Prof. Dr. Muhamet Racaj/
Më 9 qershor 1999 u nënshkrua Marrëveshja Ushtarako-Teknike e Kumanovës, një dokument historik që shënoi fundin e luftës në Kosovë dhe tërheqjen e plotë të forcave ushtarake, policore dhe paramilitare serbe nga territori i Kosovës. Marrëveshja, e arritur pas 78 ditësh të fushatës ajrore të NATO-s kundër regjimit të Slobodan Millosheviqit, krijoi kushtet për vendosjen e forcave ndërkombëtare të KFOR-it dhe fillimin e një epoke të re për popullin e Kosovës. Sot, 27 vjet më vonë, kjo datë mbetet një nga momentet më të rëndësishme në historinë moderne të shqiptarëve, sepse simbolizon jo vetëm përfundimin e një lufte të përgjakshme, por edhe fitoren e lirisë mbi shtypjen, të drejtës mbi dhunën dhe shpresës mbi frikën.
Fundi i një politike agresive
Lufta në Kosovë ishte rezultat i një politike sistematike represioni të regjimit serb ndaj shqiptarëve të Kosovës. Për vite me radhë, Serbia zbatoi masa diskriminuese, shtypje politike, dhunë policore dhe spastrime etnike, duke synuar ndryshimin e strukturës demografike dhe nënshtrimin e popullsisë shqiptare. Përballë kësaj politike, rezistenca e popullit shqiptar mori forma të ndryshme, duke kulmuar me luftën çlirimtare të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës (UÇK). Konflikti u përshkallëzua gjatë viteve 1998–1999, ndërsa operacionet ushtarake serbe kundër popullsisë civile shkaktuan mijëra viktima dhe dëbimin e qindra mijëra shqiptarëve nga shtëpitë e tyre.
Ndërhyrja e NATO-s më 24 mars 1999 ndryshoi rrjedhën e konfliktit. Për herë të parë në historinë e saj, Aleanca ndërhyri ushtarakisht për të parandaluar një katastrofë humanitare në zemër të Evropës. Pas 78 ditësh bombardimesh intensive, regjimi i Beogradit u detyrua të pranojë kushtet e bashkësisë ndërkombëtare.
Marrëveshja e Kumanovës – akti i kapitullimit
Nga perspektiva ushtarake dhe strategjike, Marrëveshja e Kumanovës përfaqësonte kapitullimin e Serbisë në Kosovë. Edhe pse dokumenti nuk përdor termin formal “kapitullim”, përmbajtja e tij kishte të gjitha elementet e një disfate ushtarake.
Serbia u detyrua të tërhiqte të gjitha forcat e saj nga Kosova, të pranonte hyrjen e një force ndërkombëtare nën udhëheqjen e NATO-s dhe të hiqte dorë nga kontrolli efektiv mbi territorin. KFOR-i mori përgjegjësinë për sigurinë, ndërsa më pas u vendos administrata ndërkombëtare e Kombeve të Bashkuara sipas Rezolutës 1244 të Këshillit të Sigurimit.
Në aspektin operacional, asnjë objektiv strategjik i Beogradit nuk u realizua. Përkundrazi, Serbia humbi kontrollin mbi Kosovën, ndërsa populli i Kosovës fitoi mundësinë për të ndërtuar institucionet e veta dhe për të përcaktuar të ardhmen e tij politike.
Fillimi i lirisë dhe shtetndërtimit
Pas hyrjes së trupave të NATO-s më 12 qershor 1999, qytetarët e Kosovës filluan kthimin masiv në shtëpitë e tyre. Për herë të parë pas shumë dekadash, shqiptarët e Kosovës filluan të jetojnë pa frikën e represionit shtetëror serb. Liria e fituar në qershorin e vitit 1999 nuk ishte fundi i rrugëtimit, por fillimi i procesit të shtetndërtimit. Gjatë viteve që pasuan u krijuan institucionet demokratike, u zhvilluan zgjedhje të lira dhe u ndërtuan kapacitetet e para të sigurisë dhe mbrojtjes.
Kulmi i këtij procesi ishte shpallja e pavarësisë së Republikës së Kosovës më 17 shkurt 2008, një akt që përbën vazhdimësi logjike të proceseve të nisura me Marrëveshjen e Kumanovës dhe vendosjen e administrimit ndërkombëtar.
Mësimet strategjike të vitit 1999
Pas 27 vjetësh, ngjarjet e vitit 1999 vazhdojnë të japin mësime të rëndësishme për sigurinë kombëtare dhe rajonale. Mësimi i parë është se liria nuk dhurohet, por fitohet përmes sakrificës dhe qëndresës. Kontributi i UÇK-së, sakrifica e dëshmorëve dhe rezistenca e popullit të Kosovës mbeten pjesë e pandashme e kësaj fitoreje.
Mësimi i dytë lidhet me rëndësinë e aleancave strategjike. Pa mbështetjen e NATO-s dhe të Shteteve të Bashkuara të Amerikës, rrjedha e historisë së Kosovës do të ishte shumë më e vështirë dhe me pasoja të paparashikueshme.
Mësimi i tretë është se siguria dhe liria duhet të mbrohen vazhdimisht. Në një mjedis ndërkombëtar të karakterizuar nga sfida të reja gjeopolitike, Kosova duhet të vazhdojë forcimin e institucioneve të saj të sigurisë, zhvillimin e kapaciteteve mbrojtëse dhe thellimin e integrimit euroatlantik.
Përfundim
Njëzet e shtatë vjet pas Marrëveshjes së Kumanovës, Kosova kujton një nga momentet më vendimtare të historisë së saj moderne. Ajo marrëveshje shënoi fundin e luftës, largimin e forcave serbe dhe fillimin e epokës së lirisë. Për popullin e Kosovës, 9 qershori 1999 nuk është vetëm një datë historike. Është dita kur u vulos disfata e politikës së dhunës dhe u hap rruga drejt lirisë, demokracisë dhe shtetësisë së Kosovës. Kjo mbetet një fitore historike e popullit të Kosovës, e mbështetur nga aleatët perëndimorë dhe e shkruar me sakrificën e mijëra bijve dhe bijave të saj.