QSPA/

Në gusht të vitit 1836, në Napoli, doli nga shtypi, duke parë dritën e botimit për herë të parë, kryevepra e Jeronim De Radës, “Këngët e Milosaos”, vepër e cila konsiderohet si vepra e parë e mirëfilltë artistike shqiptare. Autori e kishte përfunduar në tetor të vitit 1834, kohë kur i ka shkruar edhe parathënien.

“Këngët e Milosaos” solli një frymë të re artistike e kombëtare. Përmes një rrëfimi lirik që ndërthur ndjenjën e pastër me detyrën kombëtare, shkrimtari arbëresh na njeh me historinë e dy të rinjve që sfidojnë ndasitë shoqërore për dashurinë e tyre.

Vepra ka për subjekt historinë e dashurisë së Milosaos, birit të sundimtarit të Shkodrës me Rinën, vajzë e varfër, bijë e Kollogresë, një dashuri e thjeshtë, me temë nga shekulli i XV. Subjekti kryesor i kësaj vepre është i ngjashëm me dashurinë e autorit, e cila ishte e gjykuar të shuhet.

Në këtë vepër, dy të rinj, Milosao dhe Rina, shkojnë në një dashuri të pastër ndonëse dallimet klasore e thonë fjalën e kobshme, pengojnë që të gëzohet fryti i zemrave: dashuria nuk u shua.

Edhe pse fati i tyre përfundon në tragjedi me vdekjen e vajzës dhe rënien e Milosaos në fushëbetejë, mesazhi i veprës mbetet i fuqishëm duke theksuar të drejtën për të qenë të barabartë në ndjenja dhe sakrificën e lartë për atdheun.

Vepra është ndërtuar si një roman lirik, ku lirizmi dhe epika bashkëjetojnë natyrshëm.

Në shekullin e XIX, kur arbëreshët ishin bartës të gjuhës dhe kulturës shqiptare, duke e ruajtur dhe zhvilluar atë në mërgim, kjo vepër u bë një thirrje për mesazhin kombëtar dhe përkushtimin ndaj atdheut.

Vepra, e mbështetur mbi pasurinë shpirtërore të folklorit arbëresh, u vlerësua lart edhe nga Viktor Hygo, i cili e cilësoi si një “vepër të përkryer romantike”.

Prof. Dr. Sylë Ukshini/

Sa herë që shkoj me pushime, më kujtohet një vërejtje e ambasadorit gjerman në Tiranë, Helmut Hoffmann, i cili, ndoshta edhe me një dozë të lehtë ironie, më tha se kosovarët nuk duhet ta kalojnë kohën vetëm në plazhe dhe restorante, por të vizitojnë edhe muzetë, monumentet dhe vendet me vlera historike e kulturore.

Në të vërtetë, kjo nuk ishte një ide e panjohur për mua. Përvoja e studimeve në Vjenë dhe Berlin më ka mësuar se, në traditën evropiane të udhëtimit, pushimi nuk nënkupton vetëm çlodhje fizike, por edhe një proces njohjeje dhe formimi kulturor. Vizitat në muze, biblioteka, qendra historike apo shtëpi memoriale krijojnë një lidhje më të thellë me historinë dhe kujtesën e vendeve që vizitojmë.

Për këtë arsye, sa herë që udhëtoj, përveç një libri të përzgjedhur që e marr gjithmonë me vete, përpiqem ta shfrytëzoj udhëtimin edhe si një mundësi për të njohur trashëgiminë historike e kulturore të vendit ku ndodhem.

Kështu ndodhi edhe gjatë një ndalese në Selanik. Përveç vizitës në shtëpinë ku jetoi dhe veproi Hasan Prishtina, një prej figurave më të shquara të historisë sonë kombëtare, me vete mora edhe librin “Selaniku, qyteti i fantazmave” të historianit britanik Mark Mazower.

