Prof.dr. Pal Nikolli/

Korrupsioni, oligarkia, pabarazia, emigracioni dhe dobësimi i institucioneve nuk janë më probleme të veçuara. Ato janë shfaqje të një krize më të thellë: krizës së besimit të qytetarëve te shteti dhe te politika.

Në Shqipëri, prej vitesh politika shqiptare përballet me akuza të vazhdueshme për korrupsion, klientelizëm, përqendrim të pushtetit, pabarazi sociale dhe ekonomike dhe keqfunksionim të institucioneve. Por shqetësimi më i madh nuk është vetëm ekzistenca e këtyre dukurive. Është normalizimi i tyre.

Kur një shoqëri fillon të mësohet me korrupsionin, kur privilegji shihet si diçka normale, kur lidhjet politike perceptohen si rruga më e shpejtë drejt suksesit dhe kur qytetari arrin në përfundimin se ligji nuk zbatohet njësoj për të gjithë, atëherë problemi nuk është më vetëm moral apo administrativ. Ai bëhet institucional dhe demokratik.

I. Pushteti mund të fitojë zgjedhjet, por nuk mund ta fitojë automatikisht besimin e qytetarëve.

Besimi nuk prodhohet nga propaganda. Nuk ndërtohet me inaugurime, konferenca, fjalime apo statistika të përzgjedhura. Besimi ndërtohet kur qytetari sheh se ligji zbatohet njësoj për të gjithë, se administrata publike funksionon mbi bazën e meritës, se korrupsioni ndëshkohet dhe se pushteti kontrollohet realisht.

Në të kundërt, krijohet një perceptim i rrezikshëm: se ekzistojnë dy Shqipëri. Njëra është Shqipëria e qytetarit të zakonshëm, që përballet me taksat, çmimet, pagat, burokracinë, pasigurinë dhe vështirësitë e përditshme. Tjetra është Shqipëria e atyre që kanë akses, lidhje, kapital dhe ndikim politik.

Nëse ky perceptim bëhet realitet i qëndrueshëm, atëherë demokracia fillon të humbasë substancën e saj.

II. Korrupsioni nuk vjedh vetëm para.

Korrupsioni nuk duhet parë vetëm si vjedhje e fondeve publike. Ai vjedh mundësi.

Ai i merr mundësinë një të riu që kërkon një vend pune mbi bazën e meritës. I merr mundësinë një biznesi që dëshiron të konkurrojë në mënyrë të ndershme. I merr mundësinë një qytetari që kërkon një shërbim publik pa ndërhyrje dhe pa favore.

Korrupsioni krijon një ekonomi të privilegjit, ku lidhja me pushtetin mund të bëhet kapital më i fuqishëm se aftësia profesionale.

Dhe kur kjo përsëritet për vite, dëmtohet vetë ideja e meritokracisë.

III. Oligarkia dhe përqendrimi i ndikimit.

Një demokraci funksionale kërkon konkurrencë politike dhe ekonomike. Kur ndikimi ekonomik dhe politik përqendrohen në pak duar, krijohet rreziku që interesat private të fitojnë peshë të tepruar në përcaktimin e politikave publike.

Kjo nuk do të thotë se çdo sipërmarrës i suksesshëm është oligark apo se çdo marrëdhënie midis biznesit dhe shtetit është e paligjshme. Problemi lind kur kufiri midis interesit publik dhe interesit privat bëhet i paqartë dhe kur qytetari nuk është më në gjendje të kuptojë se kujt i shërben një vendim publik.

Në një shtet demokratik, pyetja duhet të jetë gjithmonë:

A i shërben ky vendim interesit publik apo një interesi të ngushtë?

Dhe përgjigjja duhet të jetë e verifikueshme përmes transparencës dhe kontrollit institucional.

IV. Pabarazia ushqen mosbesimin.

Një shoqëri nuk mund të jetë demokratikisht e qëndrueshme nëse një pjesë e saj ndien se është lënë pas.

Rritja ekonomike ka rëndësi, por qytetari nuk jeton me përqindje. Ai jeton me pagën, pensionin, çmimet, koston e banesës, arsimin e fëmijëve dhe mundësinë për të ndërtuar një jetë të dinjitetshme.

Nëse pasuria dhe mundësitë përqendrohen gjithnjë e më shumë, ndërsa një pjesë e madhe e shoqërisë përballet me pasiguri ekonomike, atëherë krijohet një hendek që nuk mund të mbushet vetëm me retorikë politike.

Sepse demokracia kërkon jo vetëm të drejtën për të votuar, por edhe bindjen se sistemi është i drejtë.

V. Emigracioni është edhe një referendum për të ardhmen.

Shqipëria po përballet prej vitesh me emigracion të lartë. Sigurisht, faktorët ekonomikë janë të rëndësishëm. Por emigracioni nuk mund të shpjegohet vetëm me pagat.

