Ka dalë nga shtypi libri “Si shihet atdheu nga larg” i autorit, publicistit dhe veprimtarit Skënder Karaçica, një vepër që ndërthur kujtesën personale me përvojën e mërgimit dhe historinë e shqiptarëve në Shtetet e Bashkuara të Amerikës

Në faqet e librit rikthehen Drenica, Kosova, mërgimi, njerëzit dhe ngjarjet që kanë lënë gjurmë në jetën e autorit. Përmes rrëfimeve, dëshmive, kujtimeve dhe reflektimeve, Karaçica sjell një pamje të gjerë të lidhjes së mërgimtarit me atdheun dhe të përpjekjeve për ta ruajtur identitetin, gjuhën dhe kujtesën shqiptare ndër breza.

Libri nuk mbetet vetëm në rrafshin autobiografik. Në të trajtohen edhe përvoja e diasporës shqiptare, veprimtaria atdhetare, marrëdhënia me vendlindjen, lufta dhe sakrifica, kultura, familja dhe përgjegjësia për të mos lejuar që përjetimet e një kohe të humbasin.

“Si shihet atdheu nga larg” mund të lexohet edhe si një pasaportë e mërgatës shqiptare në Amerikë, sepse në të pasqyrohet një shekull veprimtarie atdhetare, përkushtimi dhe qëndrimi në krah të atdheut dhe kombit shqiptar.

Në vlerësimin e tij për librin, Avni Spahiu, në recensionin “Autori shpirtërisht i pashkëputur”, vë në pah lidhjen e vazhdueshme të autorit me atdheun, pavarësisht largësisë, si dhe përkushtimin e tij ndaj Kosovës dhe jetës shqiptare.

Ndërkaq, Begzad Baliu, në recensionin “Skënder Karaçica: Kujtesa si detyrë”, shkruan: “Historia nuk ruhet vetëm në dokumente institucionale dhe vendime politike. Ajo jeton edhe në kujtime, rrëfime, anekdota, fjalë e përjetime që kalojnë nga një brez te tjetri. Skënder Karaçica ka mbledhur një pjesë të tyre dhe, duke i hedhur në letër, i ka ruajtur nga harresa.”

Pikërisht kujtesa është një nga boshtet kryesore të veprës. Ajo paraqitet jo vetëm si mall për të kaluarën, por si dëshmi dhe përgjegjësi ndaj brezave që vijnë.

Skënder Karaçica prej vitesh jeton dhe vepron në Çikago dhe është i angazhuar në jetën publicistike, kulturore dhe shoqërore të komunitetit shqiptar. Në këtë libër ai ka përmbledhur një pjesë të shkrimeve, kujtimeve dhe dëshmive të tij, duke krijuar një vepër që lidh përvojën personale me kujtesën më të gjerë të mërgatës shqiptare.

Botimi është realizuar nga Botimet Drini, ndërsa libri tashmë ka dalë nga shtypi dhe pritet të arrijë te lexuesit në Kosovë, në diasporë dhe më gjerë.

Frymën e librit e përmbledh edhe kjo porosi: “Atdheu nuk matet me largësi, por me dashurinë që nuk shuhet kurrë.”

Uran Butka/

Sapo u panë dritën e botimit katër veprat filozofike të filozofit të shquar shqiptar, prof. Isuf Luaj. Isuf Luzaj lindi në Kaninë, u rrit dhe u formua në një familje atdhetare e të kulturuar edhe në mjedisin patriotik të qytetit të Vlorës, ku mori mësimet e para dhe ndjesinë e së bukurës, më pas në gjimnazin shtetëror të Shkodrës, ku forcoi prirjet letrare, mandej studimet në universitetin e Sorbonës në Francë, ku u diplomua doktor dhe profesor i letërsisë e filozofisë me rezultate të shkëlqyera.

Prof.Isuf Luzaj është një fenomen shmëdimensional, ku ndërthurret mësonjësi i shkollave te mesme, luftëtari nacionalist e demokrat, antifashisti i orëve të para, antikomunisti dhe veprimtari i bashkimit kombëtar, delegati i Ballit Kombëtar në kuvendin e Mukjes për një Shqipëri të lirë demokratike dhe etnike, i burgosur dhe i internuar në Ventotene nga fashizmi, i syrgjynosur dhe anatemuar nga diktatura komuniste, ku “Lumenjtë rrjedhin të kuq, siç shkruan ai, refugjati politik i endur nëpër botë, filozofi, historiani, sociologu, pedagogu, kritiku, anrtopologu, poeti, rrëfimtari, polemisti, me një prodhimtari të jashtëzakonshme krijuese, gati të panjohur e të pabotuar.

Bashkëthemelues i partisë socialdemokrate me Musine Kokalarin, Skënder Muçon dhe Selman Rizën, si një rrugë e mesme demokratike e liberale, me program liritë politike dhe shtetin e së drejtës.

Mëtues i shkollës së filozofisë ekzistencialiste vepruese tek veprat filozofike, ngjizur me frymëm Luziane të rindërtimit të fuqive shpirtërore, njohës e interpretues i filozofëve të mëdhenj të antikitetit, Rilindjes e të kohëve moderne deri te Niçe, Sartri , Kamy, Bergson etj, por që mbeti kurdoherë vetvetja si filozof.

Veprat shkencore, letrare, eseistike, memuaristike, por edhe kontributi i shquar akademik në universitetet e Argjentinës dhe të SHBA, e bënë të njohur e të nderuar në botë. Shkrimtari i madh Borges i shkruan: “Lexova ditarët e tu dhe jam i gëzuar që një poet i huaj ka arritur lartësi akademike. Ju kini lindur poet”.

Vlerësimi i Fan Nolit në Boston ishte i ndjerë: “I dashur lab, do të vish këtu si delegat i filozofisë nga universiteti i Buones Aires, kishën e Shëngjergjit e ke si shtëpinë tënde dhe të pres përzemërsisht”. Presidenti i SHBA Regan i dorëzoi dekoratën “Profesor i merituar i Amerikës”.

Vetëm vitet e fundit, edhe Shqipëria demokratike e dekretoi me urdhërin e lartë “Nderi i Kombit”, ndërsa Instituti i Studimeve Historike që unë drejtoj, ka përgatitur botimin e veprës së plotë të Isuf Luzajt në 10 vëllime.

I mërguar nga atdheu, Isuf Luzaj e ruajti në shpirt dhe në vepra dashurinë e përpjekjen për mëmëdheun dhe i ktheu sytë i malluar edhe në çastet e fundit para 25 vjetësh:

“Në Kaninë të më bëni varr.

E dua Shushicën pranë

kodrat, ullinjtë e kalanë.

Karshi të kem det

Triport, Karaborun e Sazanë,

Gjallë nuk më lanë t’i shoh,

I vdekur, ndoshta nxjerr mallë”.

