjithëve:

Është gjithmonë koha për paqe.” Papa Gjon Pali II

Zgjedhja e Kosovës si temë në një emision të Postës së Vatikanit kishte një domethënie të veçantë. Shteti i Vatikanit, përmes traditës së tij diplomatike dhe humanitare, e kishte vendosur vazhdimisht në qendër të vëmendjes mbrojtjen e jetës njerëzore, të familjes dhe të njerëzve të pambrojtur. Në vitin 1999, drama e refugjatëve kosovarë ishte pikërisht një nga ato tragjedi që kërkonte solidaritet dhe vëmendje ndërkombëtare. Në këtë kontekst, edhe filatelia e Postës së Vatikanit dha një kontribut të veçantë. Emetimi me tematikë të lidhur me Kosovën, i realizuar në vitin 1999, nuk duhet parë vetëm si një objekt postar ose si pjesë e një koleksioni filatelik. Ai përfaqëson një mënyrë për të regjistruar në kujtesën publike një dramë njerëzore që, në atë kohë, tronditi opinionin ndërkombëtar.

Nga këndvështrimi filatelik, ky emetim është veçanërisht interesant, sepse dokumenton një ngjarje ende të freskët. Pulla postare, ndonëse e vogël në përmasa, e vendos një ngjarje të madhe historike në qarkullim ndërkombëtar. Ajo udhëton derë më derë, nga një qytet në tjetrin, nga një shtet në tjetrin dhe, së bashku me letrën ose zarfin ku vendoset, bëhet bartëse e kujtesës historike të një kombi. Në rastin e Kosovës, kjo kujtesë lidhet me një prej krizave më të mëdha humanitare të Evropës në shekullin XX. Në këtë kuptim, emetimi i Postës së Vatikanit për Kosovën në vitin 1999 mund të lexohet si një dokument filatelik i ndërgjegjes humanitare. Ai dëshmon se filatelia nuk është gjithmonë vetëm pasqyrë e shtetit, institucioneve apo përvjetorëve. Në raste të veçanta, ajo bëhet zë për njerëzit që përjetojnë tragjedi dhe një mënyrë për të ruajtur kujtesën e tyre.

Sot, më shumë se një çerek shekulli pas ngjarjeve të vitit 1999, ky emetim merr një vlerë të shtuar. Koha e ka shndërruar atë nga një reagim i menjëhershëm ndaj një krize humanitare në një dëshmi të qëndrueshme të një kapitulli të rëndësishëm të historisë së Kosovës. Për filatelistin, ajo nuk është thjesht një pullë për t’u vendosur në album; është një fragment i një historie të shkruar në letër, që na kujton se pas çdo ngjarjeje politike qëndrojnë jetë njerëzore, familje dhe fate individuale. Kështu, Kosova e vitit 1999, e përfshirë në emetimin e Postës së Vatikanit, dëshmon edhe një herë se pulla postare mund të bëhet dëshmi e historisë dhe zë i kujtesës njerëzore. Në një hapësirë të vogël grafike, ajo ruan kujtimin e një viti të vështirë, të eksodit të kosovarëve dhe të solidaritetit ndërkombëtar ndaj një popullsie të goditur nga lufta dhe nga një krizë e rëndë humanitare.

Prandaj, ne shqiptarët duhet t’i jemi mirënjohës, në mënyrë të veçantë, Postës dhe Shtetit të Vatikanit për ndihmën, solidaritetin dhe kujdesin e treguar ndaj shqiptarëve të Kosovës, sidomos gjatë krizës humanitare të vitit 1999.