Shumë njerëz largohen sepse kërkojnë institucione më të parashikueshme, mundësi më të barabarta, arsim më cilësor, treg pune më meritokratik dhe një marrëdhënie më normale me shtetin.

Kur një i ri largohet, vendi humbet jo vetëm një banor. Humbet një pjesë të kapitalit të tij njerëzor, profesional dhe demografik.

Prandaj emigracioni duhet parë edhe si një sinjal politik dhe shoqëror.

Njerëzit nuk largohen vetëm nga një vend. Shpesh ata largohen nga një sistem që nuk u jep besim te e ardhmja.

VI. Rreziku më i madh: indiferenca.

Mbase pasoja më e rrezikshme e kësaj gjendjeje nuk është zemërimi i qytetarëve, por indiferenca e tyre.

Kur qytetari thotë: “Të gjithë janë njësoj”, kur mendon se vota nuk ndryshon asgjë, kur nuk beson te institucionet dhe kur zgjedhja bëhet mes të këqijave dhe jo mes alternativave, demokracia fillon të zbrazet nga brenda.

Kjo është shumë më e rrezikshme se një konflikt politik i hapur.

Sepse demokracia nuk shkatërrohet vetëm kur mbyllen institucionet. Ajo mund të dobësohet gradualisht kur qytetarët pushojnë së besuari se institucionet janë të tyret.

VII. Pushteti duhet të ketë frikë nga ligji, jo qytetari nga pushteti

Thelbi i shtetit të së drejtës është i thjeshtë: pushteti duhet të jetë i kufizuar nga ligji.

Qeveria nuk duhet të jetë mbi ligjin. Partia nuk duhet të jetë mbi institucionin. Zyrtari nuk duhet të jetë mbi qytetarin. Dhe askush nuk duhet të ketë privilegjin të jetë i paprekshëm.

Një shtet demokratik nuk matet vetëm me numrin e ligjeve që miraton. Matet me mënyrën se si ato zbatohen.

Nëse ligji zbatohet ndaj qytetarit të zakonshëm, por perceptohet si i negociueshëm për njerëzit me pushtet, atëherë dëmtohet parimi themelor i barazisë para ligjit.

VIII. Shqipëria nuk ka nevojë vetëm për ndryshim politik.

Shqipëria ka nevojë për ndryshim institucional.

Ndryshimi i një partie me një tjetër nuk mjafton nëse mbetet i njëjti mekanizëm klientelist. Ndryshimi i qeverisë nuk mjafton nëse administrata vazhdon të përdoret si instrument politik. Ndryshimi i figurave nuk mjafton nëse institucionet mbeten të dobëta.

Ajo që nevojitet është një kulturë e re e qeverisjes:

më pak propagandë dhe më shumë transparencë;

më pak klientelizëm dhe më shumë meritokraci;

më pak arrogancë politike dhe më shumë përgjegjshmëri;

më pak përqendrim pushteti dhe më shumë kontroll institucional;

më pak privilegje dhe më shumë barazi para ligjit.

Sepse pushteti demokratik nuk është pronë e atyre që e ushtrojnë. Është një mandat i përkohshëm i marrë nga qytetarët.

Dhe qytetari ka të drejtë të kërkojë llogari.

Në fund mbetet vetëm një pyetje

Sa gjatë mund të funksionojë një demokraci nëse qytetarët e saj nuk besojnë më te institucionet?

Kjo është pyetja që politika shqiptare duhet t’ia bëjë vetes.

Jo sa monumente janë ndërtuar. Jo sa konferenca janë zhvilluar. Jo sa fjalime janë mbajtur.

Por sa qytetarë besojnë se ligji i mbron.

Sa të rinj besojnë se mund të ndërtojnë të ardhmen këtu.

Sa njerëz besojnë se merita shpërblehet.

Sa qytetarë besojnë se korrupsioni mund të ndëshkohet.

Dhe mbi të gjitha, sa prej tyre besojnë se vota e tyre ka ende fuqi për të ndryshuar realitetin.

Sepse pushteti mund të mbajë institucionet, mund të kontrollojë administratën dhe mund të fitojë zgjedhjet. Por nëse humbet besimin e qytetarëve, ai humbet kapitalin më të rëndësishëm të një demokracie: legjitimitetin moral.

Dhe një shtet mund të qeveriset për një kohë të gjatë me forcën e pushtetit.

Por nuk mund të ndërtohet për një kohë të gjatë pa besimin e qytetarëve.