Vlerësimi më madh për Isuf Luzajt është botimi special i katër veprave filozofike të tij nga Instituti i Studimeve Historike “Lumo Skendo” dhe shtypur nën kujdesun e botuesit të mirënjohur Bujar Hudhri, botime që do të pasohen me veprat letrare, historike dhe memuaristike në gjashtë vëllime tw tjerë, një pasuri e madhe shkencore e kulturore e munguar e kulturës shqiptare.

Po botojmë për lexuesit disa nga mendimet filozofike të prof.Isuf Luzaj.

ISUF LUZAJ :Thënie filozofike

“Vendlindja, Kanina “fatbardhë, me kështjellën për qielli/ kokën nëpër re, këmbët buzë detit”

“Sa jemi shqipëtarë, kemi gjithë një farë, kemi gjithë një besë, s’kemi kurrë të ndarë”

‘Tre shokë dhe miq të pandarë kam pasur besnikë gjatë gjithë jetës sime, që kur mësova të arsyetoj deri sot, që është fillimi i mbarimit: vetminë, mërzinë dhe kureshtjen për të njohur. Kjo më pruri qindra miq të vyer, librat, që i nxjerr nga raftet, bisedoj me ata pa më kundërshtuar kurrë dhe i vë prapë në rafte, duke i puthur si falënderim mirënjohjeje. Vetmisë dhe mërzisë u kam vënë përballë miqtë e mi të dashur dhe me ndihmën e këtyre, i kam fituar të gjitha betejat e jetës. Kur e shihja që e kisha fituar luftën, merrja penën, ngjyrën dhe letrën për të treguar përfundimet e konsekuencave në shtige stinësh që nga Balsha i Parë tek Ismail Qemali’

“Burgosur prej gjindarmëvet të Zogut gjatë regjimit zogist, admiruar prej magjistratëvet të Zogut gjatë pushtimit italian; burgosur prej policisë italiane gjatë okupacionit; admiruar prej magjistratëve të Italisë gjatë emigrimit; dënuar prej komunistëvet gjatë luftës vëllavrasëse; admiruar prej tyre në kohët e pas luftës. Karakteri im shumë i sinqertë s’ka mundur të ledhatojë kërkënd për të bërë kompromis me ndërgjegjen”.

“Sot në ora 12.30 të mesditës vapori vogël na zbarkoi në Ventotene. Ngjitëm rrugën zikzake prej 387 shkallësh, lidhur duarpërduar 67 veta, nga shumë lloje rojesh të Sigurimit fashist, Kërkonin të afroheshin shqipot e burgosur qysh më parë, për të na thënë këshilla e përshëndetje. Dallogej ndër ta koka tullace e Llazar Fundos, mustaqet e gjëmbta të Faslli Frashërit, goja e madhe e Selman Rizës, trupi i bëshëm i Safet Butkës, sytë e ndritur të Abaz Ermenjit, e bastuni i trashë i Leonidha Naçit. Një zë i egër shkodran bërtiti: “Mos nderoni tue çue dorën (allafashiste), mor djem! Ishte Dan Hasani trim, i ndershëm e bujar shkodran”

“Kush dëshiron madhërinë e popullit të tij, duhet të mësojë që udha e mirë është gjithmonë udha më e zorshme, ajo që zemrat e frikshme e konsiderojnë të rrezikshme. Nuk meritojnë të quhen të lirë ata që përulin dinjitetin e tyre. Me temperamente bualli formohen kope bagëtish të afta për të shërbyer, por kurrë për të dashuruar. Nga dashuria dalin miq të lirisë, nga urrejtja dalin armiq të lirisë”

“Përpara, në shërbim të së vërtetës, pastaj në shërbim të Shqipërisë. Në shërbim të Shqipërisë me anë të së vërtetës, të guximit, të therorisë.

Vetëm e vërteta korrigjon kur fyen, ndreq kur dhëmb, forcon kur vret, rindërton kur zhduk e krijon komb e shoqëri të shëndoshë shpirtërisht e fizikisht”

“Ka qenë natyra ime të jetoj i vetmuar edhe kur kam qenë në mes të shoqërisë. Dëshiroj të jetoj i vetmuar. Fjala Zot, merr kuptim kur jam i vetmuar. Nuk besoj që Feja të jetë një temë për intelektin, as për shoqërinë në biseda e vanitete. Besoj vetëm kur nuk besoj mbi Fenë. Kam nevojë për vetmi, aqsa kam nevojë për ushqim. Vetmija është koha që më jep më shumë shpërblime shpirti, porse këtë vetmi nuk e zgjedh dot unë, ajo më zgjeth mua. Për mua, me qenë i vetmuar do të thotë, me qenë i bashkuar me të gjithë botën”

“Dëmi më i madh që i bëri kombit tonë komunizmi është demoralizimi – degjenerimi – pluhurizimi – çoroditja – helmimi që i bëri popullit shqiptar në tru – në nerva – në të gjitha shtresat e ndërgjegjësores Frojdiane, deri në genin, që i dhanë për pjellje një serie brezash shqiptare me të gjitha vlerat morale të vdekura”.

“Ashtu si komunizmi që nga një UTOPI, krijoi një situatë teorike fallse, nuk do të mundë t’u rezistojë fuqive shpirtërore të forta dhe kërkonjës të lirisë, ashtu do bjere dhe në praktikë siç po bie në teori. Rrëzimi i tyre është dënimi i krimbit të kancerit që kishte farën brenda”.

“Për krijimin pozitif të një strukture iderash në një zbulim shkencor ose artistik është e nevojëshme lirija e plotë nga trashëgimija shekullore e asaj fushe mendimi që kërkojnë t’i zbërthejëm ekuacionin. Poeti që krijon një botë imagjinare duhet të jetë i shkëputur nga çdo shkrim i vjetër i asaj natyre, kështu muziku, si dhe filozofi, kimisti, mathematiku e të tjerë. Udha e lirisë ka qenë dhe është deri sot e vetmja udhë që na shpje ku duam të vemi na, prandaj nuk ka tjetër udhë. Këtu krijohet problemi nëse udha e lirisë së mendimit tonë është me të vërtetë udha e lirisë së mendimit logjik. A është lirija jonë vërtetë e lirë nga faktorët tjerë të ndërgjegjes dhe të jetës, që të jetë e aftë të veprojë lirisht, apo është një iluzion i ynë kur mendojmë se jemi të lirë, ndërsa jemi robër nënë një mijë faktorë influenconjës, atavizmi, realë, vendi, klime, kulture, tradite etj.”

