Shteti i Kosovës, me të gjithë komponentët e tij institucionalë dhe politikë, po kalon një periudhë mjaft të vështirë, për të mos thënë të rrezikshme, që nga shpallja e pavarësisë.

E them këtë pasi, praktikisht, Kosova është pothuajse e vetme në këtë rrugëtim të ri të konsolidimit të sovranitetit të saj, pas zgjedhjeve të fundit dhe vendimeve të Dhomave të Specializuara të Kosovës në Hagë ndaj ish-lidershipit shtetëror të Kosovës.

Pavarësisht hezitimit të gjatë dhe reagimit të vonuar të kryeministrit Kurti, zotTia në fjalë është mëkatari më i vogël në të gjithë këtë histori pa precedent për një shtet sovran dhe të njohur ndërkombëtarisht, siç është Kosova.

Krijimi i një gjykate speciale të Kosovës në Hagë, i nisur mbi bazën e një mashtrimi publik ndërkombëtar te institucioneve te Europes lidhur me pretendimet për veprimtari gjenocidale të lidershipit të UÇK-së dhe për transplantimin e organeve të serbëve, madje edhe në Shqipëri, përbën, sipas vlerësimit tim, një akt të paprecedentë në historinë e Evropës e me gjere.

Themelet e kësaj gjykate monoetnike vetem per shqiptaret e cila funksionon në kuadrin e një shteti multietnik siç është Kosova, u vendosën mbi pretendime te rrejshme dhe përdorën nga armiqtë e kombit per te goditur themelet e shtetit te Kosoves, shtet te fituar me aq shume gjak vuajte e mundime e sigurist me supportin e pazevenesueshme te miqve Amerikane. Megjithatë, pretendimet apsurde te gjenocidit te lidershipit të UÇKse duke perfshire edhe transplantin e organeve te serbve u trajtuan dhe u hodhen poshte si tridhime nga vete Gjykata e Dhomave Te Specializuara ne Hage duke hedhur poshte pretendimin kryesor te themelimit te kesaje Gjykate .

Institucionet e Kosovës duhet të kishin marre  një rol aktiv në mbrojtjen e interesave të shtetit dhe të qytetarëve të tij nga momenti qe Gjykata Speciale hodhi poshte akuzen per gjenocid kunder njerzimit per te arrestuarit e kesaje Gjykate .

Ndërhyrja e institucioneve të Kosovës është dashur të bëhej për të ndalur vazhdimin e kësaj gjykate, e cila, që nga inicimi, ndërtimi, emërtimi dhe deri te salla ku zhvillon veprimtarinë pa simbole të Shtetit te Kosovës, është perceptuar nga pjesa dermuese e shoqërisë shqiptare si një institucion që nuk pasqyron sovranitetin e shtetit të Kosovës e respektin ndaj lirive dhe te drejtave njerzore te te skuzuarve ne nje proçes transparent te ndershem e te pa-anshem .

Zgjatja e procedurave hetimore për më shumë se gjashtë vjet, pranimi i dokumenteve nga institucionet e tē shtetit gjenocidal tē Serbise , si dhe çështjet që lidhen me dëshmitarët anonimë dhe deklaratat e tyre, kanë ngritur shqetësime serioze për transparencën, paanshmërinë dhe respektimin e të drejtave procedurale.

Ndërhyrja e institucioneve të Kosovës është e vonuar, por, gjithsesi, më mirë vonë se kurrë.

Ruajtja e objektivit , gjenocid kundēr njerzimit mbi te cilēn ēshtē ngritur Gjykata eDhomave te Specializuara te Kosoves ne Hage ēshtē happy i duhur  nga Parlamenti I Kosoves .

. Megjithatë, duhet të shqyrtohet edhe mundesia e ndryshimit te emrit  dhe i kuadrit ligjor e  institucional të kësaj gjykate, në respekt jo vetëm të së vërtetës historike çfare barbaret serbe kane bere ne Kosove por edhe të partnerëve tanë evropianë, në frymën e traditës patriotike të Fishtës së madh per Europen plake.

Sipas mendimit tim, emërtimi i kesajē gjykate te pasqyrojë qartë te gjitha  krimet , gjenocid kunder njerzimit qe ka ndodhur gjate masakrave serbe ne Kosove 1997-1999 .

Për këtë arsye, propozoj që Dhomave te Specializuara te Gjykates se Kosoves ne Hage ti vendoset egzaktesisht emri adekuat mbi te cilin eshte krijuar kjo gjykate, si Gjykate per denimin te gjenocid kunder njerzimit ne teritorin e Repuplikes se Kosoves me objective te qartē për dokumentimin dhe gjykimin e gjenocidit  kundër njerëzimit të kryera në territorin e Kosovës.