Prof. Asoc. Dr. Rovena Vata Mikeli/

Zgjedhja e kësaj teme lidhet me një veçori të rëndësishme të poezisë së Agollit: aftësinë e tij për ta kthyer poezinë në një hapësirë komunikimi me lexuesin, ku kënaqësia estetike ndërthuret natyrshëm me reflektimin, edukimin dhe përcjelljen e vlerave. Në poezinë për fëmijë, komunikimi i poetit me lexuesin mbështetet në thjeshtësinë dhe natyrshmërinë e gjuhës, në ritmin, humorin, lojën poetike dhe figuracionin e kuptueshëm. Fëmija nuk vendoset përballë një “mësimi” të drejtpërdrejtë; ai e përjeton mesazhin, përmes botës poetike, përmes personazheve, situatave dhe humorit. Kështu, funksioni edukativ bëhet pjesë e vetë përvojës estetike. Në poezinë për fëmijë të Dritëro Agollit kemi marrë në shqyrtim disa krijime përfaqësuese, ndër të cilat: “Mësimet e Ujkut”, “Kali dhe Gomari”, “Dy vëllezër dhe ujku” dhe “Dhia dhe Maçoku”.

Përmes këtyre teksteve, mund të vërehet qartë mënyra se si autori e ndërton komunikimin didaktik me lexuesit e vegjël, duke e ndërthurur mesazhin edukativ me humorin, alegorinë, ritmin dhe lojën poetike. Një rast veçanërisht domethënës është fabula “Mësimet e Ujkut”, një titull që në vetvete mbart një ngarkesë të fortë ironike dhe paradoksale. Ujku, në traditën e fabulës dhe të imagjinatës popullore, perceptohet zakonisht si simbol i egërsisë, instinktit, dhunës dhe rrezikut. Agolli e përmbys këtë stereotip dhe e vendos ujkun në një rol krejt tjetër, atë të një qenieje që kërkon të mësojë, të kuptojë dhe të ndryshojë. Pikërisht kjo përmbysje krijon hapësirën e parë të komunikimit didaktik. Ironia është një nga mjetet kryesore përmes të cilave realizohet ky komunikim. Ajo nuk funksionon thjesht për të shkaktuar të qeshurën, por për ta vendosur lexuesin në një pozitë reflektimi. Pikërisht këtu qëndron një nga veçoritë e didaktikës agolliane: poeti nuk ia jep lexuesit të gatshëm përfundimin, por e vendos atë përballë një situate nga e cila ai duhet të nxjerrë vetë kuptimin.

Në qendër të fabulës vendoset metafora e “qethjes” dhe e “qimes që ndërrohet”. Në planin e parë, bëhet fjalë për një ndryshim të jashtëm, fizik; por në planin simbolik, qethja shndërrohet në metaforë të ndryshimit të zakoneve, të mendësive dhe të mënyrave të të menduarit. Në këtë mënyrë, fabula “Mësimet e Ujkut” dëshmon se raporti didaktik i Agollit me lexuesit e vegjël ndërtohet, përmes një ekuilibri të kujdesshëm ndërmjet argëtimit, estetikës dhe reflektimit. Një tjetër fabul me rëndësi për të kuptuar mënyrën se si Dritëro Agolli ndërton raportin didaktik me lexuesin është “Kali dhe Gomari”. Nëpërmjet një situate të thjeshtë, të ndërtuar mbi marrëdhënien ndërmjet kafshëve dhe fshatarit, poeti trajton një problem me përmasa më të gjera, si: padrejtësinë në ndarjen e punëve, pabarazinë në përgjegjësi dhe absurditetin e një hierarkie, ku ndëshkimi nuk i drejtohet domosdoshmërisht atij që ka shkaktuar problemin.

Një tjetër fabul që dëshmon qartë mënyrën se si Dritëro Agolli ndërton raportin didaktik me lexuesin është “Breshka dhe Pula”. Fabula nis si një bisedë e thjeshtë ndërmjet dy kafshëve të zakonshme, por që, në planin alegorik, përfaqësojnë dy mënyra të ndryshme të sjelljes, të punës dhe të marrëdhënies me shoqërinë. Breshka lidhet me ngadalësinë, qëndrueshmërinë, punën e heshtur dhe përpjekjen e vazhdueshme, ndërsa pula përfaqëson një veprim, që shoqërohet me zhurmë dhe me jehonë të menjëhershme. Pikërisht kjo kundërvënie i jep fabulës forcën e saj satirike dhe reflektuese. Pra Dritëro Agolli në poezinë e ndërton raportin didaktik me lexuesin kryesisht përmes fabulës, personifikimit, humorit dhe alegorisë.

Viola Isufaj/

Mihal Hanxhari (1930-1999) autor i letrave të fundit të arkës, paraqet një rast të veçantë, si për nga forma e veçimit ashtu dhe estetika e tij: është i vetmi shkrimtar shqiptar që nuk botoi asgjë në të gjallë të tij, jo vetëm gjatë kohës të sitemit totalitar në Shqipëri, por as pas rënies së tij në vitin 1990, edhe pse jetoi deri në vitin 1999. Për shkrimet e tij nuk fliste me askënd, as me miqtë.

