Azgan Berbati/

Thuhet se çdo libër është festë. Dhe sonte, për mua, kjo është më shumë se një promovim libri; është një nga ato takime që mbeten të gdhendura në shpirt. Kam marrë pjesë në dhjetëra takime letrare, artistike, universitare, politike e shkencore, por ky mbetet ndër më të rëndësishmit dhe më emocionuesit e jetës sime. Ka diçka gati jo tokësore në këtë mbrëmje. Amerika është një vend me madhështi të jashtëzakonshme. Përballë kësaj hapësire të pafundme, njeriu nganjëherë ndihet si një pikë uji në oqean. Por shqiptarët këtu kanë bërë diçka të rrallë: kanë ndërtuar ishullin e tyre shpirtëror. Një mikrokozmos shqiptar në zemër të Amerikës.

Sonte e shoh qartë këtë atdhe në miniaturë.

Sepse secili prej jush ka marrë me vete, në torbën e shpirtit, nga një grimcë Shqipërie, dhe këtu e keni bashkuar atë me dashuri, përkushtim dhe fanatizëm të bukur. Ndoshta, ndonjëherë, edhe më fort se ne që jetojmë atje. Ka njerëz që shpirtin e kanë futur në një torbë dhe e kanë shitur. Ju nuk i përkisni atij rasti. Dhe për këtë unë ndiej krenari të thellë. Sfida më e madhe mbetet ta përcillni këtë tek pasardhësit tuaj, pa humbje. Dhe ju uroj ta arrini.

Forca morale i ka mbajtur gjithnjë shqiptarët. Jo vetëm armët, jo vetëm historia, por mbi të gjitha shpirti. Dhe letërsia është një nga mënyrat më fisnike për ta mbrojtur atë shpirt. Nuk ka rrugë më të shkurtër sesa nga koka në letër, por nuk ka as rrugë më të gjatë. Sepse fjala kalon përmes njeriut, përmes dhimbjes, përmes kujtesës, përmes jetës. Kam besuar gjithnjë se kur e mira ndodh pa interes, pa shkak e pa përfitim, ajo është e mirë absolute. Deri te Zoti. Dhe pikërisht kjo mirësi më ka shoqëruar në këtë rrugëtim.

Gjatë organizimit të këtij takimi, kuptova edhe diçka tjetër: se ekzistojnë njerëz që vlejnë sa një institucion i tërë. Njerëz-shoqatë. Njerëz që me shpirtin, dashurinë dhe përkushtimin e tyre tejkalojnë çdo strukturë formale. Prandaj, për mua, më shumë vlerë sesa të jem pjesë e shoqatave më prestigjioze të botës, ka fakti që jam pjesë e dashurisë suaj, e shpirtit tuaj. Jam anëtar i zemrave tuaja. Pikërisht aty ndodh shkëputja nga graviteti tokësor, dhe ky takim merr dimension tjetër.

Gurthemelet e kësaj mbrëmjeje janë Albulena Beqiri, Rafaela Prifti dhe Fredi Tolja. U jam mirënjohës përjetë. Jo vetëm sepse mbështetën Azgan Berbatin, por sepse, në një kohë krize njerëzore, më rikujtuan se njerëzillëku ende nuk ka përfunduar. Pa ta, sonte nuk do të ishim mbledhur këtu.

Edhe poezitë e këtij libri shpesh kanë lindur nga tronditje dehumanizuese, nga absurdi i realitetit, por ato janë përpjekur gjithmonë t’i japin jetës një kuptim më të bukur, më njerëzor. Janë munduar ta shërojnë realitetin që i ka ndikuar. Arti dhe letërsia janë mjetet që përmbushin njeriun. Ato rafinojnë shoqëritë. Sokrati, Platoni, Aristoteli, stoikët dhe epikurianët besonin se arsyeja, dija dhe kultura janë mënyrat më të larta për të luftuar vuajtjen njerëzore. Edhe Shqipëria jonë, si ide dhe si vizion, u themelua nga mendja dhe shpirti i rilindasve. Prandaj, ky vend ka prodhuar gjithnjë elitë, sepse vetë origjina e tij është elitare. Për librin tim u fol shumë sonte, dhe unë besoj se autorit i takon ta shkruajë veprën, jo ta shpjegojë pafundësisht atë. Prandaj nuk do të flas më për librin.