“Kur mendja ime ngjitet në një ide, unë veproj si një pjesë e UNI-t tim, jo si një tërësi. Kur unë kontrolloj të gjitha percepcionet, faktet, arësyet dhe rrezultatet, shkaqet dhe efektet e tyre, atëherë veproj si një TËRËSI”

“Liria është oksigjeni i shpirtit. E çmojmë vetëm kur na mungon. Një njeri, ose një shoqëri, që nuk ndien nevojën e lirisë, nuk meriton dhuratën e jetës. Liria fillon në shpirtin tonë që kur dalim nga uji dhe fillojmë të marrim frymë, edhe mbaron kur s’marrim më frymë. Asnjë njeri nuk është i lirë, po nuk qe i zoti i aksioneve të tij. Kauza e lirisë identifikohet me fatet e njerëzimit”.

“Njeriu duhet jo vetëm të jetë, të ekzistojë, porse më shumë duhet të veprojë”

“Kriza e ekzistencës europiane ka vetëm dy zgjidhje: ose rënien e Europës, që është bërë e huaj me kuptimin e saj racional të jetës, rënien në urrejtjen shpirtërore dhe barabari, ose rilindjen e Europës duke u nisur nga fryma e filozofisë, në sajë të një heroizmi të arsyes që e kapërxen përfundimisht natyralizmin. Reziku më i madh për Europën është lodhja. Le të luftojmë si “europianë të mirë” kundër këtij rreziku të rreziqeve, me këtë trimëri që nuk trembet as nga pafundësia e luftës dhe ne do të shikojmë atëherë që të dalë nga zjarri i madh i nihilizmit, nga zjarri rrokullisës i dëshpërimit që dyshon në vokacionin e Oksidentit drejt njerëzimit, nga hiri i lodhjes së madhe, Feniksin e ringjallur të një jetë të re të brendshme dhe të një ere të re shpirtërore, garanci për një të ardhme të madhe dhe të gjatë për njerëzimin: sepse vetëm shpirti është i pavdekshëm”,

”Kur kontrolloj aktivitetin tim pluridimensional: luftë e përpjekje në rini, luftë e përpjekje me fjalë e burrëri, luftë e përpjekje me shkrime në pleqëri, më del arsye padije në gjyq e ndërgjegje e akuzuar nga mendimi. Kjo provon që në disa shtigje stinash veprova sipas mendjes dhe jo sipas logjikës dhe kurrë sipas oportunitetit ose llogarisë së probalitetit të fitimit. Atëherë mundohem të ndryshoj busullën e anijes, në detin pa plazhe, duke u drejtuar pas lindjes së diellit dhe pas yjevet për të arrijtur punëtor i mendimit dhe i ndjenjës bashkë, në limanin e heshtjes. Po me të gjitha gabimet të bëra në rini, jam i kënaqur, sepse qeshë i sigurtë dhe veprova në mirëbesim të të tjerëve; edhe po këta më dhanë deziluzion”

“Kur mendja ime ngjitet në një ide, unë veproj si një pjesë e UNIT tim, jo si një tërësi. Kur unë kontrolloj të gjitha percepcionet, faktet, arësyet dhe rrezultatet, shkaqet dhe efektet e tyre, atëherë veproj si një TËRËSI”

”Fitorja e njeriut mbi veten e tij është triumfi më fisnik”.

“Largohu të gjithë vaniteteve dhe lëfto për të vërtetën pa u përkulur para asnjë fuqie”

“ Cilësia e udhëheqësit është të mos u vërë veshin zhurmavet, kritikavet fallse, mburrjevet, spiunllëqevet, dyshimevet dhe interesavet”.

“Arkitektët e mëdhenj të studimevet universale të sistemevet të tyre që nga Aristoteli, Thomai i Acquinos, Agostini afrikan deri tek Barth, Dostojevski dhe katolikët frëngj e italianë të shekullit tonë, me një anë dhe të LEIBNITZIT, SPINOZËS, SOOREN, HEIDEGGER, SARTRE e të tjerë nga ana tjetër në kundërshtimet e tyre rrënjësore m’u dukën të pa sigurtë në thezat e tyre. I pari që më ra nga shtatuti që i paçë ndërtuar qe Bergsoni, ish mjeshtri im në Sorbonë. I fundit që më deziluzionoi qe SARTRE, i kërkoj ndjesë për miqësinë që më dha. Vuajta shumë shpirtërisht për kontradiktat e tyre dhe për konfliktet që po zmadhoheshin në mendjen time për arësye se më dukej shumë pretendim të rrëzoja disa pjesë të theorivet të tyre dhe sepse e ndjeja veten fajtor t’u mësoja sinqerisht n’atë e ato që besoja unë atyre mijërave shpirtrave të rinj, të cilët prisnin nga unë të vërtetën, kurse unë nuk ishja në akord me mendjen time dhe me yjet e mendimit, në se me të vërtetë po mësoja të VËRTETËN”.

“Nuk kam kujdes se ç’bëj me duart e mija, ose me fjalët e mija, porse më intereson shumë ç’bëj me ndjenjat e mija. Dua të jetoj që përmbrenda së jashtmi dhe jo që prej së jashtmi përbrenda”.

“Politikani i vërtetë jeton i vobektë, vdes i vobektë luke lënë në emrin e tij të giithë thesarët e Historisë. Të tillë ishin: Ismail Qemali, Qazim Koculi, Mit’hat Frashëri, Fuad Dibra, Lef Nosi, At Anton Harapi, Ali Klisura, Peshkop Noli, Faik Konica e të tjerë”

“Me dhembje duhet të bindem që fati i shkrimeve të mi, nuk mvaret nga asnjë tjetër faktor veçse nga udha që do zgjedhë populli shqiptar për udhëtimin e shekullit 21. Na frymorët e zakonshëm, mundohemi të arësytojmë nga e PARËSHMIA e sotme tek e PA-PARËSHMJA e nesërme. Këtu qëndron fuqia e inteligjencës në mes të njeriut të sotëm që përdor fuqitë e intelektit dhe të njeriut të kohëvet të kaluara që përdorte fuqitë e muskullit, deri tek njeriu i kohëvet t’ardhura që do të përdorë më shumë fuqitë elektro-magnetike të LLOGARIVET”.