Në këtë Gjykate duhet të vazhdojne prokuroret dhe gjykstsit egzistuese mund të shqyrtohet përfshirja e prokurorëve dhe gjyqtarëve të Kosovës, krahas ekspertëve ndërkombëtarë, si dhe zgjatja e mandateve përkatëse, pēr vetē volumin e punes qe do te kete ky institucion i sistemit te drejtesise se Kosovēs.

A ka dëshmi më të dhimbshme të vuajtjeve njerëzore sesa masakrat e kryera në Kosovë gjatë viteve 1998–1999, kur mijëra civilë shqiptarë, përfshirë fëmijë, gra dhe të moshuar, u vranë nga forcat serbe, ndërsa shumë të tjerë u zhdukën me dhunë? Mes viktimave kishte edhe 1400  fëmijë dhe shumë gra e vajza shqiptare që u përdhunuan gjatë masakrave te ushtrise e militarve serb mbi popullaten civile te pambrojtur qe natyrisht duhet të dokumentohet e gjykohet nga Gjykata kunder Gjenocidit Serb pasi shqiptaret persa i perket gjenocidit rezultuan te pafajshem me vendim te Gjykates se Dhomave te Specializuara. 

Institucionet e Kosovës duhet të kërkojnë ekspertizë nga Departamenti i Drejtësisë i Shteteve të Bashkuara të Amerikës për hartimin e një kuadri ligjor të plotë dhe funksional për hetimin dhe gjykimin e gjenocidit  kundër njerëzimit të kryera në territorin e Kosovës.

Dhomat e Specializuara të Kosovës në Hagë dhe mandati i tyre duhet të shqyrtohen në përputhje me ligjin që i ka krijuar, me standardet ndërkombëtare të drejtësisë dhe me garancitë për një proces të rregullt ligjor.

 Çdo propozim për ndryshimin ose përfundimin e veprimtarisë së tyre duhet të mbështetet në një analizë të plotë juridike mbi te akuzuarit per gjenocid kunder njerzimit qe mbahen ne hetim per gjashte por kjo akuze u rrezua nga vete kjo gjykate .

Nese te arretuarit e akuzuarit per gjenocid kunder njerzimit qe rezultoje shpifje kane akuza te tjera per krime por jo me dokumenta te shtetit gjenocidal serb e deshmitare anonim e deklerata anonime nje precedent i drejtesise te botes demokratike per arsye te saktesimit te objektit te punes se Gjykates kunder krimeve te gjenocidit kunder njerzimit ne territorin e Kosovēs te burgosurit aktual ne Hage duhet të kalojne nen juridiksionin e sistemit te drejtesise ne Kosovē.

Së bashku me urimet për detyrën e lartë, i bëj thirrje Presidentes së Republikës së Kosovës që të vendosë kontakte me Presidentin Donald Trump dhe administratën e tij sa me shpejt qe te jete e mundur  me qëllim që Shtetet e Bashkuara të angazhohen për të ndihmuar në forcimin e drejtësisë, sigurisë dhe sovranitetit të Kosovës.

Realistisht dhe faktikisht, Kosova duhet të synojë një marrëdhënie të posaçme strategjike me Shtetet e Bashkuara të Amerikës, veçanërisht në fushën e sigurisë, duke shqyrtuar modele të ndryshme marrëveshjesh që SHBA-ja ka me vende dhe rajone të tjera të botës që mbështeten në garanci ose mekanizma të posaçëm sigurie diç jane ca vende te paqsorit.

Qëllimi duhet të jetë që Kosova të mbetet shtet sovran dhe i pavarur, me institucionet e veta, por me garanci më të forta sigurie dhe me një partneritet strategjik afatgjatë me Shtetet e Bashkuara të Amerikës.

Koha nuk pret, pasi jam i bindur se armiqte e kombit shqiptar po mendojnë dhe po përgatisin hapa të tjerë që mund të cenojnë shtetësinë e Kosovës dhe, rrjedhimisht, interesat afatgjata të kombit shqiptar.

Për këtë arsye, institucionet e Kosovës duhet të veprojnë me maturi, vendosmëri dhe përgjegjësi historike, duke forcuar aleancën me Shtetet e Bashkuara të Amerikës dhe duke garantuar të ardhmen e një Kosove të lirë, sovrane dhe të sigurt.

Prof. Lili Sula/

Miq, ndaj me ju kënaqësinë e botimit të monografisë ‘Botë të përthyera kadareane’ një punë disa vjeçare studimore, e konceptuar si pikëprerje e disa këndvështrimeve mbi poetikën e prozës së I. Kadaresë, ku përthyerja e përvojës së diktaturës në gjuhën e letërsisë universale zë vendin më të rëndësishëm.