Ju që folët fjalë kaq të larta, mirënjohja e përulësia ime janë po aq të mëdha. Faleminderit për vlerësimet, të cilat më nderojnë, i nderuar Pal Ndreca. Aq më shumë, kur vijnë nga një poet si ju. Nosh Mernacaj e Mark Qehaja, promotorët e këtij takimi, humanistë e miq të shkëlqyer, ju falenderoj shumë që e siguruat mbarëvajtjen e këtij takimi. Megjithatë, të gjithë ju, miqtë e mi, ndërtuar një qiell të kaltër sonte, në të cilin Shaban Lajci, i shndërroi poezitë e mia në yje dhe i ngjiti aty, me interpretimin e tij brilant. Kjo do të mbetet një nga fotografitë më të bukura të jetës sime, në albumin e shpirtit.

Nikollë Loka/

Gjuha shqipe përbën një nga elementet themelore të identitetit kombëtar të shqiptarëve dhe, njëkohësisht, një nga faktorët kryesorë të mbijetesës së tyre historike si komunitet etnik në Ballkan. Në dallim nga shumica e kombeve të rajonit, identiteti kombëtar shqiptar nuk është ndërtuar mbi baza fetare, por mbi një bazë gjuhësore dhe kulturore. Studiuesi Eric Hobsbawm e përkufizon popullin shqiptar si një shoqëri me “vetëdije protonacionale të padiskutueshme”, e cila është formësuar përmes gjuhës, zakoneve dhe praktikave kulturore të përbashkëta”. Në këtë kuadër, gjuha shqipe është shndërruar në instrumentin kryesor të rezistencës kulturore ndaj proceseve historike të asimilimit dhe dominimit politik në hapësirat ku jetojnë shqiptarët.

Shumica e studimeve mbi nacionalizmin shqiptar theksojnë rolin përcaktues të gjuhës në formësimin e identitetit kombëtar. Shqipja, si gjuhë indo-evropiane më vete, ka shërbyer si kriter dallues ndaj popujve fqinjë sllavë dhe grekë, duke mundësuar ndërtimin e një vetëdijeje të veçantë etno-kulturore dhe politike.

Në historiografinë botërore sot dominon teza e prejardhjes ilire të shqiptarëve, e cila lidhet ngushtë me vazhdimësinë historike të gjuhës shqipe, si trashëgimtare e një pjese të fondit gjuhësor ilir. Kjo vijimësi gjuhësore është interpretuar si dëshmi e rezistencës së gjatë kulturore të shqiptarëve, përfshirë edhe shqiptarët e Maqedonisë së Veriut, të cilët e kanë ruajtur gjuhën shqipe pavarësisht presioneve të ndryshme historike.

Gjatë periudhës së sundimit romak dhe bizantin, trojet shqiptare u përfshinë në struktura politike ku latinishtja dhe greqishtja kishin status dominues administrativ dhe kulturor. Megjithatë, gjuha shqipe mbijetoi si gjuhë e popullsisë vendase dhe strukturat shoqërore tradicionale të iliro-arbë-shqiptarëve lehtësuan ruajtjen e saj.

Në periudhën osmane, sistemi i miletit e përcaktonte identitetin mbi baza fetare, duke e zbehur dimensionin etno-gjuhësor. Shqiptarët e Maqedonisë së sotme, si pjesë e kësaj hapësire, u përfshinë në këtë sistem kompleks identifikimi. Megjithatë, nga shekulli XVI e tutje filloi të forcohej ndërgjegjja gjuhësore dhe kulturore shqiptare. Rilindja jonë Kombëtare e vendosi gjuhën dhe arsimin shqip në qendër të projektit të emancipimit kombëtar.

Perandoria Osmane e pengoi zhvillimin e shkollimit shqip, për shkak të frikës se nacionalizmi shqiptar do të çonte në pavarësinë e territoreve shqiptare. Lidhja Shqiptare e Prizrenit (1878) dhe Shoqëria e Stambollit (1879) shënuan fillimin e një etape të re në luftën për shkollën dhe gjuhën shqipe. Kongresi i Manastirit i vitit 1908 unifikoi alfabetin shqip dhe krijoi bazën e standardizimit kombëtar të gjuhës. Në këtë periudhë, të shkruarit dhe mësimi në gjuhën shqipe u shndërruan në simbol të rezistencës kombëtare ndaj sundimit osman dhe propagandave greke e sllave.