“Shtetistët komunistë, përpara falimentit politik, ekonomik, shoqëror, shkencor, artistik, përpara frikës së popullit të deziluzionuar e të zhgënjyer, transformohen në tiranë (satrapë, kasapë, gjaksorë, cinikë) dhe, për të shpëtuar lëkurën e tyre dhe të klikës, krijojnë policinë sekrete, e cila bëhet aparati mbishtetëror; shteti rrëgjohet në një aparat burokratik, qeveria rrëgjohet në një zyrë ekzekutive nën tmerrin e Tiranit, ky nën tmerrin e vetes së tij, që jep si pasojë eliminimin fizik të çdo njeriu mendonjës, qoftë ky edhe shoku i tij. Roli i policisë sekrete është zhdukja e vlerave mendore dhe morale, e mendimit të lirë”

“Fatkeqësia që më dënoi të jetoj një gjysëm shekulli në mërgime, pa mundur t’i shërbej popullit tim, as në gjuhë as në mendim, ma dogji shpirtin deri në torturim të përditshëm. Nga ana tjetër, mërgimi ma ndezi më shumë mallin për atdhe dhe më ethëzoi më shumë për një hakmarrje kundra ironis së fatit qorr dhe më nxiti të shkruaj këtë studim që ju lë testament brezave të shekullit njëzet e një. Dashtë Zoti që ata të shohin qartë kristal të vërtetën, ta asimilojnë duke pastruar shpirtin nga ferrat dhe drizat e atavizmit dhe duke e pasuruar me mendimin e qytetërimit të kohës së tyre.

“Herakliti e Ksenofoni i matin fuqitë e tyre në bazë të problemit të IDENTITETIT. Diogjeni i Apollonisë tha që vetëm se pse ATOMET qenë bërë prej një lënde, vetëm për këtë arsye ata mund të bashkohen e të veprojnë së bashku”.

“Krenaria është një princip vaniteti. Meqë e kam parë qartë gjatë një gjysëm shekulli në miq dhe armiq, strukturën e saj, guxoj të kundërshtoj SPINOZËN i cili nuk e pa dot në praktikë problemin e ngatërruar. Kjo është një gjendje mendore e lindur dhe e zhvilluar si reaksion kundra realitetit dhe nevojshmërisë. Ajo është aqë dobësi mendimi, saqë e dëmton njerinë, sepse është e kundërta e karakterit. Sa më e zhvilluar është krenaria, aqë më të mëdhenj janë gabimet e saj. Ajo kryen në njeriun që e mëson këtë të admirojë veten e tija duke i vënë një mur dasije me shoqërinë njerëzore, kështu e quan veten mbi-njeri, nuk do të mësojë, as të qortojë gabimet e tyre, as të ndëgjojë ç’mendojnë të tjerët. Kur zhvillohet shumë transformohet në sëmundje truri që po pati në duar të saj fuqi, ngrihet në diktatorin që është kanceri i politikës. Krenaria fillon me autosugjestjon duke kaluar në faza të një procesi absolutif dezheneronjës i trurit deri sa përfundon në një OBSESION INDECENT dhe KRIMINAL. Shembuj janë: jeta e diktatorëvet të çdo ngjyre”

“Shumë herë natyra e moralit tënë cënohet kur interferon në atë vesi i vullnetit. Është bërë zakon të mendohet që virtyti është një fuqi përpjekjeje dhe për këtë disa njerëz e kanë ndjerë veten krenarë për ndërmarrjet që kanë kryer. Mendoj që virtyti është i lindur në esencën tonë të konceptuarit dhe ajo që na mbetet në dorë nevej, është të jemi të fortë me vullnet e besë në ideal, ta ruajëm atë nga tentacionet e tmerrshëm të jetës materialiste. U japën vlerë të madhe Qezatit dhe Napoleonit, kurse atë pakë të mirë që bënë, qe cickërra e lumtur në esencën e genit, e tërë gloria tjetër, nuk është veçse një seri aventurash”.

“Opinioni popullor është gënjeshtra në duar të ambiciozëve të verbuar. Është shprehja me e kotë e njeriut, është fatkeqësia e atyre që e perdorin, edhe e atyre për të cilët e përdorin finokët. I mendshmi e shporr popullaritetin, që ka shumë katonj e asnjë dritare, që shkakton dëm dhe kurrë përfitim për shoqërinë njerëzore. I mendshmi nuk ka nevojë që aluvione zoologjike të mbushin piacat e qyteteve duke i brohoritur emrin. Popullariteti duhet të vijë prapa tij e jo ai pas popullaritetit të aluvioneve zoologjike që çirren duke shqiptuar emrin e demagogut: Piaca Venecia në Romë, nën këmbët e Musolinit; Piaca e Reishtagut ne Berlin, nën këmbët e Hitlerit; Piaca e Pallatıt Perandorak në Tokio, nën këmbët e Hiro Hitos; Piaca e Kuqe në Moskë nën këmbët e Stalinit; Piaca e Pekinit, nën këmbët e Mao Ce Dunit: Piaca e Popullit në Havanë…”

“Kështu i ndodh shoqërisë njerëzore, n’udhëtimin e saj në errësirë dhe në boshësi. Për kohën tonë dhe për trashëgimet që na la në kataklizmat botërore, është e nevojshme të sqarojmë rolin që lozën, nga një anë MATERIALIZMI HISTORIK dhe nga ana tjetër doktrinat FREUDIANE. Po të analizojmë rolin e tyre, do të arrijmë në konkluzion që as njëra, as tjetra, nuk ishin në lartësinë e filozofisë, pa le të METAFIZIKËS. Që të dyja dualën të gabuara, prandaj ai gabim, u bë gabim i njerëzimit që shkakëtoi tragjedinë e popujvet.

“Diktaturat kanë ngulur në shpirtin e shqiptarit një stivë dogmash, që, sa më shumë kalben, aq më shumë dëmtojnë, sepse krijojnë në mentalitetin tonë fara, mikrobe, bacile e viruse që sëmurin shpirtin tonë”

“Cilësia e udhëheqësit është të mos u vërë veshin zhurmavet, kritikavet fallse, mburrjevet, spiunllëqevet, dyshimevet dhe interesavet”

“Është i lirë ai popull që arrin ťua transmetojë ndjenjën e lirisë brezave të ardhshëm. Çdo tjetër e vetëquajtur liri, që nuk përmbush konditat e misionit të një qytetërimi, është liri false që, kur ngopet me abuzime, digjet”

PERSONALITETET PËR ISUF LUZAJ:

Puna e Isuf Luzajt u vlerësua me titullin e lartë “Profesor i Amerikës”, akorduar nga Presidenti Regan i pranishëm në ceremoni, tek Luzaj shprehet: “I lutem Zotit të mos jetë e vërtetë kjo që mendoj unë. Se unë mendoj që kam mësuar më shumë unë nga ju, se ju nga mua”.

|“I nderuar Profesor,

I admiruari im Borges më dërgoi “Lumenjtë” dhe fjalë të mira për ju. Edhe pse nuk jam dakord me fenë dhe me politikën tuaj, ne mund te jemi miq, si poetë. Poezitë dhe novelat tuaja shprehin fuqishëm vullnet, dashuri për atdheun dhe mallin e të mërguarit. Edhe pse nuk keni gjuhën tonë, këto do të jenë një zbulim për poetët latino-amerikanë

Me simpati poetike “

Pablo Neruda

“Profesor Isuf Luzi

Buen Aires

I dashur shqiptar, lexova ditaret dhe jam i gëzuar që shoh se një poet i huaj ka arritur këtë lartësi akademike.