Kjo dukuri me paszgjatimet pas 90-ës, afërmendsh, këput lidhjet me karakterin politik, dhe bëhet një akt estetitik. Ka lidhje me ngurrimin e thellë, me skepticizmin (ashtu si Zorba trembej pa masë nga botimi por ndryshe nga Zorba, Hanxhari vendosi të mos botonte kurrë). Mihal Hanxhari, plot emocionalitet të brendshëm ka krijuar një univers letrar të thellë, meditaiv dhe estetikisht të përpunuar. Krijimtaria e Hanxharit shquhet për një ndjeshmëri të hollë, për një lidhje intime me natyrën, dashurinë, ekzistencën dhe historinë. Ai shkruan me finesë dhe përkushtim, duke ofruar një poezi që është përjetim dhe reflektim filozofik e estetik. Ai është një shembull i rrallë i atij tipi shkrimtari që shkruan jo për lavdi apo shpërblim, por për nevojë shpirtërore dhe përkushtim ndaj së bukurës; i tillë, e sheh artin si akt shpëtimi dhe dëshmi të shpirtit njerëzor. Vepra e tij, mbetur për dekada në heshtje, tani kërkon vendin e vet në kujtesën kolektive kombëtare dhe në historinë letrare. Nëse hyjmë në poetikën e tij:

Elegji për Kosovën është një poesis par exellance, një vepër e fuqishme nën një thurimë aq të hollë poetike, një himn i heshtur për dhimbjen, kujtesën dhe shpresën e një bashkësie të plagosur nga historia. Kjo poezi ngrihet si një lutje, britmë e qetë drejt qiellit, në përpjekje për të ruajtur shpirtin dhe rrënjët e një bashkësie të kërcënuar nga lufta, harresa dhe rrënimi. Akademik Ali Aliu, poetin Mihal Hanxhari e ka përfshirë në Antologjia e Poezisë Shqipe, gjysmë shekulli i artë ndërsa Ali Podrimja e vlerësoi poezinë nga si më të mirën për tragjedinë kosovare.

E gjithë struktura e poezisë ndërtohet mbi një apostrofë të fortë ndaj Zotit: Zot, nëse njerëzit s’dinë të shohin sot – si reagim ndaj një realiteti ku pamundësia për të parë dhe kuptuar tmerret që po ndodhin, bëhet barrë për të tashmen dhe kërcënim për të ardhmen. Thirrja e përsëritur krijon një ritëm të brendshëm që mbart tensionin dhe ankthin kolektiv, duke e bërë poezinë të ndjehet si një litani për shpëtimin e atyre që ende s’kanë humbur gjithçka. Ritmi i poezisë, shumë melodik dhe përsëritës, forcon emocionin e thirrjes dhe ndjenjës kolektive.

I gjithë sfondi ndihmon në vendosjen e një atmosfere të dëshpërimit dhe pasigurisë. Shpresa shfaqet si një vijë e hollë drite që kalon përmes elementësh natyrorë: peshqit blu, retë, qiparisat, rrapet… Shpëto o Zot vetëm sytë e fëmijve të Kosovës!

Sy të kaltërt përfaqësojnë natyrën, bukurinë dhe pafajësinë, dhe së paku, vetëm ato të shpëtohen, ndërsa “peshqit blu” simbolizojnë migrimin, teksa imazhi: që flenë në shi dhe ëndërrojnë engjëjt e tu- krijon dhe përfaqësimin e një vendi sigurie dhe qetësie për fëmijët, ndërkohë, Engjëjt sjellin një notë shpirtërore, duke sugjeruar jetë dhe pafajësi por po aq, edhe mbrojtje e shpresë.

Këto simbole të mësipërme nuk janë thjesht dekor poetik, por bartës të memories dhe të qëndresës. Sy të kaltërt të peshqëve blu apo pylli i parë i Lirisë krijojnë një përfytyrim poetik ku natyra bëhet mbrojtësja e fundit e shpirtit njerëzor dhe të ardhmes.

Pjesët ku autori kërkon shpëtim për natyrën dhe fëmijët janë të ngarkuara me ndjenja të thella, ndërsa pasazhet që përshkruajnë zërat e çmendur dhe dhunën janë më dramatike dhe shqetësuese.

Poeti përdor një gamë të zgjedhur simbolesh lufte: tamtamet që përplasen në kupën e qiellit, klithmat e marra që qeshin, rruga e gjatë ku nuset e Kosovës… Ky kontrast midis dhimbjes dhe një shprese të bardhë, të butë e të brishtë gjeneron një tension poetik që përshkon të gjithë poezinë.

Në vargun Dhe tamtamet do përplasen në kupën e qiellit, duket se tamtamet janë një përfaqësim për tingujt e luftës, klithmat, dhe çmendurinë e saj. Përplasja në kupën e qiellit sugjeron një ndjesi dhe ngarkesë emocionale që arrin deri në qiell, mbi efektet e luftës që ndjehen në të gjitha nivelet e ekzistencës: Dhe klithmat e marra do qeshin e do thërrasin.