Pas një periudhe të gjatë në luftë me turqit, pas kryengritjes së vitit 1912, shqiptarët arritën më në fund të fitonin të drejtën e hapjes pa pengesë të shkollave në gjuhën amtare. Megjithatë në vilajetin e Kosovës, shkollat shqipe ishin më të pakta krahasuar me shkollat serbe dhe në vilajetin e Manastirit më të pakta se shkollat bullgare. Sipas të dhënave, në Kosovë kishte 51 shkolla fillore serbe me 83 mësues gjithsejt, disa kolegje dhe një shkolla normale fetare, një numër i konsiderueshëm po të kihet parasysh numri i pakët i shkollave të shqiptarëve.

Pas vitit 1912, shqiptarët në Maqedoni u përfshinë në struktura shtetërore ku dominuan politika asimiluese dhe kufizuese ndaj arsimit në gjuhën shqipe Në fakt, shqiptarët u panë si një pakicë shkatërruese dhe armiqësore. Mbretëria e Serbisë ku u përfshi edhe Maqedonia, i trajtonte shqiptarët si tjetri armiqësor, ekzistenca e të cilit mund të injorohet. Shkeljet e të drejtave të shqiptarëve ishin të tilla sa ishte kombi i vetëm që në shek. XX nuk kishte të drejtë shkollimi, as publikimi të librave dhe gazetave në gjuhën e tij. Arsimi në gjuhën serbe ishte parë si një mjet për t’i tërhequr shqiptarët drejt Serbisë si subjekte luajalë. Kurrikulat e mësuara në serbisht synonin të zhvillonin identitetin e përbashkët të serbëve, kroatëve dhe sllovenëve në shtetin e tyre të ri, ndërsa politika e integrimit për shqiptarët ishte e shkombëtarizimit të tyre.

Pas Luftës së Dytë Botërore, shqiptarët në Maqedoni fituan një status formal si pakicë kombëtare brenda Republikës së Maqedonisë, me disa të drejta të kufizuara gjuhësore dhe arsimore, krahasuar me shqiptarët e Kosovës si njësi autonome. Universiteti i Shkupit, i themeluar në vitin 1946, funksionoi ekskluzivisht në gjuhën maqedonase, duke kufizuar përfshirjen e shqiptarëve në arsimin e lartë. Në këtë kontekst, zhvillimet në Kosovë, veçanërisht themelimi i Shkollës së Lartë Pedagogjike në Prishtinë (1958), Shkollës së Lartë Pedagogjike në Gjakovë (1967) dhe Universitetit të Prishtinës (1970), patën ndikim të rëndësishëm edhe te shqiptarët e Maqedonisë, pasi u pane si qendra të rëndësishme të emancipimit arsimor dhe kulturor shqiptar në shtetin federative jugosllav.

Në Maqedoni shqiptarët u përballën me kufizime më të theksuara në përdorimin institucional të gjuhës shqipe, veçanërisht në administratë dhe arsimin e lartë, si rezultat i statusit të tyre politik dhe kushtetues, si pakicë etnike në Republikën e Maqedonisë. Me shpalljen e pavarësisë së Maqedonisë në vitin 1991 dhe miratimin e Kushtetutës së re, gjuha shqipe humbi edhe statusin e mëparshëm dhe u kufizua kryesisht në nivel lokal. Kjo situatë u interpretua nga shqiptarët si një formë përjashtimi politik dhe institucional, duke u reflektuar edhe në qëndrimin abstenues të përfaqësuesve shqiptarë gjatë miratimit të Kushtetutës.

Një zhvillim i rëndësishëm në mbrojtjen e arsimit në gjuhën shqipe ishte themelimi i Universitetit të Tetovës në vitin 1994, si përgjigje ndaj mungesës së institucioneve të arsimit të lartë në gjuhën shqipe në Maqedoni. Pavarësisht mosnjohjes fillestare nga shteti, ky institucion u mbështet nga faktorë akademikë shqiptarë në rajon dhe u shndërrua në simbol të rezistencës kulturore dhe gjuhësore të shqiptarëve në Maqedoni.