Gjithmonë kam folur për ecurinë tuaj intelektuale, por nuk do të më pëlqente që rutina akademike t’ju largonte nga spontaniteti i imagjinatës poetike. Kujtoni gjithmonë ç’ju kam thënë: Ju keni lindur poet dhe jeni bërë mësues i jetës. Kjo është një shenjë e mirë që tregon tiparet e demokracisë sonë, e cila priret drejt zbulimit të vlerave morale. Një përqafim nga miku juaj dhe i atdheut tuaj”.

Jorge Luis Borges

“I dashur lab,

Lexova në gazetë që do vish këtu si delegat i Universitetit të Buenos Airesit në konvencionin botëror të filozofisë. Shën Gjergjin e ke si shtëpinë t’ënde. Këtu do të vinë për të të mirëseardhur shumë shqipo të mërgatës t’ënde.

Të pres vëllezërisht”

Fan Noli

‘”Njoha Isuf Luzin, profesor të letërsisë dhe Selman Rizën, gjuhëtar i zoti. Që të gjithë ishin të shqetësuar për fatin e luftës, aq më tepër se në rrethin e Vlorës, ku kishin çetat e tyre …Me këta njerëz e shtrova prapë mbi një koalicion demokratik. Duke u mbështetur te Dekalogu, thashë që të formohej Partia Social-Demokrate. E pranuan dhe pas shumë debatesh më tepër unë me Isuf Luzin përpiluam programin e Partisë dhe moralisht njohëm Skënder Muçon si udhëheqës që të miresh më tej”

Musine Kokalari

“I dashuri shok –

Në qoftë se jemi kuptuar mirë në bisedimet tona me rastin e burgut të përbashkët në lëvizjen e Fierit; në qoftë se unë të kam njohur e ti më ke njohur; në qofsh ashtu siç të kam çmuar unë, ti një ditë do të kesh nderin të zësh vendin e parë në lëvizjen antifashiste. Gjesti yt na ka mbushur me admiracion të gjithë ne që të njohim shpirtërisht. Ji i sigurt që je i vazhduem prej gjithë rinisë shqiptare e cila për së shpejti do të vihet në veprim nën direktivat e prijsve të saj…”

Mustafa Gjinishi

Mihal Ciko/

Njerëzit ikin. Kujtesa udhëton me ta. Më shumë se pesë shekuj më parë, arbërit lanë brigjet e tyre. Morën me vete atë që mundën të merrnin: familjen, besimin, këngën, zakonet, emrat dhe mbi të gjitha gjuhën.

Nuk dinin sa gjatë do të zgjaste udhëtimi. Ndoshta nuk dinin as nëse një ditë do të ktheheshin. Por një gjë nuk e lanë pas. Kujtesën. Ajo kaloi ditë me ta. U vendos në kodrat e Sicilisë, në malet e Kalabrisë, në shtëpitë e tyre, në kisha, në këngët e nënave dhe në fjalët e fëmijëve.

Kaluan shekuj. Dhe një ditë nga Shqipëria, erdhi një grua. Quhej Ornela Radovicka. Ndoshta mund të duket rastësi! Por disa takime nuk janë rastësi. Ndoshta ishte një thirrje. Ornela erdhi në mesin e arbëreshëve dhe, në vend që t’i shihte si një komunitet të largët të diasporës shqiptare, ajo pa tek ata diçka shumë më të madhe: një pjesë të shpirtit shqiptar, që kishte udhëtuar nëpër shekuj. Ajo dëgjoi… Dhe kur dëgjoi, kuptoi se Arbëreshët kishin ende shumë për të treguar. Kishin histori, kishin dhimbje, kishin krenari, kishin këngë. Kishin një gjuhë, që kishte ardhur nga larg dhe që ende kërkonte të dëgjohej. Dhe Ornela vendosi t’u jepte mikrofonin. Ajo nuk kishte pajisje regjistrimi. Instrumenti i saj ishte celulari i saj personal. Kështu, pak nga pak, ajo u bë kronistja e zërit arbëresh.

Jo vetëm një kroniste që regjistron ngjarjet.

Por një grua, që përpiqet të regjistrojë atë që është shumë më e vështirë për t’u regjistruar: Shpirtin e një komuniteti. Sepse kujtesa nuk gjendet vetëm në libra. Ajo gjendet në fytyrën e një plaku, që kujton fjalën e gjyshit. Në duart e një gruaje, që vazhdon të qëndisë një motiv të trashëguar nga nëna. Në zërin e një fëmije, që shqipton një fjalë arbëreshe. Në një këngë, që dikush e këndon pa e ditur se sa shekuj ka udhëtuar deri tek ai. Në tingullin e kambanave, në një rit bizantin. E një tryeze familjare. Në një histori të treguar pranë oxhakut. Kjo është Arbëria që Ornela kërkon. Arbëria e gjallë.

Dhe këtu fillon misioni i saj. Sepse Ornela nuk është thjesht shqiptare në mesin e Arbëreshëve. Ajo është bërë ura mes dy brigjeve. Në njërën anë është Shqipëria. Në tjetrën është Arbëria e Italisë. Por mes tyre nuk është një det. Është një histori. Një histori që nuk u ndërpre kur arbërit u larguan. Ajo vazhdon duke u transmetuar e përshtatur, por nuk vdiq.

Dhe sot Ornela është një nga ata njerëz, që përpiqen t’i thonë botës: “Dëgjoni. Ky zë është ende gjallë”. “Zëri i Kujtesës”.

Ky është misioni i kësaj kronisteje të apasionuar: si jeton kujtesa sot. Dhe Ornela është një dëshmi e kësaj jete. Ajo është atje ku kujtesa takohet me kamerën e saj të thjeshtë, që funksionon brenda telefonit të saj celular. Aty ku fjala bëhet dëshmi. Aty ku Arbëreshi nuk është më vetëm një figurë e historisë, por një njeri i gjallë, që ka diçka për t’i thënë Shqipërisë.

Një shqiptare e dërguar tek shqiptarët, është një paradoks i bukur në historinë e saj. Arbëreshët u larguan nga Shqipëria dhe morën me vete kujtesën. Ornela erdhi nga Shqipëria pas shekujsh për të kërkuar atë kujtesë. Ata u nisën drejt Italisë. Ajo u nis drejt tyre. Dhe kështu, në mënyrë simbolike, një udhëtim pesëqindvjeçar bëri një rreth. Ajo që kishte ikur nga Shqipëria, sot po kthehet përsëri nëpërmjet zërit. Nëpërmjet këngës, njerëzve.