Në veprën e Kadaresë, diktati, kontrolli dhe mbikëqyrja e shndërrojnë individin në një qenie të shformuar, të nënshtruar ndaj makinerisë shtypëse, e zhveshin nga dinjiteti dhe vlerat humane, duke e kthyer jetën e tij në një makth të përhershëm. M’anë tjetër, pushteti totalitar vepron duke shkatërruar kujtesën e individit dhe të kombit me qëllim manipulimin e historisë. Këto janë disa konstante themelore të rrëfimeve kadareane, të cilat shqyrtohen thuajse në gjithë punimin.

Përmes shenjave simbolike dhe alegorike të imagjinatës letrare, të përthyera në realitete historiko kulturore të gjithkohshme, shqyrtohen raportet dypalëshe mes utopisë dhe distopisë. Këto raporte ndërtohen në bosht ligjërimor projektuar prej një presioni të lartë, ushtruar nga mekanizmat shtypës të pushtetit totalitar, përballë perspektivës së lirisë individuale dhe kolektive.

Bota e rrëfyer është tërësisht absurde dhe groteske dhe, ëndrra, si produkt i pavetëdijshëm i zonave më të thella dhe intime të individit, përmbyset dhe përdoret për të ndërtuar pamje të çuditshme dhe tragjike që prodhon survejimi dhe kontrolli totalitar.

Duke e analizuar veprën e Kadaresë përmes një prerjeje sipas konceptesh foucault-iane, kënvështrimi i tij distopik mbi sistemin totalitar arrin dhe bëhet reflektim gjithorizues mbi natyrën universale të pushtetit.

Romanit Pallati i Ëndrrave – një panoptikon metafizik ku pushteti kontrollon zonën më të thellë dhe intime të njeriut, i bashkohet romani Qorrfermani dhe tregimi Lamtumira e së keqes, ku shteti përtej një mekanizmi që sundon së jashtmi, në kuptimin e jetës së dukshme, synon të shkatërrojë vetë ndërgjegjen dhe shpresën, të deformojë historinë dhe kujtesën kolektive dhe të imponojë narrativën e tij. Kujtesa kolektive projektohet si proces i riformësimit të identitetit kombëtar nën presionin e pushtetit, ndërsa mitet kombëtare deformohen dhe përmbysen, në mënyrë që pushteti të shpikë narrativa të reja për të legjitimuar nënshtrimin.

Qorrfermani përbën një rast të skajshëm të dhunës panoptike: pushteti nuk mjaftohet me vëzhgim, por shkatërron vetë organin e shikimit, për të zhdukur mundësinë e të vështruarit larg, për pasojë dhe mundësinë e kundërshtimit. Ky mohim i shikimit, në thelb, i mohon njeriut lirinë dhe e zhvesh individin nga tiparet ekzistenciale.

Ndonëse rrëfimi në këto vepra përqendrohet në Perandorinë Osmane, simbolikisht ai ka karakter të tejkohshëm dhe na përcjell njëherazi distopitë që kanë shoqëruar njerëzimin prej hershmërie dhe, bashkë me to, dhe përpjekjen rraskapitëse të shpirtit të përbashkët të popujve për ruajtjen e vlerave humane, qenësisë dhe thelbit njerëzor.

Pjesa e dytë e këtij punimi thellohet në analizën e veprave të veçanta, duke nisur me tregimin Ëndërr mashtruese, konceptuar si një bërthamë rrezatuese në krijimtarinë e Kadaresë. Këtu ëndrra trajtohet si një gjetje figurative me strukturë narrative përmes së cilës traumat e shekullit XX të periudhës së diktaturës projektohen në simbole të subkoshiencës gjithënjerëzore që depërtojnë deri në zonat e nënvetëdijes të të gjitha kohërave. Në këtë rrëfim të veçantë ndërthuren iluzioni i pafundmë, dhuna dhe shpresa, sidomos përmes fantastikes. Në këtë plan të pambarimtë, duke kaluar nga kjo vatër fabulore te i gjithë korpusi kadarean, ëndrrat me sy hapur do të marrin dhe trajtën tjetër: atë të utopisë letrare, ndërsa dialektika e ëndrrës vijon të lëvizë mes manipulimit dhe zhgjëndrrës.