Konflikti i vitit 2001 dhe Marrëveshja kornizë e Ohrit shënuan një kthesë të rëndësishme në statusin juridik të gjuhës shqipe. Marrëveshja parashikoi zgjerimin e përdorimit të shqipes në administratë, arsim, dokumente zyrtare dhe institucione publike, në njësitë administrative ku shqiptarët përbëjnë mbi 20% të popullsisë. Kjo marrëveshje institucionalizoi lidhjen mes gjuhës dhe statusit politik të shqiptarëve, duke e bërë përdorimin e shqipes një nga instrumentet kryesore të garantimit të përfaqësimit të tyre në shtet.

Megjithatë, zbatimi i saj i pjesshëm tregon se edhe statusi i shqiptarëve mbetet i lidhur me nivelin e realizimit të të drejtave gjuhësore, të cilat janë kufizuar shpesh në praktikë, veçanërisht në nivelin qendror të administratës shtetërore. Kjo situatë ka prodhuar debate të vazhdueshme politike dhe institucionale mbi statusin real të gjuhës shqipe në Maqedoninë e Veriut.

Pavarësisht këtyre sfidave, periudha pas Marrëveshjes së Ohrit ka sjellë një avancim të rëndësishëm institucional për shqiptarët në Maqedoni, përmes zgjerimit të arsimit në gjuhën shqipe dhe krijimit të institucioneve të reja akademike, si Universiteti i Tetovës, Universiteti i Evropës Juglindore me kampuse në Tetovë e në Shkup dhe Universiteti “Nënë Tereza” në Shkup.

Në përfundim, gjuha shqipe në Maqedoninë e Veriut nuk përfaqëson vetëm një mjet komunikimi, por një komponent qendror të identitetit etnik, kulturor dhe politik të shqiptarëve. Ajo ka funksionuar historikisht si mekanizëm i ruajtjes së kohezionit komunitar dhe si instrument i afirmimit të subjektivitetit politik të shqiptarëve në shtet. Për këtë arsye, ruajtja dhe avancimi i statusit të saj mbetet një çështje themelore për barazinë qytetare, integrimin shoqëror dhe stabilitetin ndëretnik në Maqedoninë e Veriut. Për shqiptarët në Maqedoninë e Veriut, zgjerimi i përdorimit të shqipes është reflektim i avancimit të statusit të tyre nga “pakicë e kufizuar” drejt një komuniteti politikisht të barabartë.

Visar Zhiti/

Marrëdhëniet me librat janë si me njerëzit…

Këtë desha të thosha, por po e nis me makinën e Dhimos.

1.

Takohemi shpesh e makina e tij ngjan me një bibliotekë me rrota, se ka libra gjithandej, letra të shkruara, duhet t’i mbledhësh dhe t’i shtysh më tutje që të ulesh, edhe sedilja pas është me libra, rrëmujë që më pëlqen, i shoh, flasim shpesh për librat, i kërkoj ndonjë të ri, por shoh që s’e ke, i them, është në bagazh, më thotë. Kur ndalim diku, e hap, libra dhe aty, anglisht e shqip, babiloni e vogël, ja, merre, jepja dhe… por lexo dhe këtë që ta diskutojmë, s’m’u duk ashtu siç po thonë, por…

2.

Librat nuk janë thjesht faqe të shtypura, që të tregojnë ngjarje dhe njerëz, libri për Dhimon është frymë njerëzore. Edhe takim si me njerëzit. Të ndalësh te fjala, tek heshtja mes dy fjalëve, tek dhimbja, tek ajo që është lënë pa u thënë plotësisht. Se nuk duhet lexuar vetëm teksti, por dhe njeriu pas tij, prandaj dhe takohemi. Kështu thotë Dhimoja pak a shumë…

Librat janë si njerëzit. Disa kalojnë pranë nesh si kalimtarë të rastit, si përshëndetjet e tyre. Disa të futen në jetë, ashtu si disa fytyra që nuk largohen kurrë nga kujtesa, të trazojnë, për mirë dhe për keq, bëhen miq dhe kundërshtarë. të ndjekin gjithë jetën…

3.

Dhimoja e ndjen këtë.

Dhe pikërisht aty fillon arti i leximit.