Ky është një nga studimet më të rëndësishme kushtuar historisë shumëkulturore të Selanikut. Mazower e përshkruan qytetin si një hapësirë ku për shekuj bashkëjetuan të krishterët, myslimanët dhe hebrenjtë, duke ndriçuar ndryshimet politike, shoqërore dhe kulturore që e formësuan atë.

Me interes të veçantë janë edhe faqet kushtuar shqiptarëve. Autori tregon se gjatë shekujve XVIII dhe XIX mijëra shqiptarë jetonin e punonin në Selanik si zejtarë, gurgdhendës, armëpunues, rojtarë, tregtarë e barinj sezonalë. Ai trajton gjithashtu mënyrën se si administrata osmane i perceptonte shqiptarët, por edhe rolin që shumë prej tyre luajtën në jetën politike, ushtarake dhe ekonomike të rajonit. Pikërisht këto pasazhe dëshmojnë se prania shqiptare në Selanik nuk ishte rastësore, por pjesë e rëndësishme e historisë së qytetit.

Selaniku zë një vend të veçantë edhe në historinë tonë kombëtare. Pikërisht këtu Hasan Prishtina u arsimua, u formësua intelektualisht dhe zhvilloi një pjesë të rëndësishme të veprimtarisë së tij politike e kombëtare. Po në këtë qytet, më 13 gusht 1933, ai u vra. Prandaj, Selaniku nuk është vetëm një destinacion turistik, por edhe një hapësirë kujtese për shqiptarët.

Në fund të fundit, udhëtimet marrin kuptim më të thellë kur, përveç peizazheve dhe pushimit, na japin mundësinë të zbulojmë historinë, të rilexojmë kujtesën e vendeve që vizitojmë dhe të kuptojmë më mirë edhe historinë tonë. Sepse vlera më e qëndrueshme e një udhëtimi nuk matet vetëm me kilometrat e përshkuar, por me dijen, përvojën dhe reflektimet që sjellim me vete.

Prof. Afrim Krasniqi/

Çdo mbrëmje të dy muajve të fundit, ndërsa protestat vijon rutinën e vet me mesazhe politike, ecje, reagime, dëshmi apo thirrje, – aty anash, një grup krijuesisht dhe aktivistësh, të heshtur, pa bujë apo zhurmë, por me talent dhe vendosmëri ofrojnë një nga momentet më të veçanta e më domethënëse të protestës dhe reagimit qytetar: çdo ditë një fjalë ose fjali si mesazh ndaj publikut, institucioneve, shoqërisë. E mendojnë, e krijojnë, e filmojnë të vetdijshëm se 5 min pas protestës “autoritetet” me uniformë vijnë dhe e fshijnë.

Nuk janë fotot lajm, por mesazhi. Ky i fundit, në një shoqëri më të lirë, më reaguese, më qytetare, më të formuar me kulturë politike e demokratike, më pak militante, si dhe më të ndjeshme/vetëdijshme/përgjegjshme ndaj nevojave/prioriteteve afatgjata të vetes dhe vendit, natyrisht do të ishte edhe ftese e parezistueshme për reflektim.

Kosta Nake/

Me rastin e 95-vjetorit të lindjes së poetit dhe shkrimtarit Dritëro Agolli.

Lumi simbolizon ndryshimin e përhershëm, udhën e jetës, nevojën për përshtatje. E famshme është thënia e Heraklitit: “Nuk mund të kalosh dy herë në të njëjtin lumë.” Lumi na mëson se biografia e njeriut shkruhet gjatë gjithë jetës së tij. Lumi është përfundimi që arrijmë se është më e lehtë t’i përshtatemi rrjedhës, të gjejmë shtigje alternative sesa të përpiqemi të përballemi me vërshimin e dhunshëm. Popuj të ndryshëm e kanë lumin si vend të shenjtë, p.sh. Gangu për Indinë, si vend pagëzimi për të krishterët; lumi Jordan, si kalim në botën e nëndheshme; Stiksi për grekët e lashtë.