Zot nëse zërat e çmendur s’do pushojnë -Këtu bëhet fjalë për zëra të dhunës, konflikteve dhe trazirave. Përmendja e tyre thekson pasigurinë dhe frikën që përcjellin me vete. Shí në këtë klimë, Hanxhari na kujton se pa kujtesë nuk ka as identitet, as të ardhme. Heshtja e pleqve të Kosovës që flasin me brazdat e baltës është heshtje që ulërin me gjithë përvojën e përjetuar. Brazdat dhe uji i vjetër si metafora të tokës bartin në vetvete gjurmët e mijëra historive të pathëna.

Vargje si Gropë dhe gropa kodër mbill nëpër rrugët e Kosovës duke përdorur shpërbërjen sintaksore për të reflektuar traumën e një toke të plagosur, por që ende nuk ka pushuar së mbjelli, na e kujtojnë disi strukturën poetike të Ali Podrimjes. Kjo është sintaksa që përthyen traumën.

Kjo është një elegji që bëhet amanet poetik, një vizion, një premtim. Përsëritja në përshkallëzim rritës me progresion gjeometrik: Dyqind qiparisa, dy mijë qiparisa, dyqind mijë qiparisa… e më pas dhe dy milionë rrape, – krijon një frymëmarrje poetike që zgjerohet, një ndjenjë rritjeje me frymë profetike, një imazh përfaqësimi dhe ngulje rrënjësh. Këto pemë janë të ngjashme me pemët në varre, por njëherazi simbol i ringjalljes; përmes këtij marshi poetik në rritje, ato do të bëhen pemët e kujtesës dhe të qëndresës, që, të përngjalluara rishtas, bulojnë dendur e më forcë jetësore– një pyll i parë i Lirisë që rritet mbi dhimbjen. Dhe ai do jetë pylli i parë i Lirisë në botë është kthesa që poezia i jep vetes – shndrrimi nga elegji në një premtim. Është një shpresë që rritet nga toka, nga humbjet, nga foshnjat dhe nga nuset, të gjitha- simbole të vazhdimësisë së jetës.

Elegji për Kosovën është një ndërthurje e artit, e përjetimit personal me shpirtin kolektiv. Hanxhari ka krijuar një poezi ku fjala kthehet në lutje, natyra në kujtesë, dhe dhimbja bëhet kusht për shpresën. Nëpërmjet përdorimit të simboleve natyrore, figurave të pafajësisë përmes një tensioni shpirtëror që kurrnjëherë nuk mund të lehtësohet, po vetëm të shndërrohet, ai ndërton këtë poezi- testament për të ardhmen, dëshirim i gjallë për ta ruajtur Kosovën si tokë, si kujtesë dhe si frymë. Tirana është një poezi- si një letër letër dashurie, shkruar natën për shpirtin, kujtesën dhe frymën e qytetit; një refleksion emocional dhe estetik mes simbolesh, imazhesh dhe një verbi subtil që e shpie lexuesin në një nivel të thellë reflektimi. Këtu Hanxhari përdor simbolikën urbane dhe natyrore për të rrëfyer historinë intime të një qyteti. Tirana bëhet personifikimi i kujtesës kolektive, një entitet që përmbledh kohën, shpirtin dhe njeriun.

Tirana, përtej një hapësire gjeografike, është një qenie e gjallë me mure muzgjesh, çezma që derdhen në kopshte dhe nallane në oborre. Tirana përfaqëson një mikrokozmos njerëzor e historik, ku çdo rrugicë, çdo mur, është një kujtim, një zë, një ndjesi e pashlyeshme.

Poeti projekton Tiranën përmes një lloj kujtese urbane, me detaje të thjeshta, që mbajnë peshë emocionale të madhe: Mure të bardha / Ndërtuar vetëm për dritën e hënës / Rrugëza të Tiranës. Drita e hënës është një ndriçim i butë, jo imponues, që shpreh një dashuri të qetë dhe intime ndaj qytetit. Rrugëzat janë si damarët e një zemre që pulson kujtime.

Gjersa krahët e yjeve të Mjelmës / Zbrisnin e i merrnin me vete-Këtu poetika merr një trajtë metafizike. Mjelma, simbol i pastërtisë dhe elegancës, në bashkëdyzim me krahët e yjeve, krijon një imazh çlirimi shpirtëror, një ngritje nga realiteti i rëndë tokësor drejt një përmasë më të lartë të ndjesisë e të frymës. Hanxhari shkëlqen në përsëritje, duke forcuar ndjesinë e optimizmit dhe të energjisë së pastër: Zëra çesmash që derdhen në rrugica / Zëra që vijnë pas teje.

