Memorandumi i 20 korrikut 1918 zbulon një moment të rëndësishëm të diplomacisë shqiptaro-amerikane: dy veprimtarët shqiptarë ia besonin Amerikës mbrojtjen e pavarësisë dhe tërësisë territoriale të Shqipërisë.
Nga Rafael Floqi
Në verën e vitit 1918, kur Lufta e Parë Botërore po shkonte drejt fundit dhe ende askush nuk e dinte se çfarë harte politike do të dilte prej saj, Kristo Dako dhe Mihal Grameno i drejtuan Presidentit amerikan Woodrow Wilson një memorandum për Shqipërinë. Nuk ishte thjesht një letër patriotike. Ishte një apel politik, historik dhe territorial, që përpiqej ta vendoste çështjen shqiptare brenda parimeve të reja që Wilsoni po shpallte për të drejtën e popujve dhe të kombeve të vogla. Dokumenti është veçanërisht i çmuar sepse është botuar më 1918 në të dyja gjuhët, anglisht dhe shqip, me titullin Albania’s Rights and Claims to Independence and Territorial Integrity / Te Drejtat dhe Kërkimet e Shqipërisë për Independencë edhe për Tërësinë e Vendit. Botimi mban copyright-in e Christo A. Dako.
Por një shënim në faqen ku fillon teksti shqip e bën dokumentin edhe më domethënës:
“Ky është teksti shqip i Memorandumit që ju dërgua Prezidentit Wilson më 20 Korrikut prej ZZ. Christo Dako edhe Mihal Grameno.”
Pra, kemi përpara një tekst që autorët e paraqesin shprehimisht si memorandumin dërguar Presidentit të Shteteve të Bashkuara.
Shqipëria kërkonte një zë në Uashington
Dako dhe Grameno e ndërtojnë argumentin e tyre duke nisur nga lashtësia e shqiptarëve. Ata përmendin Ptolemeun, ilirët, epirotët, maqedonasit e lashtë dhe pellazgët, për të argumentuar autoktoninë dhe vazhdimësinë historike shqiptare. Në të njëjtën linjë vendosen Aleksandri i Madh, Pirroja, Teuta, Skënderbeu, Ali Pashë Janina, Mehmet Ali Pasha e figura të tjera. Këto pohime duhen lexuar në kontekstin e argumentimit kombëtar të fillimshekullit XX. Qëllimi politik i memorandumit është i qartë: shqiptarët nuk duhej të trajtoheshin nga diplomacia evropiane si një popull pa histori dhe Shqipëria si një territor që mund të ndahej për të kënaqur fqinjët. Në këtë pikë dokumenti merr një ton shumë më të drejtpërdrejtë.
Dako dhe Grameno kujtojnë rezistencën e shqiptarëve kundër pushtimeve të ndryshme dhe veçanërisht luftën e Skënderbeut kundër Perandorisë Osmane. Ata e paraqesin ruajtjen e gjuhës, zakoneve dhe traditave si provë se shqiptarët kishin mbijetuar përpjekjeve për asimilim. Pastaj vjen akuza politike ndaj diplomacisë evropiane. Sipas memorandumit, shqiptarët ishin ngritur vazhdimisht duke kërkuar “tërësinë e vendit edhe independencën”, por disa prej Fuqive të Mëdha, për shkak të interesave të tyre, kishin preferuar ruajtjen e status quo-së osmane në vend të njohjes së pavarësisë shqiptare. Ky është një nga çelësat për të kuptuar pse autorët i drejtoheshin Amerikës.
“Shqipëria u bë kockë mosmarrëveshjeje”
Gjuha e memorandumit bëhet dramatike kur autorët mbërrijnë te Luftërat Ballkanike.
Në tekstin origjinal thuhet se më 1912 Shqipëria “u bë kockë mosmarrëveshjeje” ndërmjet Serbisë, Greqisë, Bullgarisë dhe Malit të Zi, ndërsa shqiptarët, nën udhëheqjen e Ismail Qemal Vlorës, shpallën pavarësinë dhe i kërkuan Evropës njohjen e tërësisë së Shqipërisë.
Konferenca e Londrës e njohu shtetin shqiptar, por për Dakon dhe Gramenon problemi nuk kishte përfunduar. Përkundrazi, një pjesë e madhe e territoreve që ata i konsideronin shqiptare ishte shkëputur dhe u ishte dhënë Malit të Zi, Serbisë dhe Greqisë. Autorët akuzojnë gjithashtu forcat pushtuese për dhunën dhe masakrat e viteve që pasuan. Në këtë mënyrë memorandumi ndërton një argument të thjeshtë: Evropa kishte pasur mundësinë ta zgjidhte çështjen shqiptare dhe, sipas autorëve, kishte dështuar. Tani shqiptarët shikonin nga Amerika.
Wilsoni dhe shpresa amerikane
Këtu gjendet pjesa më interesante e dokumentit për historinë e marrëdhënieve shqiptaro-amerikane.
Dako dhe Grameno shkruajnë se shqiptarët po dëgjonin me gëzim “zërin fisnik” të Presidentit Wilson dhe kërkesat e tij për mbrojtjen e të drejtave të kombeve të vogla. Për shqiptarët e Amerikës, hyrja e Shteteve të Bashkuara në luftë kishte krijuar një shpresë të re. Memorandumi e lidh drejtpërdrejt fatin e Shqipërisë me parimin e qeverisjes mbi bazën e pëlqimit të të qeverisurve. Autorët përshëndesin flamurin amerikan që kalonte Atlantikun nën moton e “mbretërimit të ligjit”, të mbështetur në vullnetin e të qeverisurve dhe në opinionin e organizuar të njerëzimit.