Poeti ka lindur ndanë lumit Devoll në krahinën me të njëjtin emër. Edhe pse një lumë modest, ai ka të gjithë përmasat për të mbushur fëmijërinë e gjithkujt në një terren ku është e vetmja pasuri e madhe ujore.

Te poezia “Thirrja e vendlindjes” në vëllimin poetik “Fjala gdhend gurin” thirrja vjen edhe me gurgullimën e lumit të vendlindjes. Te poezia “Lumi i fshatit tim” në librin “Gdhihet e ngryset” ai e thërret edhe kur ndodhet larg atdheut:

“Në Stamboll, Paris, a Moskë

më zgjon në mes të gjumit

Një mëllenjë a një bretkosë

Tek këndon në breg të lumit.”

Para së gjithash lumi është një nga përbërësit natyrorë me të cilin identifikohet atdheu dhe kjo deklarohet te poezia “Tymtari” nga vëllimi poetik “Prit dhe pak”:

“Kur bukë s’pata, s’e mallkova furrën

S’më bëri dot klient një Grand Hotel

Më duhet veç pas lumit një zabel…”

Te poezia “Në udhëtim” e vëllimit të parë poetik “Në rrugë dola” koncepti i lëvizjes mishërohet me vargun gjashtërrokësh i cili përfton ritëm djaloshar dhe lirizëm të ëmbël. Lumi vjen si pjesë e inventarit bazë leksikor të vendlindjes: lumi, mullari, retë, qentë, lopët. Si vend takimi për të dashuruarit lumi vjen te poezia “Me kaltërsinë” nga vëllimi poetik “Gdhihet e ngryset”: “I dua lumenjtë e kaltër ku pasqyrohet kurmi yt.”

Edhe te poezia romantike “Sorkadhja” nga libri “Fjala gdhend gurin”, takimi rastësor i djalit me vajzën i cili në lirikën popullore realizohet te burimi, poeti e zhvendos te lumi kur vajza e çon kalin për ujë. Lumi është i drejtpërdrejtë dhe i ka dhënë titullin poezisë që mëton të sjellë një peizazh që lidhet me ujin jetëdhënës për bimësinë dhe mbyllet me një deklaratë dashurie. Pjesë e peizazhit është lumi te poezitë “I vonuari” dhe “Hëna e thyer” nga vëllimi poetik “Fletorka e mesnatës”:

“Hëna e ftohtë në pellg,

Korbi çlodhet në shelg

Në buzën e gjelbër të lumit.”

“Ra hëna, u thye në lumë,

Pasqyrë kristali e brishtë.

Ke frikë t’i futësh duart në ujë,

Se pret gishtërinjtë.”

Ideja e lëvizjes do rimerret te poezia “Natën larg teje” nga vëllimi “Pelegrini i vonuar” ku lumi shfaqet si një mëz i hazdisur.

Te poezia “Kurbatka” nga vëllimi “Hapat e mia në asfalt” lumi vjen me një këndvështrim të ri duke pasqyruar një komunitet gazmor që e ka beharin të lidhur me lumin sepse u siguron materialin bazë për artikujt me thurrje nga bisqet e shelgjeve. Lidhja e njeriut me lumin do të rimerret në poemën “Baballarët” te vëllimi poetik “Mesditë”, ngaqë baballarët njiheshin si mjeshtra grazhdesh që ndalonin dhe komandonin drejtimin e rrjedhës së lumit.

Largimi nga vendlindja e bën poetin të bjerë në kontakt me lumenj të tjerë si te poezia “Unë dhe Shkumbini” e po këtij vëllimi, një paralelizëm i bukur figurativ në disa pamje: bardhësia e shkumës së lumit dhe e qeleshes së heroit lirik; përrenjtë që ia trazojnë gjumin lumit dhe përrenjtë e mendimit që trazojnë poetin, zbritja në fushë e të dyve që i bën më të matur, por më të thellë.