Këtu vjen një ndjesi e intimitetit dhe mundësisë për të përjetuar lidhjen me shpirtin e qytetit. Zërat që vijnë pas teje krijojnë një atmosferë pothuaj mistike, si të ishim duke u ndjekur nga një e kaluar që na thërret shpirtërisht pafundësisht. Ndërsa: Që nisin një kuvend me ty- sugjeron një bisedë, një dialog të dashur mes individit dhe natyrës ose historisë apo midis njeriut dhe hapësirës, midis qytetarit dhe qytetit. Kjo nënkupton se jemi pjesë e një narrative më të madhe se vetë ne, narrativë e cila bartet nga një ndjenjë e mundësisë që çdo gjë mund të bëhet më e bukur. Uji nuk është vetëm një element natyror, por një udhërrëfyes shpirtëror i kujtimeve, kohës, një ftesë për reflektim të qetë. Kur zërat e çesmave “vijnë pas teje”, poezia merr një dimension introspektiv – një dhënie e marrje me kujtesën, nostalgjinë dhe vetveten.

Kur poeti thërret: Zërin e nallaneve,/aromat e lashta që derdhin pjergullat,/shpirtërat e bardhë të stërgjyshërve tanë, ai po thërret, në fakt, kujtesën e gjallë jetësore. Këto janë elemente të jetës tradicionale, të përditshmërisë së dikurshme. Ato përfaqësojnë një jetë që ishte po që nuk është më, e, që, duhet ruajtur në kujtesën kolektive.

Kjo pjesë është përplot me nostalgji të shenjtë, një mall për normalitetin, ngrohtësinë dhe rrënjët.

Zot shpëtoje Tiranën-kjo thirrje për shpëtim dhe mbrojtje që shkon përtej lutjes fetare – bëhet një lutje qytetase, historike dhe shpirtërore. Është kërkesa për të ruajtur identitetin e qytetit nga shkatërrimi, zhdukja ose shpërfytyrimi urban. Tirana vjen si entitet shpirtëror, si strukturë e identitetit kulturor, e rrezikuar të zhbëhet.

Poezia Tirana e Mihal Hanxharit do të mbetet një manifest i një finese shpirtërore të lartë për trashëgiminë, identitetin dhe kujtesën. Përdorimi i gjuhës metaforike, simbolika e thellë, ndjeshmëria e imazheve dhe ritmi i butë krijojnë një atmosferë të qetë dhe të përmallshme, ku qyteti bëhet një pasqyrë e shpirtit dhe pjesë e përjetshme e rrjedhës së jetës së njeriut.

Aldebaran- një udhëtim poetik drejt përjetësisë dhe shpirtësisë yjore

Poezia Aldebaran është një krijim me përmasa të gjera shpirtërore dhe kozmike ku përmes simboleve të natyrës, dashurisë dhe universit, autori sjell një reflektim të thellë mbi ekzistencën, humbjen dhe përjetësinë. Si një simfoni galaktike, poezia mbart një tonalitet malli, një ndjeshmëri të pastër dhe një kërkim të pambarim për atë që mbetet e pavdekshme te njeriu: shpirti dhe ndjenja.

Poezia hapet me një natë të gjallëruar, ku muzika vjen zbathur, një metaforë që fton lexuesin në një botë të ndjesive autentike, intime. O natë erdh muzika zbathur nëpër erë / Deti nisi zërat me gjemit’e tia. Nata këtu nuk është errësirë, por një hapësirë shpirtërore paraqitur si një entitet aktiv, që sjell me vete muzikë, -konceptim i një atmosferë të gjallë. Deti, me zërat e vet, nga ana tjetër, bëhet rezonancë e emocioneve të thella. Ai nuk është thjesht natyrë: është ndjeshmëri, ndërgjegje.

Dashuria dhe dhembja do të dalin si forca duale: Këngë o këngë ku mbytet dashuria / Shpirti rri zgjuar dhembjen ve të flerë. Kënga bëhet vendi ku dashuria “mbytet”, por edhe ku shpirti zgjohet – krijon një cikël që shpreh dualitetin njerëzor: të duash do të thotë të përjetosh edhe dhembjen. Dhembja nuk mohohet; ajo vetëm vendoset për të fjetur – për të pushuar, jo për t’u harruar.

Deti, me zërat e gjemitë e tij, mbetet përfaqësim i ndjenjave të thella dhe turbullirave emocionale. Zërat e detit, përbashkuar me muzikën, krijojnë një simbiozë mes natyrës dhe shpirtit të njeriut.

“Këngë” si metaforë për dashurinë është e zakonshme, e këtu ajo shfaqet si një forcë që “mbytet” në një përvojë të thellë, duke përkëdhelur çështjet e natyrës njerëzore. Shpirti që “rrin zgjuar” tregon se edhe në përballje me dhembjen, jeta vazhdon të jetë e mbushur me përjetim dhe ndjenja.

Uni poetik e ka dhe një përballje me kohën. Mëngjesi këtu paraqet fundin e një kohe të veçantë, ku gjithçka që ishte magjike do të zhduket. Hëna, simbol i ndjenjave të vjetra dhe përjetësisë, duke u thyer, shenjon brishtësinë e përvojave tona: Kur të vijë mëngjesi, ah, çdo gjë do vdesë / Hëna e kapitur mbi urë do jetë thyer-Mëngjesi këtu nuk do të jetë më ngjallje, por fundi i magjisë së bukur. Poezia e Hanxharit shpesh i jep natës vlerën e përjetësisë, ndërsa mëngjesi sjell kthimin në një realitet ku hëna thyer nuk është më e pranishme si udhërrëfyes i shpirtit.