Dhe na pëlqen ta bisedojmë. Ka lexime të pastra, të sinqertë, të pandikuara nga simpatitë jashtëlibrore apo nga e kundërta, siç na ndodh, sidomos për shkrimtarët bashkëkohës, ndokënd dhe e kemi njohur, e kemi takuar, paragjykimet në lexim ta prishin leximin, edhe vetëkënaqësia e të ndjerit i lëçitur, pa le ideologjitë, se kujt i përket një autor, i socrealizmit aq bezdisës dhe tani apo që ka qenë në burg, dhe kjo s’duhet ngatërruar me vlerat letrare, morale po, themi ne. Ka lexues intaçinj, që l:en:e librin dhe marrin hurin, qeshim ne…

Dhe Dhimoja babanë e ka patur në burg politik, po unë që kam qenë dhe vetë në burg, i them, por kjo nuk ndikon në leximin tim, më thotë. Kështu besoj. Po lexoj prapë “Rrugët e ferrit”, por më jep në « Kohën e britmës », se ia dhashë njërit, pa e mbaruar vetë, që ta lexonte, m’u duk sikur e donte…

4.

Dhimo Jano u rrit baltrave socialiste të fshatit, kooperativave, me gjyshin të ikur e babanë në burg, me biografi të keqe, pra, siç thuhej atëhere, pa përkrahje duke qenë dhe vlleh, çobanë, po jo, i them unë, s’kemi patur dallime të tilla, përkundrazi, luftë klase po, edhe të egër. Ndikon dhe në lexim, edhe tani, më duket.

Kur ra perandoria komuniste dhe Shqipëria jonë ndryshoi, Dhimoja kreu fakultetin Ekonomik në Tiranë, në moshë më të madhe se e studentit, ishte dhe i martuar, por e kishte ëndërr shkollën, por paskësh qenë dhe kohë e humbur, më thotë, se e shqetëson cilësia e shkollë, pastaj ai mërgoi në Greqi, të tjerë tregojnë vetëm për punët andej, vështirësitë, etj, ai kujton dhe librat që lexonte, e di ç’më tha një grua, kur po bisedonin për Dostojevskin, rrëfen: unë nuk e lexoj, por i përjetoj romanet e tij. Ky është lexim…

5.

Dhimoja mësoi të lexojë apo leximi është art, që nuk mësohet, e ke ose nuk e ke?

Ai lexon dhe libra ekonomikë, filozofi, ese, po edhe gazetat e mëdha amerikane online çdo ditë, ndihmon bizneset e tij, bursën, shkon ku ka investimet, andej këndej me makinën e tij, bibliotekë lëvizëse, në Chicago shokët e shohin si “të suksesshëm”, ai buzëqesh, arritje quan të qenit njeri, të krijosh ato mundësi dhe të guxosh të bësh… I vjen keq kur të rinjtë nuk lexojnë letërsi, por gjithe kohës në celular, në fb, vanitete. Gezohet kur djemtë e tij i sheh me ndonjë libër në dorë dhe ma tregon…

Dhimoja bën dhe për të tjerët, ka shumë shokë e miq.. ashtu si librat…

Dhe do të flasim per Kafkën, Camus, Jungun… Dickens… Peterson, po edhe Coelho lexohet shumë, statistikat tregojnë se…Dhimoja i njeh ato… ja dhe ballkanasit tanë, Kazanzaqis, Andriq… sa më trondit Kosova me ato ç’ka hequr, pashë një film… patjeter flasim dhe për Kadarenë, është yni, unë e kam lexuar të gjithin… ty të pëlqejnë amerikanët Whitman, Hemingway, etj. Po poezia sot si është?… Dhe s’ka si të mos flasim për atê që na dhemb, për letërsinë që erdhi nga burgjet…Shallamov, Sollzhenicin… At’ Zef Pllumi… Kasëm Trebeshina, Lubonja…po edhe ai që ti mke qenë në burg, ka kujtime me interes, më tërheq memuaristika, e vërteta… shfleton herë pas here për ndonjë emër a ndodhi “Rrugët e ferrit”, “Ferrin e çarë”… Romani yt, “Funerali i pafundmë”, – më thotë, – po të kishte emrin e ndonjë shkrimtari të njohur në botë, do ta shikoje… sa mirë që doli dhe në SHBA anglisht dhe më uron prapë e buzëqesh paksa…

E kuptoj që e trishtojnë ata që s’dinë ë urojnë. Shkojmë marrim ndonjë birrë, thotë, i thërrasim dhe Strategut, Uliksit, Doktorit, e mbledhim grupin dhe një here….

6.