Nëpërmjet Ornela Radovickës. Prandaj dua ta besoj atë shprehjen e bukur: “Zëri e solli nga Shqipëria në mes të Arbëreshëve”. Sepse ndonjëherë një mision nuk të shpallet. Nuk të jepet me një dokument. Nuk të emëron askush. Thjesht e ndien. Dhe Ornela duket se e ka ndier. Sepse një gjuhë mund të vdesë dy herë. Herën e parë kur nuk flitet më. Herën e dytë kur nuk ka më askush që ta dëgjojë.

Arbëreshët kanë rezistuar gjatë. Por sot sfida është ndoshta më e madhe. Globalizmi, emigrimi i ri, largimi i të rinjve, ndryshimi i mënyrës së jetesës dhe dobësimi i gjuhës tradicionale mund ta bëjnë atë, që shekujt nuk mundën ta bëjnë: ta heshtin ngadalë zërin arbëresh.

Dhe pikërisht për këtë arsye njerëz si Ornela kanë rëndësi. Sepse ajo nuk lejon që zëri të kalojë pa u regjistruar. Nuk lejon që një plak të largohet nga kjo botë pa ia marrë kujtesën.

Ky është misioni i saj. Pas aparatit të saj modest, pas kronikës, pas fjalëve publike, qëndron një grua. Një grua që ka zgjedhur të jetojë pranë një historie, që kërkon durim, dashuri, besnikëri. Sepse për t’u bërë zëri i një komuniteti nuk mjafton të flasësh për të. Duhet ta duash, ta respektosh dhe ta dëgjosh. Dhe mbi të gjitha, duhet të kuptosh se kujtesa e tjetrit është edhe një pjesë e kujtesës tënde.

Kjo është ajo që e bën figurën e Ornela Radovickës të veçantë. Ajo nuk është vetëm një shqiptare, që flet për Arbëreshët. Ajo është një shqiptare, që ka gjetur te Arbëreshët një pjesë të Shqipërisë së humbur në kohë. Dhe sot përpiqet t’ia kthejë Shqipërisë atë pjesë.

Ndoshta një ditë do të largohen edhe ata që sot na tregojnë historitë. Do të largohen pleqtë që dinë fjalët e vjetra…. Por, nëse kujtesa është regjistruar, ajo nuk humbet.

Dhe kjo është arsyeja pse figura e Ornela Radovickës është kaq e rëndësishme në universin e “Kujtesës”. Sepse ajo është bërë një pjesë e këtij zëri. Njerëzit vdesin. Gjuha vazhdon të jetojë. Njerëzit largohen. Kujtesa udhëton me ta. Dhe ndonjëherë, pas qindra vjetësh, Zoti zgjedh një njeri për ta kthyer atë kujtesë në zë. Për Arbëreshët, një nga këta njerëz është Ornela Radovicka. Një grua që erdhi nga Shqipëria. Një grua që gjeti Arbërinë. Një grua që dëgjoi zërin e saj dhe vendosi t’ia tregojë botës. Ndoshta ky është misioni i saj. Të mos lejojë që Arbëria të heshtë.

Kur diaspora bëhet truall i mbijetesës kulturore.

Nga Alketa Burimi Kapaj

Në një qoshe të vogël të 5th Avenue South,

nën diellin që ngroh të gjitha gjuhët,

kafja shpërndante aromën e një bisede të ngrohtë —

si një përkëdhelje e butë

që të fton të qëndrosh gjatë.

Tri gjuhë u ulën rreth së njëjtës tavolinë.

Shqipja, e lashtë ndër motra,

sillte me vete “mirëmëngjes” dhe “si je?”,

zërin e ëmbël të nënave

dhe jehonën e shekujve

nga brigjet e trojet shqiptare.

Spanjishtja erdhi

me një buenos días të ngrohtë,

ndërsa anglishtja

me një good morning të qetë.

Mirë se erdhe — welcome — bienvenido.

Faleminderit — thank you — gracias.

Më vjen keq — I’m sorry — lo siento.

Herë kuptimi rrëshqiste,

herë ngatërrohej mes fjalëve,

e pastaj qeshnim —

sepse përkthimi

nuk është gjithmonë përputhje;

ndonjëherë është vetëm përpjekja e zemrës

për të mbërritur te një zemër tjetër.

Një yes, një sí, një po…

Një maybe, një quizás, një ndoshta…

Jo thjesht fjalë,

por rrahje zemrash

nën diellin që përvëlonte palmët

dhe i ngrohte shpirtrat njësoj.

Një ditë, anglishtja tha:

— Sorry.

Shqipja iu përgjigj:

— Nuk ka gjë.

Pastaj erdhi një lo siento,

dhe spanjishtja përqafoi motrën e saj

në një abrazo

që Shqipja e njohu menjëherë,

pa pasur nevojë ta përkthente.

Sepse gjuha nuk është mur.

Është një derë e hapur

për ata që dinë të afrohen,

të dëgjojnë

dhe të duan.

Në mes të këtij kaosi të bukur shumëgjuhësh,

në një botë ku fjalët udhëtojnë

bashkë me njerëzit,

diaspora bëhet truall.

Jo trualli ku shqipja humbet,

por ai ku mëson të jetojë larg rrënjëve,

të ruajë kujtesën

dhe të flasë me të gjitha gjuhët —

si me motra —

nën të njëjtin qiell

që na mban larg në hapësirë,

por pranë

në atë që nuk duhet ta harrojmë.

Në pritje

Për të gjithë prindërit që presin… ata që lënë dritën ndezur, një vend bosh në tryezë

dhe derën paksa të hapur.

Vitet janë gdhendur thellë

në rrudhat e ballit të tij,

si brazda në një tokë të vjetër

që ka mbjellë shumë të korra,

por sot —

nuk dëgjohen më zëra.

Papritur,

lotët rrëshqasin,

dhe mjegulla e tymit të cigares

përpiqet t’i fshehë,

si një perde e hollë

mbi dhimbjen që s’di të flasë,

por as të përkulet.

Vetmia

i ulet pranë,

si një mik i vjetër

që nuk di të ikë.

Ai buzëqesh lehtë,

sikur t’i thotë:

Prapë ti…

Dhe gjen forcë të qëndrojë.

Pret…

Te ajo portë e vjetër

që s’lodhet kurrë së hapuri.

Dhe pëshpërit,

si të fliste me muret:

“Na hanë muret kur hyjmë brenda…”

— kur s’ka kush të na presë.

Netëve,

hëna i ndez qirinj shpirtit.

Mëngjeseve,

dielli e zgjon

si një mik besnik.

Një zë i vjen nga brenda:

“Hej, baba… erdhëm ne…”

— por ajri s’di të përgjigjet.

Eh…

Uroj të jenë mirë,

pëshpërit ai,

dhe heshtja

bëhet strehë

për zemrën e tij.

Ditë, muaj, vite —

një tryezë që ruan

zërat e së shkuarës.