Zambaku i natës, me sensualitetin e vet të pastër, simbolizon përhapjen e dashurisë dhe përqafimin e ndjeshmërisë: O zambak‘ të natës me gjirin zbërthyer / Pini me ato buzë veç muzik’e vesë. Zambakët përfaqësojnë bukurinë dhe simbolikën e ndjeshmërisë. Gjiri zbërthyer na heq udhën drejt një hapjeje sensuale ndaj ndjenjave, dhe ky zambak që pi muzik’e vesë ndjell një ndjesi të freskët përkundrejt etjesh të vazhdueshme për atë që është përjetësisht e bukur dhe e natyrshme.

Natyraliteti dhe erotika dhe sensualiteti bashkohen si kurrënjëherë në këtë përjetim të butë, ku vesa dhe muzika shihen si substanca të shenjta që ushqejnë shpirtin.

Dashuria, sensualiteti është “sekreti” i përjetimit: O ti buza ime shi i ngadaltë i prillit -Buza e përdorur si simbol i dashurisë dhe i intimitetit, është shi i ngadaltë i prillit -që jep një ndjesi të thellë të muajit të përngjalljes, por po aq dhe të vështirë, mes të cilit, ky “shi i ngadaltë” sugjeron ëmbëlsi dhe sensualitet të jetës. Ndërsa: Po thuaje dhe një herë o buzë atë që di- është një ftesë për të përjetuar të kaluarën dhe atë esencë shpirtërore që na bën të njohim thellësisht vetveten.

Hanxhari dallon për stilin e konstruktin poetik, gjuhën muzikore, ritmin e brendshëm të vargut.

Poezia mbështetet fort mbi një imagjinatë kozmike dhe simbolikë të pasur. Yjet, nata, hëna, zambakët, çmendja e yjeve dhe putiri i nxirë përbëjnë një rrjet metaforash që ndërthurin ndjeshmërinë me reflektimin filozofik.

Ritmi i brendshëm i vargut është ai i një psalmi modern, një himn i të gjitha shpirtrave që duan të shpëtojnë nga e zakonshmja e të gjejnë kuptim në të përjetshmen,- përmes një diksioni poetik të qartë, një gjuhe thellësisht muzikore.

Poezia e Hanxharit është një vendtakim i kulturës shqiptare me atë evropiane. Ai këndon për urat reale dhe metafizike, për dashurinë e përjetshme dhe për tmerrin e luftës, për Parisin dhe Kosovën – duke e bërë artin e tij përfaqësues të denjë të përvojës universale në një gjuhë unike.

Është një krijues që i jep letërsisë shqipe një dimension të ri estetik, filozofik dhe emocional. Ai është jo vetëm poet i natyrës dhe i dashurisë, por edhe dëshmitar i ndërgjegjes kulturore dhe shpirtërore të kohës së tij. Me një poezi që vjen nga një koshiencë e lartë, një poezi e përpunuar dhe universale, mbetur në sirtarë deri në vitin 1999, mund të thuhet se Hanxharit, i mjafton poetika e tij për të merituar vendin e duhur në faqet e artit të pavdekshëm shqiptar.

Ngurrimi për botim vazhdoi të mbizotërojë mbi nevojën për të përcjellë kumte poetike. Ai përfaqëson atë autor që, edhe i çliruar nga censura politike, mbeti brenda një forme të thellë dhe intime autocensure. Botimi i tij erdhi vonë dhe njihet pak, si të jetë ende në pritje të një lexuesi që s’e kërkoi kurrë me zë të lartë.

Prof. Dr. Sylë Ukshini/

Ky libër është rezultat i shumë viteve kërkimi shkencor në arkiva, biblioteka dhe qendra studimore në Austri, Gjermani dhe vende të tjera, i mbështetur në një korpus të gjerë burimesh diplomatike, arkivore dhe historiografike. Synimi im ka qenë ta vendos Vilajetin e Kosovës në qendër të zhvillimeve politike dhe diplomatike të Ballkanit në fund të shekullit XIX dhe në fillim të shekullit XX, duke sjellë një lexim kritik të burimeve dhe një kontribut në historiografinë shqiptare.

Për mua, puna kërkimore-shkencore nuk është vetëm profesion, por një pasion që më ka shoqëruar gjatë gjithë jetës. Pikërisht ky pasion më ka dhënë forcën të përballoj sfidat, pengesat dhe vështirësitë e shumta të rrugëtimit tim jetësor. Në momentet më të vështira, kërkimi shkencor ka qenë burim force, motivimi dhe qëndrueshmërie, duke më ndihmuar të mos dorëzohem përballë asnjë sfide, por të vazhdoj të krijoj dhe të kontribuoj.