Si i ke marrëdhëniet me librat,

ashtu i ke dhe me njerëzit. Si thua? Se edhe librat janë si njerëzit, e thamë, por edhe njerëzit janë libra të gjallë…Tê lexosh njerëzit…Mbase. Vazhdoj bisedën me Dhimon. Njoh njerëz të mirë, por që nuk lexojnë, s’e di… E kanë brenda vetes librin që s’kanë për ta lexuar kurrë dhe ka që lexojnë, por s’kanë pësuar gjë nga librat, shablloni madje ka shtuar energjinë negative të tyre.

Qesh kur më thotë që ndokënd libri “e çorienton”, më mirë të mos lexojë, të tjerë “i çakordon”, lexojnë keq… mjerë libri!…

Ehe mund të shkruash mirë apo dhe shumë mirë, kjo i takon estetikës, por libri gjithsesi ka karakterin e autorit të vet, vetëm karakteret e mëdha bëjnë vepra të mëdha, më thotë. Madje dhe leximi ka karakterin e lexuesit të vet, shtoj unë…

A mund të jetë leximi profesión?

Art po…

7.

Dhe i vazhdojmë bisedat me të tjerë, në tryeza të tjera, çështje të tjera, politika në SHBA dhe në Shqipërinë tonë, lufta tani, Irani, Kina, mos harroni Ukrainën, moslufta, demon…kracia… Presidenti, shkrimtarët mënjanas. Konica, Noli, themeluesit e “Vatrës” me libra…

Dhe na pëlqen të pranojmë se të lexuarit duhet të jetë mënyrë jetese. Dhe ndonjëherë, një libër të dhemb. Jo sepse është i trishtë, por sepse të thotë një të vërtetë që nuk doje ta dëgjoje. Libri duhet të jetë e vërteta…

8.

Dhimoja leximin e ka bërë artin e të vërtetave njerëzore. Jo thjeshtë që të zbulojë ato që s’i dinte, histori dhe mistere, por psikologji, trauma, pasoja, kuptim jete, etj. Mund të mos shkruash bukur, por duhet të lexosh bukur patjetër, kjo për mua ka më rëndësi… Arti i të lexuarit nuk është vetëm arti i të kuptuarit, por: të lexosh me shpirt!

Libri nuk duhet të na presë veç në raft, ai duhet të jetë afër, me ne… edhe në makinë… si rruga, si mendimi dhe emocioni, që nuk ndalet… Edhe kur jemi në lëvizje, duhet të mbetemi brenda leximit. Libri të jetë brenda nesh. Shkrimtari na e zbulon…,

9.

Prandaj dhe kufiri mes librit dhe njeriut është pothuaj i padukshëm për Dimon. Ai azhdon dhe i lexon librat si të ishin njerëz me zë, me karakter, me plagë dhe me heshtje dhe njerëzit i sheh si libra që duhen kuptuar, jo gjykuar menjëherë.

Disa “libra-njerëz” i hapen lehtë dhe të dhurojnë menjëherë kuptim. Disa të tjerë kërkojnë durim, si kapituj që nuk zbërthehen me një lexim të parë. Ka edhe nga ata që mbeten të mbyllur, por prapë të respektuar, sepse çdo libër ka të drejtën e misterit të vet.

10.

Dhimbjet dhe gëzimet jetojnë mes faqeve të shtypura të librave, sepse ua dhamë ne dhe ato na i kthejnë, të gjitha, edhe më shumë se ç’u dhamë, ku I gjen:e? Kjo është letëria, ky është leximi. Por dhe një bisedë është si një kapitull i ri, një njeri është si një roman i hapur dhe çdo takim është një faqe ku mund të nënvizosh ose le të harrohet.

– Na u bënë shumë libra dhe këtej, Dhimo, s’i mbartim dot…

– Po edhe duhen lënë, jo vetëm libra, por edhe njerëz, – ma kthen Dhimoja, – duhen flakur!… – dhe ma thotë ai që është aq njerëzor… Prandaj ai nuk nxiton as me librat, as njerëzit. Sepse e di që kuptimi i vërtetë nuk jepet menjëherë, ai zbulohet, prandaj dhe vazhdojmë të lexojmë, por edhe të takohemi… dhe pastaj mund të tregosh.

Një student që ka mësuar vite me radhë në gjuhën e vet vjen te pragu i profesionit me libra, shënime, lodhje, pritje dhe një ëndërr të qetë.

Ai nuk kërkon të hyjë në histori.

Nuk kërkon epërsi.