Poezia “Natë në arë” është një peizazh baritor romantik ku ka një hënë që ka ndaluar te supi i mullarit me bar, ku puhia e lumit fryn ngadalë, ku dëgjohen zile delesh dhe bariu merr një melodi me kavall.

Peizazhi do të marrë përmasa më të mëdha te poezia “Dëshira poetike” te vëllimi poetik “Udhëtoj i menduar” me anaforën “ta marr… e ta bëj…” që përsëritet shtatë herë për të përftuar një ylber leksikor: fjalën do ta bëj plis, shkumën – sheqer, gurin – letër cigare, lumin – ylber, këngën – turbinë, malin – hambar, pikën e shiut – balerinë.

Poezia “Mëngjes i lodhur” te vëllimi poetik “Pelegrini i vonuar” në harmoni me krejt brumin politik që gatuan, vjen me pamje tronditëse:

“Agim i kuq në lumë

Përgjakur zjarr po merr.

Unë kokën time prerë

E shoh me gjak në pellg.”

Notat e trishta përsëriten edhe te poezia “Fati” e të njëjtit vëllim:

“Fati me mua ka qenë si njerk,

Më ka nëmur e hipur në zverk,

Më ka hedhur në lumë e më ka pritur në breg.”

Te poezia “Frymëmarrja e lumit” në vëllimin poetik “Lypësi i kohës” lumi personifikohet sepse natën merr frymë si gjëja e gjallë. Kurse te poezia me motiv popullor “Vashëza në zall” po nga ky vëllim, lumi vështrohet si zgjidhës i vrazhdë i problemeve shoqërore:

“Tutje, vashëz, larg nga kumi,

Se vjen vala, të merr lumi.

Le të vijë të më marrë,

Se kam një burrë të çalë.

Hem të çalë e hem të marrë.”

Lumi i pamëshirshëm vjen edhe te libri “Shpirti i etërve”, kapitulli i katërt i të cilit hapet me tragjedinë e një djali të mbytur. Kënga është sa poetike, agolliane aq edhe prekëse:

“Nxirrma, lumë, djalin

Djalin degë-malin,

Nëna nuk ka tjetër,

Mbetur degë e vjetër…”

Mbytja vjen si një akt makabër te poezia “Gjeniu i mbytur” nga vëllimi “Gdhihet e ngryset” ku një nënë e përdalë e hedh fëmijën në lumë për t’u çliruar nga andrrallat, një fëmijë që mund të bëhej gjeni. Lumi thirret edhe për interpretime filozofike si te poezia “Jeta dhe shpresa” te libri “Prit dhe pak” antitezën e dyfishtë:

“Shpresa kemi shumë,

Jeta shkon për lumë.”

Resul Jusufi/

Shpesh në jetë ndihemi si një libër të cilit i mungojnë disa kapituj të mesit. Ndiejmë se brenda nesh ekziston një energji e pashfrytëzuar, një aftësi për të dhënë diçka që ende nuk kemi arritur ta shprehim, por nuk dimë si ta zbulojmë dhe si ta sjellim në dritë. Pyetja themelore që na shoqëron: ajo që lidhet me atë që jemi dhe atë që mund të bëhemi, nuk është vetëm një çështje për bibliotekat apo sallat e leksioneve; ajo është një nevojë e përditshme për të gjetur orientim përballë pasigurisë së kohës. Shpesh na ndodh ta gjykojmë veten vetëm nga brenda, si të ishim në një dhomë të errët plot zhurmë, ku kritiku ynë i brendshëm nuk na lejon të dëgjojmë zërin tonë të vërtetë.

Për të kuptuar se kush jemi, kemi nevojë të dalim për një çast jashtë vetes. Imagjino sikur po vështron një mik të dashur në një moment të vështirë: ti i sheh dobësitë e tij, por njëkohësisht dallon edhe dritën, forcën dhe potencialin që ai vetë shpesh nuk arrin t’i vërejë. Kur përpiqemi ta shohim veten nga kjo distancë, si një vëzhgues i paanshëm, ndalojmë së gjykuari dhe fillojmë të kuptojmë. Ky nuk është një proces i ftohtë mendor, por një çlirim i brendshëm, ku bëhemi më të vetëdijshëm për veten dhe marrim përgjegjësinë për drejtimin e fatit tonë.