Religjioni, si një dimension tjetër themelor i prozës romanore dhe tregimtare të Kadaresë, trajtohet në dy plane konceptuale dhe ligjërimore. Në planin narrativ, ai shfaqet si strukturë simbolike dhe alegorike e konvertimit dhe ringjalljes, si në romanin Çështje të Marrëzisë dhe në tregimin Kisha e Shën Sofisë, murale. Ndërsa në planin tjetër, religjioni analizohet në kontekstin e debatit mbi identitetin shqiptar, duke marrë formën e një eseje reflektive. Kapitulli ndalet në nyjat e holla rrëfimore, prej të cilave jehonat ideologjike ndërkallen sa midis marrive, kokëshkrepjeve e befasive në misterin e muzgut të rrëfimeve kadareane, e sa në ligjërimin historik e politik mbi identitetin kombëtar. Religjioni shfaqet në këtë kërkim si një bosht interpretativ që lidh dimensionin estetik me atë historiko kulturor.

Proza e Kadaresë, e trajtuar në kapitullin vijues, artikulohet mbi boshtin e kujtesës, shenjat e së cilës projektohen në rrjedhën vertikale të kohës dhe materializohen përmes gjurmëve ndërtekstore në romanet Dosja H. dhe Përbindëshi. Këto gjurmë përfshijnë vazhdimësinë e fillit të paraardhësve krijues, duke trokitur në kujtesën e lexuesit si çelësa për ta lexuar historinë si bashkëkohësi. Kapitulli ndalet pikërisht në këtë përmasë të kujtesës, duke e konceptuar si shtyllë themelore të artit kadarean dhe si dukuri që fton qasjen hermeneutike për të kuptuar marrëdhënien e ndërlikuar mes letërsisë, historisë dhe identitetit kolektiv.

Rifunksionalizimi i mitit te Përbindëshi shqyrtohet në planin simboliko-alegorik, ku format arkaike ndërthuren me mjetet moderne vetëlëvizëse, duke ndriçuar ‘makinën e përbashkët të frikës’ që shoqëron çdo brez njerëzor. Ky proces i shkrirjes së formës antike me teknologjinë moderne prodhon një figurë të re dhe origjinale të pushtetit grotesk, i cili ngjall pa ndërprerje dyshime, trysni dhe ankth. Kujtesa, si mekanizëm i gjallë, shpërfaqet si fushë e vazhdueshme tensioni ku miti, historia dhe përvoja e njeriut shkrihen në një trajtë të re dhe origjinale për të formësuar identitetin nën presionin e pushtetit.

Topika e ‘kalit’ në romanin Përbindëshi shfaqet si alegori e traumës historike dhe e formave, që pushteti totalitar përdor për të manipuluar të vërtetën. Ky topos, i rrënjosur në arketipin homerik, përmes tradhtisë politke, transformohet në instrument të pushtetit absolut bashkëkohës. Kalimi nga Troja në Tiranë e vendos këtë figurë në një kontekst të terrorit të përhershëm, prandaj mund të themi se estetika e tmerrit që e bën Përbindëshin një monument universal të frikës dhe manipulimit totalitar.

Nga analiza e romaneve, vërehet se Dosja H. dhe Përbindëshi përfaqësojnë dy pole të kujtesës kadareane: Përbindëshi është simbol i dhunës dhe përpjekjeve për shkatërrim të qytetërimeve, ndërsa Dosja H. manifestim i lirisë shpirtërore, trashëguar nga epika popullore gojore; njëra e lidhur me shtypjen dhe deformimin e kujtesës, tjetra me ruajtjen dhe ringjalljen e saj si burim kulturor.

Falë këtyre konstanteve universale që ndërtojnë strukturën e rrëfimit të tij, Ismail Kadareja mbetet autori më i përkthyer në historinë e letërsisë shqipe. Veprat e tij janë përkthyer në rreth pesëdhjetë gjuhë, duke e bërë, sipas të gjitha gjasave, shkrimtarin shqiptar më të lexuar të të gjitha kohërave. Përkthimi, si akt i ndërmjetësimit kulturor, përfaqëson formën më intime të dialogut ndërmjet gjuhëve dhe dëshmon se ato nuk janë të huaja mes tyre, por komunikojnë në mënyrë dinamike përmes tekstit letrar. Krijimtaria e Kadaresë përbën rastin më të veçantë në letrat shqipe, që vendos marrëdhënien e gjuhëve në një proces të gjallë të transmetimit dhe të ripërtëritjes së kuptimeve, tejçimit të veprave letrare te lexuesi i huaj/tjetër.

Për këtë, në pjesën e tretë të librit nën titullin La Bambola – objekti letrar dhe përkthyeshmëria, trajtohet roli i tejet i rëndësishëm i përkthimit në qarkullimin e veprës së autorit në botë – duke u ndalur në specifika të veprës Kukulla, portreti i nënës, në gjuhën italiane.