Nuk kërkon që dikush tjetër të largohet nga vendi i vetë.

Kërkon vetëm që dija e tij të provohet në gjuhën ku është formuar.

Pastaj shteti i thotë se aty gjuha e tij nuk hyn.

Ky çast duket i vogël. Një provim. Një rregull. Një datë. Një formular.

Një derë zyre ku mund të thuhet se gjithçka është procedurë.

Por disa çaste të vogla e zbulojnë shtetin më shumë se kushtetutat.

Aty ku njeriu i zakonshëm kërkon të hyjë në profesion, shteti tregon nëse e njeh si qytetar të plotë, apo vetëm si prani të duruar deri në kufirin ku ai nuk kërkon autoritet.

Kjo është pyetja e vërtetë.

A më pranon të plotë?

Jo, a më lejon të flas në shtëpi.

Jo, a më lejon të këndoj në festë.

Jo, a më përmend në një nen, në një premtim, në një frazë të bukur bashkëjetese.

Pyetja është më e thellë, a më lejon të hyj me gjuhën time aty ku shteti ndan dije, përgjegjësi, profesion, ligj dhe të ardhme?

Gjuha nuk është vetëm kujtim familjar.

Nuk është vetëm mall, këngë, abetare, emër në gur, zë i nënës, shenjë e prejardhjes.

Gjuha është mënyra si njeriu hyn në botë pa u përgjysmuar.

Me të nuk mban vetëm të shkuarën.

Mban aftësinë për të qenë njeri publik, për të menduar, për të dëshmuar, për të mbrojtur, për të gjykuar, për të nënshkruar, për të marrë përgjegjësi përpara ligjit dhe përpara tjetrit.

Nuk ka qytetar të plotë aty ku shteti ia pranon njeriut gjuhën si kujtim, por jo si autoritet.

Shteti modern nuk e poshtëron gjithmonë qytetarin duke ia ndaluar gjuhën në shtëpi.

Ndonjëherë e poshtëron më hollë.

E lë të jetë vetja atje ku nuk vendoset asgjë. E pranon në këngë, por e ngurron në gjykatë. E pranon në shkollë, por e ndal në çertifikim. E pranon në trashëgimi, por jo në profesion. Ia lejon kujtesën dhe ia kufizon autoritetin.

Kjo është forma më e rrezikshme e pabarazisë, jo ndalimi i hapur, por pranimi i përgjysmuar.

Shteti që të lejon të jesh vetja vetëm aty ku nuk vendoset asgjë, nuk të ka pranuar plotësisht.

Të ka vendosur në zbukurim.

Një gjuhë që lejohet në kulturë, por pengohet në provim, nuk është ende gjuhë e barabartë.

Është gjuhë e duruar.

Nëse një qytetar mund të arsimohet në gjuhën e vetë, por nuk mund të çertifikohet profesionalisht në të, atëherë barazia është ndalur pikërisht aty ku shteti bëhet serioz.

Ajo është lejuar në vendin ku njeriu formohet, por është frenuar te dera ku ai kërkon të shërbejë, të mbajë përgjegjësi, të hyjë në jetën publike si i barabartë.

E drejta për t’u testuar në gjuhën në të cilën ke studiuar nuk është privilegj.

Është vazhdimësi logjike, juridike dhe morale e së drejtës për arsim.

Shteti që e pranon njeriun si nxënës, por dyshon te gjuha e tij kur ai bëhet profesionist, nuk po ruan rendin.

Po i thotë qytetarit, mund të formohesh në gjuhën tënde, por autoritetin duhet ta kërkosh në një gjuhë tjetër.

Kjo nuk është barazi. Është leje e kufizuar.

Prandaj provimi nuk është formular.

Nuk është hollësi teknike.

Nuk është shkresë që mund të fshihet pas rregullores.

Provimi është vendi ku shteti i thotë njeriut, të njoh, ose të përgjysmoj.

Pabarazia moderne nuk e dëbon gjithmonë njeriun nga shtëpia.

Shpesh e lë brenda, por ia mbyll dhomën ku merret vendimi.

Për studentët shqiptarë në Maqedoninë e Veriut, kjo nuk është ide e largët.

Ka trup.

Ka auditore, libra, net pa gjumë, familje që presin, prindër që kanë besuar se arsimi është rrugë dinjiteti, qytete që ende shpresojnë se të rinjtë e tyre nuk do të ikin.