Arti abstrakt – ai eshte pa forma të qarta, pa peizazhe të njohura apo figura që mund t’i shpjegosh me fjalë – është, në të vërtetë, një nga gjuhët më të thjeshta, mund te them universale dhe më të sinqert që kemi.

Kur përballesh me një kanavacë ku ngjyrat janë përplasur pa një strukturë të njohur, sytë e tu nuk kërkojnë më një objekt për ta njohur, por një ndjesi për ta përjetuar. Krijimtari nuk do të thotë domosdoshmërisht të vizatosh në mënyrë të përsosur; ajo do të thotë t’i lejosh botës sate të brendshme të derdhet mbi kanavacë ose mbi letër, pa frikën e gjykimit. Kur hedh një vijë të pa qart , me nje ngjyre qfar do qoft e zeze apo verdhe , nuk po krijon thjesht një pikturë; po nxjerr në dritë një copë të shpirtit tënd, të cilën fjalët nuk kanë arritur kurrë ta përshkruajnë plotësisht. Në këtë mënyrë, arti shndërrohet në një pasqyrë ku nuk sheh fytyrën tënde, por gjendjen e shpirtit tënd në atë çast të vetëm.

Një nga gabimet më të mëdha është të besosh se cilësitë tona janë talente që na kanë rënë nga qielli, të gatshme për t’u përdorur. Në të vërtetë, ato janë si muskujt e trupit: nuk bëhen forcë derisa të mos vihen në punë. Materializimi i tyre ndodh kur marrim guximin t’i shfaqim në botë, kur i provojmë në punë, në punëtori krijuese apo në biseda të thella. Nëse ndien se ke aftësinë për të dëgjuar, për të organizuar rrëmujën ose për të qetësuar të tjerët, këto nuk janë cilësi të vogla; ato janë fuqia jote e vërtetë. Ato bëhen të prekshme vetëm kur i vë në veprim, kur i ndan me të tjerët dhe kur i shndërron nga një mendim abstrakt në një veprim të gjallë.

Jeta jonë është e mbushur me disa pasiguri dhe shpesh kjo na tremb, sepse duam ta dimë fundin e çdo historie përpara se ta fillojmë. Por arti na mëson diçka thelbësore: nuk kemi nevojë t’i dimë të gjitha që në fillim. Mund të nisësh një punë, një vizatim apo edhe një ditë të re pa e ditur se ku do të përfundosh. Pikërisht kjo aftësi për ta pranuar të panjohurën është një nga forcat më të mëdha që mund të zhvillojë njeriu.

Kur pranon se nuk i ke të gjitha përgjigjet, bëhesh vërtet i lirë për të kërkuar ato që kanë kuptim për ty. Kur njerëzit përballen me boshllëkun krijues të artit, frika nga pasiguria shndërrohet ngadalë në kureshtje. Pikërisht aty njeriu ndalon së qeni një marrës pasiv i jetës dhe bëhet krijues i saj.

Në fund të fundit, kërkimi ynë për kuptim është një përpjekje e përbashkët. Të gjithë jemi krijues të jetës sonë, edhe kur nuk mbajmë një penel në dorë. Të zbulosh cilësitë e tua të fshehura nuk do të thotë domosdoshmërisht të arrish një sukses të madh; do të thotë të fillosh të jetosh në një mënyrë që të bën të ndihesh i gjallë në çdo zgjedhje që bën.

Kjo është thirrja për secilin prej nesh: të mos kërkojmë vetëm ekzistencën e thjeshtë, por kuptimin në atë që bëjmë çdo ditë, në çdo vijë që vizatojmë, në çdo mendim që kultivojmë dhe në çdo hap që hedhim drejt kuptimit te jetes sone ne version me të mire te mundshem.