Në leximin paralel shqip–italisht të Kukullës vihen re disa veçori të përkthimit si dhe problematika, si: reduktimi i rrëfimit dhe ngushtimi leksikor e sintaksor, të cilat sjellin humbje të një pjese të vlerës estetike të tekstit. Këto dallime nënvizojnë rolin vendimtar të përkthyesit në përcjelljen e veprës te lexuesi i huaj, si dhe përgjegjësinë e shtëpive botuese për të garantuar përzgjedhje profesionale dhe kompetencë të plotë në përkthim.

Kukulla: portreti i nënës si një nga tekstet më moderne të autorit, përcjell në vetvete procesin e objektivizimit të figurës së nënës që nuk jeton më. Ajo zhvishet nga tiparet konvencionale për të shënjuar një ide tjetër – larg “portretit” tradicional dhe pranë konceptit të “portretit” në artin modern, si gjetje që vjen një bote të pashembullt krijuese, një laborator që është në kërkim të së resë edhe në krijimet më të mbrame të autorit. Analizohet në këtë pjesë të punimit rrëfimi i të birit “spektator”, ndërtuar përmes një kolazhi imazhesh të kujtesës që nxjerrin në pah thelbësoren e veçantë dhe një lidhje tejet specifike mes figurës së nënës me dimensionin më të rëndësishëm: artin, aktin krijues si vetëdije burimore në thellësi të thellësive të psikes njerëzore.

Vepra rrëfimore e Ismail Kadaresë është e lidhur ngushtë me përvojën historike të Shqipërisë, por gjithashtu komunikon me traditën e madhe të letërsisë botërore, nga Homeri, Eskili, Aligeri, Shekspiri, Gogoli, Andriçi, Borgezi, Kafka, Markezi etj., cilët kanë trajtuar fatin e njeriut dhe shoqërive njerëzore deri te Zamjatini, Orwelli e Huxley, autorë të të njëjtit univers letrar të rrëfimit të fatit të qenies njerëzore dhe fatit të kombeve në sisteme totalitare. Në një rrjet intertekstor në pjesën Kadare dhe tradita botërore, hetohen gjurmë të arketipit të dhunës universale, të institucioneve të presionit apo analogji të pushtetit absolut në ligjërime polivalente.

Interpretimi i rrëfimeve në plan simbolik dhe alegorik të ndërtimit dhe funksionimit të mekanizmave totalitarë, vijohet në këtë qasje komparative, në një perspektivë më të gjerë, të arketipeve, formave ekstreme të mbikëqyrjes, absurditetit të kontrollit përmes policisë së mendimit deri tek ëndrrat dhe simbole të tjera të individualitetit dhe unit kolektiv të shtypur.

Përmes këtij këndvështrimi përqasës, mes Kadaresë dhe përvojave themelore të letërsisë botërore që japin e marrin me njëra tjetrën ngrihen pyetje themelore mbi lirinë, kontrollin dhe vlerat humane, si dhe gjetjet individuale dhe format e artikulimit të tyre në fondin e përbashkët të artit. Shqyrtuar nga ky këndvështrim, në hartën e përbashkët mes vlerave të përbotshme shí në pikë të takimit me vizionet e autorëve që trajtuan veprën e tyre jetësore mbi fatin e njeriut dhe shoqërisë, Kadareja arrin e shquhet si një zë i veçantë që mundet të na ofrojë një tejqyrë të gjithkohshme mbi raportin mes pushtetit, pavetëdijes dhe qenësisë njerëzore.

Këto tema përbëjnë një korpus çështjesh që synojnë, para së gjithash, të mbështesin interesat studimore të sotme mbi letërsinë e këtij autori, duke ofruar një bazë tjetër për analizë dhe reflektim kritik. Njëkohësisht, ato priren të kënaqin edhe kërshërinë e lexuesit të kualifikuar, duke e ftuar dhe një herë të marrë pjesë në diskutime mbi dukuri të ndryshme që kanë qenë objekt debatesh të gjera në opinionin letrar dhe shoqëror.

Në fund të librit përfshihet një bisedë me shkrimtarin, e cila ndriçon çështje të rëndësishme si: marrëdhëniet e autorit me gjuhën; liria e individit në shoqëritë diktatoriale dhe ato tranzitore, si edhe raportet mes rrëfimit artistik dhe lirisë; tonet e errëta të prozës së tij, të afërta me letërsinë e F. Kafkës; roli i autocensurës në letërsi në vende ku censura është e ashpër; marrëdhënia me lexuesin gjatë procesit krijues; qarkullimi botëror i veprës e të tjera.