Dhe çdo ditë,

zemra e tij pret te pragu,

roje e një dere të vjetër

që nuk mësoi kurrë

të mbyllet.

Ai pret.

Ndoshta nesër.

Një trokitje.

Një zë.

Një përqafim.

PËR TY, ARBËRESH I VJETËR

Përmes shekujve,

si një yll që harroi të shuhej,

qëndrove —

bir i Arbërisë

dhe i përjetësisë.

Asnjë dallgë

s’ta lau emrin nga kujtesa,

s’ta ftohu mallin,

s’ta heshti gjuhën,

s’ta treti këngën.

Në natën e dheut të huaj,

e mbajte Arbërinë ndezur —

një dritë të vogël

që mjaftoi për shekuj.

Në djepin e Arbërisë

u mbrujte me fjalën e saj;

e mbajte pranë zemrës,

si lutjen e fundit të nënës.

Një peng i thellë,

një mall i pashuar,

një gjuhë e ruajtur me lot,

brez pas brezi

e trashëguar.

“Moj e bukura More” —

kur dridhet në zërin tënd,

deti bëhet mall,

malli bëhet prush,

e prushi —

këngë.

Flet arbërisht…

qan arbërisht…

Kur lulet çelin

e fushat harlisen,

në sytë e fëmijëve

fjala e lashtë

rilind.

Rrënjët e tua

nuk duken —

mbi to,

si lulekuqe,

kujtesa flakëron.

Dhe shqipja e vjetër

rreh ende —

si një zemër

që kurrë

nuk të harroi.

“Moj e bukura More”

do të këndohet

sa herë që një fëmijë

ta marrë fjalën

nga buzët e të parëve

e ta çojë më tej.

Për ty,

Arbëresh i Vjetër —

që Arbërinë e humbe nga sytë,

por nuk e le

të humbte brenda teje.

Në nderim të arbëreshëve —

rojtarëve të gjuhës, të këngës

dhe të dritës sonë të lashtë.

Viola Isufaj/

Robert Prifti shfaqet sot në botë si një autor me një krijimtari të veçantë, e cila është formuar nën një atmosferë të ashpër politike dhe sociale, si një rast i pangjashëm: me dy pseudonime, me shkrim në gjuhë të huaj (si pikla të vogla, minuscule) dhe lëvrues i romanit, tregimit, poezisë – në një volum të madh dorëshkrimesh për të shpërfaqur ide që ishin të ndaluara nën diktaturë. Pasuria e njohurive të Priftit mbi literaturën botërore dhe muzikën klasike ofron një kontekst të pasur shumështresor për krijimtarinë e tij. Kjo ndihmon për të krijuar lidhje mes kulturës evropiane dhe asaj shqiptare, duke treguar se pavarësisht kufizimeve, mendimi dhe krijimtaria mund të lulëzojnë nën represion.

Ai, me sa duket, manuskriptet dhe librat i fshihte në një depo të shtëpisë që kishim jashtë, me rrangulla dhe mjete pune, dhe sa herë thoshte se “Do marr ca dru”. Mirëpo dru kishte në shtëpi. Ai sillte dru, por vonohej kur vinte- dëshmon djali i tij, Edgari e cili e përktheu veprën nga italishtja në shqipe. Unë nuk e kam vazhduar këtë punë për një trill timin apo emër timin. Unë e konsideroj një mision, që të mos harrojmë se ka pasur njerëz që kanë menduar ndryshe, që ta kishin këtë Shqipëri më të mirë, që ishin patriotë… Por do kthehet edhe buzëqeshja në këtë vend, siç thoshte Roberti.

Vepra e Robert Priftit, siç thekson djali i tij Edgar, është një mision për të mbajtur në mendje ata që menduan ndryshe dhe ndihmon në ndriçimin e një Shqipërie më të mirë. Kjo vlerë e kujtesës dhe e trashëgimisë nënkupton se letërsia e tij është jo vetëm një depërtim në art por një mbështetje për identitetin dhe lirinë sepse, Robert Prifti, ofron reflektime të thella mbi individualizmin dhe vlerën e diversitetit në një botë ku këto janë të kërcënuara. Krijimtaria e tij është simbol i shpirtit njerëzor në përballje me padrejtësitë dhe mundet të luajë një rol në letrat shqipe si dëshmi e autocensurës dhe thirrjes për reflektim mbi të kaluarën totalitare.

Një nga idetë qendrore të krijimtarisë së Priftit është dilema e njeriut midis frikës dhe qëndrueshmërisë.

Dy shtretërit e Prokrustës. Ky roman me titull simbolik na rikthen në mitologjinë greke dhe e përdor figurën e Prokrustit si një metaforë për uniformizimin dhe dhunimin e individëve nën sistemet totalitare. Prifti krijon një botë ku njerëzit janë të detyruar të përputhen me normat dhe “shtretërit” e tjerë, duke nënkuptuar se çdo përpjekje për të qenë ndryshe ose për të qenë vetvetja mund të çojë në shkatërrim brutal.

Romani Dy shtretërit e Prokrustës i Robert Priftit është një përthyerje shumëdimensionale e natyrës së pushtetit, dhunës dhe hipokrizisë nën një regjim të egër.

– Emri Damaste është përdorur për të treguar identitetin e figurës që manipulon dhe kontrollon, ndërsa emri Prokrustë simbolizon një qasje brutale dhe uniformizuese ndaj atyre që i nënshtrohen. Prokrusti është simbol i dhunës dhe pushtetit totalitar, duke shkurtuar apo zgjatur viktimat për t’ua përshtatur praktikave të tij, një reflektim i hapur i mekanizmit të pushtetit që nuk toleron ndryshimin apo individualitetin. Prokrusti paraqitet si një figurë dinake dhe hipokrite, që përdor një maskë të butësisë për të fshehur rrezikun e vërtetë. Ai në mënyrë cinike u ofron mundësi viktimave të veta për të gjykuar fatin e tyre, duke e shfrytëzuar këtë si mjet për t’i manipuluar dhe dhunuar më tej. Kështu, Prokrusti ofron iluzionin e drejtësisë, duke krijuar një lloj “procesi” ku viktimat duhet të gjykojnë veten- një kritikë ndaj sistemit, ku dhuna dhe padrejtësia fshihen pas një fasade të drejtësisë.

Kjo hipokrizi qëndron në qendër të retorikës së shumë regjimeve autoritare ku çdo veprim i padrejtë mund të arsyetohet me parime të rreme të drejtësisë.