Por Dako dhe Grameno nuk i kërkonin Wilsonit vetëm simpati
Ata kërkonin një Shqipëri politikisht dhe ekonomikisht të pavarur dhe territorialisht të plotë. Në një nga pasazhet më të fuqishme të memorandumit shkruanin se paqja pas luftës nuk mund të ishte e qëndrueshme nëse padrejtësitë e mëparshme vazhdonin. Besimi i tyre ishte se “parimet e mëdha edhe fisnike të popullit Amerikan” do të triumfonin dhe se Shqipërisë do t’i njiheshin kërkesat e saj për “independencë të plotë politike edhe ekonomike, si edhe tërësia e vendit”.
Ky është thelbi politik i memorandumit.
Një hartë shqiptare mbi tryezën e Wilsonit
Dokumenti nuk mbetet në nivelin e deklaratave të përgjithshme. Dako dhe Grameno përshkruajnë edhe kufijtë që mendonin se duhej të kishte Shqipëria.
Ata kërkonin territoret në perëndim të Gadishullit Ballkanik që i konsideronin të banuara nga shqiptarët dhe e përshkruanin vijën duke nisur nga Buna, duke vazhduar drejt kufirit të vjetër të Malit të Zi, Novi Pazarit, Ibrit dhe Mitrovicës, pastaj drejt Ferizajt dhe Shkupit, Qyprilisë, Follorinës dhe Prespës, për të zbritur drejt kufirit të vjetër grek. Për ta përforcuar argumentin, autorët thërrasin në ndihmë edhe autorë të huaj.
Ata citojnë Wadham Peacock-un dhe librin e tij Albania, the Foundling State of Europe, duke argumentuar se pretendimet shqiptare do të kishin pasur më shumë sukses në Konferencën e Londrës nëse shqiptarët do të kishin pasur një propagandë ndërkombëtare të krahasueshme me atë të fqinjëve të tyre.
Ky pohim është jashtëzakonisht domethënës. Dako dhe Grameno e kishin kuptuar se pas Luftës së Parë Botërore kufijtë nuk do të përcaktoheshin vetëm në fushën e betejës. Do të përcaktoheshin edhe nga aftësia për të bindur opinionin publik, diplomatët dhe qeveritë e Fuqive të Mëdha. Dhe për këtë arsye Uashingtoni kishte rëndësi. “Amerikës i bie barra, por edhe nderi” Fjalët e fundit të memorandumit janë edhe më të fuqishmet. Pas historisë, argumenteve etnike, kufijve dhe kritikës ndaj diplomacisë evropiane, Dako dhe Grameno ia dorëzojnë çështjen shqiptare, moralisht, Amerikës. Në origjinal shkruajnë:
“Amerikës së fuqishme, së drejtë edhe liri dashëse i bije bara, po edhe nderi, për të mprojtur kërkimet të këtij kombi jetim…”
Dhe vazhdojnë duke kërkuar që shqiptarëve t’u njihet e drejta për të zhvilluar lirisht dhe në paqe qytetërimin e tyre dhe që Shqipërisë, si komb me gjuhën dhe individualitetin e vet, t’i jepet i njëjti status që kërkohej për kombet e tjera të vogla.
Pastaj vijnë dy nënshkrimet:
Christo A. Dako
Mihal Grameno
Një dokument që meriton të rikthehet në kujtesë
Më shumë se një shekull më vonë, rëndësia e memorandumit nuk qëndron vetëm te pretendimet territoriale të kohës. Vlera e tij qëndron edhe në faktin se dëshmon se, që përpara përfundimit të Luftës së Parë Botërore dhe përpara Konferencës së Paqes në Paris, veprimtarët shqiptarë në Amerikë po përpiqeshin ta çonin çështjen kombëtare drejtpërdrejt te Presidenti i Shteteve të Bashkuara.
Ata kishin kuptuar diçka thelbësore: në rendin e ri që po lindte, Shqipërisë i duhej një mbështetës që nuk kishte pretendime territoriale ndaj saj. Dhe sytë po drejtoheshin nga Amerika. Në korrikun e vitit 1918, rezultati i betejës diplomatike për Shqipërinë ende nuk dihej. Konferenca e Paqes ende nuk ishte hapur. Përplasjet e mëdha mbi Adriatikun ende nuk kishin mbërritur në kulmin e tyre.
Por Dako dhe Grameno kishin trokitur tashmë në derën e Wilsonit. Dhe fjalia e tyre mbetet ndoshta përmbledhja më e bukur e shpresës që një brez i tërë shqiptarësh kishte vendosur te Shtetet e Bashkuara:
Amerikës i binte “barra, por edhe nderi” për të mbrojtur Shqipërinë.
Burimi: Christo A. Dako dhe Mihal Grameno, Albania’s Rights and Claims to Independence and Territorial Integrity / Te Drejtat dhe Kërkimet e Shqipërisë për Independencë edhe për Tërësinë e Vendit, 1918. Botimi përcakton tekstin shqip si memorandumin dërguar Presidentit Woodrow Wilson më 20 korrik 1918.