…

Botët e përthyera kadareane vjen si rezultat i një përvoje të gjatë leximi të prozës së shkrimtarit dhe synon të ofrojë një pamje më të plotë, me theks të veçantë mbi dimensionin distopik të veprës së tij, duke e trajtuar si shenjë të fuqisë unikale të artit të fjalës dhe si emërues përbashkues me autorë të letërsisë botërore. Analiza e prozës së Kadaresë, në këndvështrim të religjionit, kujtesës dhe përkthimit, të cilat kulmojnë në rrafshin e modelit krijues të autorit, synon të përcjellë dinamika të mozaikut estetik të tij me dëshirimin që kjo punë të kontribuojë, sado në mënyrë modeste, në hapjen e dritareve të reja të interpretimit dhe të shërbejë si nxitje për reflektime të mëtejshme kritike në fushën e studimeve letrare.

Dr. Dorian Koçi/

Tabloja e Caravaggio-s mbi Shën Françeskun e Asisit është një nga përshkrimet më prekëse të shenjtit që zgjodhi varfërinë, thjeshtësinë dhe dashurinë ndaj natyrës si udhë të shpirtit. Në brushën e mjeshtrit të madh italian, Françesku paraqitet i përulur, i zhytur në meditim, duke mishëruar mesazhin e paqes dhe dashurisë universale.

Në Shqipëri, Urdhri Françeskan ka një histori të ndritur, duke dhënë një kontribut të jashtëzakonshëm në ringjalljen kulturore dhe arsimore shqiptare, sidomos në shek. XIX–XX. Françeskanët jo vetëm që ngritën institucione arsimore e botuan libra e revista, por u bënë edhe mbrojtës të gjuhës shqipe dhe kulturës kombëtare.

Përmes figurës së Shën Françeskut, i cili mishëron urtësinë dhe dashurinë ndaj njeriut dhe krijimit, lidhet edhe historia e përpjekjeve françeskane në trojet tona: një shërbesë e heshtur, e përulur, por me ndikim të madh në identitetin dhe kulturën shqiptare.

Prof.dr. Pal Nikolli/

Inteligjenca artificiale po hyn me shpejtësi pothuajse në çdo fushë të jetës: në arsim, shkencë, administratë, ekonomi, media, shëndetësi, drejtësi dhe në marrëdhëniet e përditshme njerëzore. Por pyetja më e rëndësishme nuk është më nëse AI do ta ndryshojë shoqërinë. Kjo tashmë po ndodh. Pyetja është nëse shoqëria do të jetë në gjendje ta përballojë këtë ndryshim pa krijuar një krizë të re sociale.

Rreziku kryesor nuk qëndron domosdoshmërisht te vetë inteligjenca artificiale. Ai qëndron te shpejtësia, përmasa dhe mënyra e përdorimit të saj.

Nëse një teknologji mund të kryejë brenda pak sekondash punë që më parë kërkonin orë ose ditë pune njerëzore, atëherë ajo nuk ndryshon vetëm produktivitetin. Ajo ndryshon edhe vlerën ekonomike të punës, strukturën e profesioneve dhe marrëdhënien e individit me dijen.

Këtu shfaqet paradoksi i madh i epokës së AI-së: teknologjia mund të prodhojë më shumë pasuri, ndërsa njëkohësisht mund të krijojë më shumë pasiguri sociale.

I. Nga automatizimi i punës te automatizimi i profesionit.

Revolucionet e mëparshme teknologjike automatizuan kryesisht punën fizike. Inteligjenca artificiale po hyn në një territor tjetër: punën intelektuale.

Ajo mund të shkruajë tekste, përkthejë, programojë, analizojë dokumente, përmbledhë studime, krijojë imazhe, interpretojë të dhëna dhe të ndihmojë në vendimmarrje.

Kjo prek jo vetëm punëtorin manual, por edhe juristin, gazetarin, përkthyesin, ekonomistin, programuesin, studiuesin, projektuesin, administratën dhe madje pjesë të punës akademike.

Problemi social lind kur shoqëria nuk arrin të krijojë vende të reja pune me të njëjtin ritëm me të cilin teknologjia transformon vendet ekzistuese. Atëherë mund të shfaqet një ndarje e re shoqërore: ata që zotërojnë teknologjinë dhe ata që zëvendësohen prej saj.

Nëse përfitimet e AI-së përqendrohen në pak kompani dhe pak individë, ndërsa kostot shpërndahen te miliona punonjës, teknologjia mund të rrisë ndjeshëm pabarazinë ekonomike.