Tregtari Timete, si viktimë, është përfaqësues i njerëzve të zakonshëm që përballen çdo ditë me pushtetin dhe shfrytëzimin. Lutja e tij për shpëtim dhe pasuria e konfiskuar tregojnë se si pushteti shfrytëzon dobësitë njerëzore dhe frikën për të mbajtur kontrollin. E gjithë ceremonia rreth procesit të vrasjes e shndërron viktimën në objekt spektakli, një përvojë e tmerrshme e pasivizimit dhe shkeljes së dinjitetit njerëzor. Ceremonia e ekzekutimit, e mbushur me duartrokitje dhe entuziazëm nga ithtarët e Prokrustit, krijon një atmosferë groteske e cila nënvizon absurditetin e sistemit.

Në këtë mënyrë, Prifti shkruan për një realitet që është formë e tmerrshme e argëtimit kolektiv, ku dhuna shndërrohet në shfaqje dhe viktimat bëhen pjesë e një tragjedie nga e cila nuk ka shpëtim. Fragmenti më poshtë nënkupton se çdo individ, nëse i nënshtrohet presionit të uniformizimit, rrezikon jo vetëm armët dhe jetëgjatësinë, por edhe identitetin e tij. Pasojat e qenies nën presionin e pushtetit, siç tregon Prifti, përmes Prokrustit, janë tragjike dhe shkatërruese.

Emri i tij ishte Damaste, por e thërrisnin Prokrustë: “Zgjatësi”. Ishte mbret i mbretërve mbi malin e tij Koridal. Ishte po aq i fortë, sa edhe dinak. Koridali ishte bërë një kështjellë e pamposhtur, një cerber gjigant, buzë rrugës së shenjtë që të çonte për në Athinë.

Karvane të panumërta tregtarësh dhe kortezhe aristokratësh që kalonin atypari, binin pre e dorës së tij. Pasuri të pallogaritshme përfundonin nëpallatin e tij të ngritur në një shpelle të madhe. I mashtronte me shumë mjeshtëri njerëzit.

Donte që të tjerët ta thërrisnin Damaste: “I drejti”,- kështu që, oborrtarët e tij nuk mungonin ta quanin “Mjeshtri i madh”, “I drejti i madh”. Pèrpara se t’i vriste viktimat e tij, e ngushëllonte veten me shansin e drejtë dhe shpirtmadh që u ofronte atyre, duke i çuar te shtrati i famshëm. Po, i dhuronte vetes hipokrizinë e paqes, kurse viktimave u ofronte iluzionin e shpresës.

Ja njëri prej tyre: E quanin Timete, një tregtar nga Pireu. Mekëmbësi i mbretit, i quajtur Adrasto, ia çoi përpara fronit shkëlqesisë së tij tregtarin e shkretë. Timetja filloi t’i lutej, t’i përgjërohej mbretit Prokrustë që të mos ia konfiskonte pasurinë dhe t’ia falte jetën. Mbreti “‘shpirtmadh” buzëqeshte me mirësi, e inkurajonte viktimën dhe i tregonte librin e kuq të mbretërisë së tij, kodin e fatit. (…)

Pastaj, mbas këtij ligjërimi për shpresën dhe drejtësinë damastiane, Prokrustja u drejtohej ithtarëve të vet, e ngrinte kodin mbi kokën e viktimës, duke cituar fjalët e tij të famshme: “Tashti të takon ty, o Timete, të gjykosh vetveten. Nëse nëna natyrë të ka krijuar dhe të ka rritur me përmasat e duhura, o njeri i vdekshëm, nuk ke përse të kesh frikë. Damastja këtu poshtë mbi tokë është po aq i drejtë sa dhe Zeusi lart në qiell.”

Mbas kësaj formule përfundimtare, shpërthenin duartrokitjet e ndjekësve të tij. Pastaj e linte librin e madh dhe nisej i ndjekur nga Adrastoja, xhelati, dhe nje skllav që mbante në dorë një çekan të madh. Pas tyre vinte viktima i rrethuar nga rojat dhe ithtarët, spektatorët e kësaj ceremonie.

Dy shtretërit e Prokrustës është romani i katërt dhe libri i pestë në prozë, që na ka lënë shkrimtari Robert Prifti, të cilët në themel kanë idetë dhe kundëridetë me personazhet që i mbartin, duke u përcaktuar edhe fatin atyre, teksa luftojnë deri nëvetasgjësim. Gjithaq, aty kemi një përzierje të reales me modernen dhe postmodernen bashkë, kur këto ishin të ndaluara-shkruan Visar Zhiti në parathënien e romanit.

Krijimtaria e Robert Priftit e zhvilluar në fshehtësi dhe në gjuhë të huaj, është një akt i rrallë i mbijetesës personale dhe intelektuale ndaj një regjimi represiv.

Dorëshkrim i Robert Priftit

Me një univers të veçantë, të shejnuar nga parabola, grotesku, ironia dhe filozofia ekzistenciale, Prifti krijon një ligjërim letrar që shpërfaq absurditetin e uniformizimit dhe dhunës totalitare. Vepra e tij është tejet interesante dhe e rëndësishme si dokument i mendimit ndryshe dhe si përpjekje për të mbijetuar në një klimë që ndëshkonte çdo formë të individualitetit.

Ai mbetet një zë i çuditshëm dhe i veçantë në letërsinë e sirtarëve që ndoshta nuk e ndryshon kanonin, por sigurisht e pasuron atë. Në këtë mënyrë, mund të njohim rëndësinë e tij si figurë kulturore dhe si zë qëndrese, pa e idealizuar as për nga talenti artistik, as nga ndikimi historik- më tepër si mënyrë për të shpëtuar shpirtin përmes reflektimit të thellë, një kërkesë për drejtësi në mungesë të saj në realitetin përreth.

Në disa raste, mendimi filozofik bëhet dominues sa rrezikon të zëvendësojë fuqinë rrëfimtare. Ky është një tipar që ndoshta e bën veprën e tij më interesante për studiuesit sesa për lexuesin e gjerë me pyetjen: a do t’i heqë udhën po ajo mprehtësi e natyrshme, spontane që vërehet tek shkrimtarë si Trebeshina apo Zorba, ku estetika dhe formantet e ideve ndërthuren në mënyrë aq organike? Robert Prifti është ndoshta më i voni nga të gjithë autorët e sirtarit që po bëhet i njohur.

Në këtë pikë, rasti i Priftit vë sërish në pikëpyetje vetë mënyrën si konceptohet disidenca: a është ajo vetëm akt publik, apo mund të ekzistojë si formë e vetëdijshme e komunikimit të pamundur?

Nëse shohim disidencën si një qëndrim etik dhe estetik, Robert Prifti hyn në këtë kategori jo domosdoshmërisht përmes përkryerjes formale, por përmes ekzistencës së vetë veprës-çka e bëjnë rastin Prifti unik: dëshmi e një shpirti që nuk shkruan për të qenë i madh, por në një realitet ku frika mbizotëron, për të rezistuar dhe për të gjetur mënyra përmes artit për të shprehur veten.