Ky libër pasqyron edhe filozofinë time të të shkruarit shkencor. Gjatë formimit tim akademik në universitetet evropiane pata privilegjin të përvetësoj standarde bashkëkohore të kërkimit, metodologji të avancuara dhe një kulturë të mendimit kritik, të cilat janë bërë pjesë e pandashme e mënyrës sime të të shkruarit. Prandaj, kjo monografi synon të arrijë standardet e shkrimit akademik që kultivohen në Evropë dhe të dalë përtej interpretimeve lineare të historisë. Ambicia ime ka qenë të ndërtoj një urë komunikimi me historianët dhe studiuesit ndërkombëtarë që merren me historinë e Kosovës, duke e trajtuar atë jo vetëm si një rrëfim ngjarjesh, por si rezultat të ndërveprimit të historisë me diplomacinë, gjeopolitikën, ekuilibrat ndërkombëtarë dhe interesat strategjike të fuqive të mëdha.

Besoj se lexuesi, përmes këtij libri, nuk do të kuptojë vetëm historinë e Vilajetit të Kosovës, por edhe rrënjët e shumë zhvillimeve që vazhdojnë të ndikojnë në të tashmen. Shumë prej sfidave që shoqërojnë edhe sot marrëdhëniet ndërmjet Kosovës dhe Serbisë, si dhe kompleksiteti i diplomacisë ndërkombëtare në rajon, nuk mund të kuptohen pa njohur proceset historike që i kanë paraprirë. Në këtë kuptim, kjo monografi synon të jetë jo vetëm një studim historik, por edhe një kontribut për të kuptuar më mirë të tashmen dhe për të reflektuar mbi të ardhmen. Ky libër ka për mua edhe një domethënie të veçantë personale.

Ia kushtoj nënës sime, e cila me sakrificën, dashurinë dhe edukatën e saj më mësoi se rruga drejt dijes ndërtohet me punë, përkushtim dhe ndershmëri.

Ia kushtoj këtë libër edhe studentëve të mi në Universitetin Publik “Kadri Zeka” në Gjilan, me dëshirën që ai të shërbejë si një nxitje për kultivimin e mendimit kritik, të kërkimit shkencor dhe të integritetit akademik, duke i frymëzuar në rrugëtimin e tyre drejt formimit intelektual dhe profesional. Shpresoj që kjo monografi të japë një kontribut modest në studimet mbi historinë e Kosovës dhe të shërbejë si një referencë e dobishme për historianët, studiuesit dhe studentët. Faleminderit nga zemra të gjithë atyre që më kanë mbështetur në këtë rrugëtim. Çdo libër është fryt i punës së autorit, por edhe i besimit, mbështetjes dhe frymëzimit që ai merr nga njerëzit që e shoqërojnë në këtë rrugë.

Prof. Dr. Sylë Ukshini/

Kur shoh përmbysjen e vlerave në shoqërinë tonë, kur në vend të ideve, dijes dhe debatit mbizotërojnë përçarja, linçimi, fyerja dhe injoranca, më kujtohet se nëpër periudha të tilla të vështira ka kaluar dikur edhe Shqipëria.

Dhe pikërisht në këto çaste më vijnë ndër mend fjalët dhe besimi i palëkundur i Abdyl Frashërit: “Shqipëria do të bëhet!”

Edhe kur gjithçka dukej e humbur, ai besonte se puna dhe sakrifica për një ideal nuk maten vetëm me rezultatin e çastit. Kur, sipas rrëfimit, një konsull i huaj e pyeti me qesëndi, teksa e shihte të prangosur në rrugët e Prizrenit: “Ç’bëre me idetë e tua?”, përgjigjja e tij mbetet një metaforë e jashtëzakonshme e besimit në të ardhmen:

“Si mund ta pyesësh bujkun çfarë bëri, kur ai sapo e ka mbjellë farën në arë? Sot fara nuk duket, por do të mbijë. Në mos ne, do ta korrin brezat e ardhshëm. Shqipëria do të bëhet!”

Ky mendim më duket po aq aktual edhe sot. Kosova mund të kalojë periudha zhgënjimi, përçarjeje e përmbysjeje të vlerave; mund të duket sikur zhurma e ditës është më e fuqishme se arsyeja dhe se interesi i çastit triumfon mbi idealin. Por shoqëritë nuk ndërtohen brenda një dite.

Edhe ne jemi duke mbjellë. Ndoshta jo çdo fryt do ta shohim vetë. Por, nëse mbjellim dije, kulturë, përgjegjësi, institucione dhe besim në vlerat tona, do ta korrin brezat që vijnë.

Prandaj, duke huazuar besimin e Abdyl Frashërit, sot do të thosha:

Kosova do të bëhet!

Sepse shtetet nuk i ndërton zhurma e një dite, por puna, besimi dhe sakrifica e brezave.