II. Katastrofa nuk do të ishte vetëm papunësia.

Një nga gabimet më të zakonshme është ta reduktojmë problemin në pyetjen: Sa vende pune do të humbasin? Problemi është shumë më i thellë.bPuna nuk është vetëm burim të ardhurash. Ajo është gjithashtu identitet, dinjitet, status social, marrëdhënie njerëzore, disiplinë dhe pjesëmarrje në shoqëri.

Nëse një pjesë e madhe e popullsisë humbet jo vetëm të ardhurat, por edhe ndjenjën se është e nevojshme për shoqërinë, atëherë kemi një problem që nuk zgjidhet vetëm me kompensime financiare.

Mund të kemi një shoqëri ku prodhohet shumë më tepër me shumë më pak njerëz, por ku një pjesë e madhe e njerëzve ndihen të panevojshëm. Kjo do të ishte një prej formave më serioze të katastrofës sociale të epokës së AI-së.

III. Kriza e dijes dhe e arsimit.

Ekziston edhe një rrezik tjetër. Nëse nxënësi, studenti apo studiuesi ia delegon vazhdimisht AI-së leximin, analizën, shkrimin dhe arsyetimin, ekziston rreziku që të dobësohet pikërisht aftësia që arsimi duhet të zhvillojë: aftësia për të menduar në mënyrë të pavarur. Kështu mund të krijohet një paradoks: Shoqëria mund të ketë më shumë informacion se çdo epokë tjetër, por më pak njerëz që dinë ta gjykojnë atë në mënyrë kritike. Kjo është veçanërisht e rrezikshme në shkencë dhe universitet.

AI mund të ndihmojë studiuesin të gjejë literaturë, të analizojë të dhëna ose të formulojë hipoteza. Por nëse ajo përdoret për të zëvendësuar procesin intelektual, atëherë rrezikojmë të prodhojmë tekste pa autorësi reale, dije pa kuptim dhe diploma pa formim.

Prandaj universiteti i epokës së AI-së duhet të ndryshojë: më pak të vlerësojë aftësinë për të riprodhuar informacion dhe më shumë origjinalitetin, metodologjinë, verifikimin, argumentimin dhe kontributin personal.

IV. Një tjetër rrezik: zhdukja e kufirit mes së vërtetës dhe së rremes.

AI e ka bërë jashtëzakonisht të lehtë krijimin e teksteve, fotografive, videove dhe zërave bindës. Kjo mund të krijojë një krizë të re të besimit.

Nëse qytetari nuk është më në gjendje të dallojë lehtësisht një dokument autentik nga një dokument i gjeneruar, një fotografi reale nga një fotografi sintetike apo një deklaratë reale nga një deklaratë e fabrikuar, atëherë problemi nuk është vetëm teknologjik. Është demokratik dhe shoqëror.

Një shoqëri demokratike funksionon mbi një minimum besimi te faktet, dokumentet dhe institucionet. AI mund ta dobësojë këtë bazë nëse përdoret për manipulim masiv.

V. Dhe këtu shfaqet problemi i pushtetit.

Pyetja më e rëndësishme nuk është vetëm: Çfarë mund të bëjë AI? Por: Kush e kontrollon AI-në?

Nëse një numër shumë i vogël kompanish kontrollojnë modelet më të fuqishme, të dhënat, infrastrukturën kompjuterike dhe platformat e shpërndarjes, atëherë përqendrimi teknologjik mund të shndërrohet në përqendrim ekonomik, informativ dhe politik.

Kjo krijon një rrezik të veçantë: një teknologji që premton demokratizimin e dijes mund të prodhojë, në rrethana të caktuara, një përqendrim të jashtëzakonshëm të fuqisë.

VI. Por AI nuk është domosdoshmërisht katastrofë.

Është e rëndësishme të mos biem në ekstrem të kundërt. AI mund të sjellë përfitime të mëdha: diagnostikim më të shpejtë, kërkim shkencor më efikas, administratë më produktive, përkthim dhe komunikim më të lehtë, ndihmë për personat me aftësi të kufizuara, përpunim të sasive gjigante të të dhënave dhe mundësi të reja për arsimimin.

Prandaj problemi nuk është AI kundër njeriut. Problemi është AI pa rregulla kundër shoqërisë.bTeknologjia duhet të jetë në shërbim të njeriut, jo njeriu në shërbim të teknologjisë.

VII. Shqipëria ka një rrezik të veçantë.

Për vende si Shqipëria, çështja është edhe më komplekse. Një ekonomi me treg relativisht të vogël pune, emigracion të lartë, pabarazi, institucione që ende kanë nevojë për forcim dhe kapacitete të kufizuara kërkimore nuk mund ta trajtojë AI-në vetëm si një modë teknologjike. Duhet të mendohet që tani për arsimin e ri, profesionet e reja, rikualifikimin e punonjësve, mbrojtjen e të dhënave, transparencën algoritmike, autorësinë shkencore, etikën akademike dhe përgjegjësinë juridike. Në të kundërt, Shqipëria mund të përfundojë duke importuar teknologjinë, por duke eksportuar njerëzit. Dhe kjo do të ishte një nga paradokset më të dhimbshme të modernizimit: teknologjia mbetet këtu, ndërsa kapitali njerëzor largohet.

VIII. Sfida e vërtetë.

Në fund, pyetja e shekullit XXI nuk është nëse njeriu do të mundë AI-në. Është shumë më themelore: A do të arrijë njeriu të ndërtojë institucione që ta vendosin AI-në brenda një rendi ekonomik, juridik, etik dhe shoqëror ku përfitimet e saj të mos shndërrohen në katastrofë sociale? Nëse përgjigjja është po, AI mund të bëhet një nga instrumentet më të fuqishme të progresit njerëzor. Nëse përgjigjja është jo, atëherë rreziku nuk është se makinat do të bëhen shumë inteligjente. Rreziku është që shoqëria njerëzore të bëhet shumë e varur prej tyre, ndërkohë që institucionet mbeten shumë të dobëta për t’i kontrolluar. Kjo është arsyeja pse debati për inteligjencën artificiale nuk duhet të jetë vetëm debat për teknologjinë. Është, mbi të gjitha, debat për të ardhmen e shoqërisë njerëzore.

Foto: almakpress.com

Nga Eni Feruli

Psikologe klinike/

Po e ndjek gjithë këtë që po ndodh në Shqipëri dhe sinqerisht ajo që më bën më shumë përshtypje është se sa shpejt ne si shoqëri e çojmë vëmendjen te gruaja, te jeta e saj intime, te çfarë bëri dhe pse e bëri. Për mua problemi nuk është aty. Njerëzit kanë marrëdhënie intime. Kjo ndodh në Shqipëri dhe kudo në botë. Nuk është ky skandali. Problemi fillon kur dikush mendon se, sepse ka një marrëdhënie me ty, ka automatikisht të drejtën të të filmojë. Apo që, sepse ti ke pranuar të filmohesh, kjo i jep të drejtën dikujt tjetër ta ruajë, ta përdorë apo ta bëjë publike atë video.

Jo. Pëlqimi për një gjë nuk është pëlqim për çdo gjë. Dhe ajo që më intereson akoma më shumë nga ana psikologjike është pushteti. Nëse një person ka një pozicion, influencë, mundësi profesionale apo një lloj pushteti mbi tjetrin, duhet të shohim edhe dinamikën që krijohet aty. Kur ky pozicion përdoret për të marrë diçka nga personi tjetër, për ta kontrolluar apo për të kaluar kufijtë e tij, atëherë kemi një problem shumë më të madh sesa “kush fjeti me kë”.

Sigurisht, faktet konkrete duhet t’i përcaktojnë hetimet. Nuk mund të diagnostikojmë apo të dënojmë njerëz nga rrjetet sociale! Por ka diçka tjetër që po më shqetëson. Ne kemi pafund probleme reale në Shqipëri. Kemi politikë, korrupsion, probleme sociale, institucione për të cilat duhet të flasim. Dhe papritur një vend i tërë mund të kalojë ditë duke kërkuar, parë dhe shpërndarë video intime.

Pse?

Ndoshta sepse është shumë më e lehtë të merremi me jetën seksuale të dikujt tjetër sesa me problemet që ndikojnë realisht jetën tonë. Dhe në këtë proces harrojmë se pas atyre videove ka njerëz. Ka fëmijë që mund t’i shohin. Ka prindër, partnerë dhe familje. Ka njerëz që as nuk kanë zgjedhur të ekspozohen ndaj një materiali të tillë, por ua sjellin rrjetet sociale përpara syve. Nuk mund ta kthejmë shoqërinë në një lloj pornografie publike dhe pastaj të ulemi të diskutojmë moralin e gruas shqiptare.

Nëse duam vërtet të diskutojmë këtë histori, atëherë le ta vendosim gishtin aty ku duhet:

te personi që mund të ketë përdorur pushtetin e tij, te ai që ka kaluar kufijtë e tjetrit, te mungesa e pëlqimit dhe te personat që vazhdojnë ta shpërndajnë materialin.

Jo te gruaja sepse ka pasur një jetë intime.

Sepse pyetja nuk duhet të jetë gjithmonë:

“Po ajo, pse e bëri?”

Ndoshta ka ardhur koha të pyesim:

“Po ai që kishte pushtetin, çfarë bëri me të?”