Ka një prag ku një njeri i ri kërkon të hyjë në drejtësi pa e lënë shqipen jashtë derës.

Shqipja nuk kërkon mëshirë.

Nuk kërkon karrige nderi.

Nuk kërkon të sundojë mbi askënd.

Kërkon të mos dëbohet nga vendi ku qytetari bëhet profesionist dhe shteti bëhet i drejtë.

Kjo nuk është betejë kundër gjuhës maqedonase.

As kundër identitetit maqedonas.

As kundër të drejtës së tjetrit për të qenë i sigurt në shtëpinë e vet historike.

Një shtet i përbashkët nuk ndërtohet duke ia zvogëluar kujtesën njërit për ta qetësuar tjetrin.

Ndërtohet kur askush nuk detyrohet të bëhet më pak vetja për t’u pranuar nga institucioni.

Një shtet i përbashkët nuk mbahet duke e bërë njërën gjuhë shtëpi dhe tjetrën korridor.

Maqedonia e Veriut nuk bëhet më e fortë kur shqipja bëhet më e vogël.

Nuk bëhet më e qëndrueshme duke e zvogëluar një pjesë të qytetarëve të vet në çastin kur ata kërkojnë të hyjnë në profesion.

Nuk bëhet më europiane duke e trajtuar barazinë si lëshim dhe dinjitetin si shqetësim.

Një shtet që e sheh dinjitetin e një gjuhe si kërcënim, nuk ka problem me gjuhën.

Ka problem me idenë e barazisë.

Europa, në këtë pikë, nuk është fjalë e jashtme.

Nuk është kapitull negociate.

Nuk është fotografi me flamur blu, as fjali e mirë në konferencë.

Europa është mënyra si shteti e trajton qytetarin kur ai nuk ka pushtet përveç së drejtës së vet.

Aty ku një provim nuk e detyron njeriun të lërë një pjesë të vetes te dera.

Aty ku ligji nuk e njeh gjuhën vetëm kur ajo nuk kërkon vend.

Aty ku diploma, gjykata, administrata dhe profesioni nuk e kthejnë qytetarin në përkthim të vetvetes.

Një vend që synon Europën nuk mund t’i thotë studentit, ti mund të mësosh në gjuhën tënde, por nuk mund të hysh në profesion me të.

Marrëveshja e Ohrit nuk ishte stoli paqeje. Nuk ishte fletë për t’u përmendur në përvjetorë.

Ishte pranimi se Maqedonia e Veriut nuk mund të ndërtohej si pronë e një etnie të vetme.

Ishte kuptimi se shteti i përbashkët nuk mbahet vetëm me kufij dhe institucione, por me qytetarë që nuk ndihen të administruar si të huaj brenda rendit ku paguajnë, mësojnë, punojnë dhe mbajnë pjesën e vet të së ardhmes.

Kush prek gjuhën, nuk prek vetëm një nen. Prek nervin mbi të cilin u bë i mundur shteti i përbashkët.

Por kjo çështje është edhe më e gjerë se një marrëveshje, një qeveri, një provim, një protestë.

Ajo na detyron të ndajmë dy gjëra që shumë shtete i ngatërrojnë me kujdes, tolerimin dhe barazinë.

Tolerimi thotë, mund të jesh vetja, për sa kohë nuk kërkon shumë.

Barazia thotë, mund të jesh vetja edhe aty ku shteti ndan përgjegjësi, profesion, autoritet dhe të ardhme.

Tolerimi e do qytetarin në folklor.

Barazia e pranon në institucion.

Tolerimi i jep një kënd në festë.

Barazia i hap derën te ligji.

Tolerimi e pranon gjuhën si ngjyrë.

Barazia e pranon si mjet të plotë të jetës publike.

Shqipja nuk mbrohet vetëm duke u valëvitur.

Mbrohet kur bëhet gjuhë universiteti, gjykate, prove, diplome, pune, shërbimi dhe përgjegjësie.

Folklori e do gjuhën në festë.

Shtetformimi e kërkon në punë.

Një gjuhë nuk barazohet kur lejohet të këndohet.

Barazohet kur lejohet të mbajë përgjegjësi.

Këtu patriotizmi ndahet nga zhurma.

Të duash gjuhën nuk do të thotë vetëm ta ngresh lart në ditë të shënuara.

Do të thotë ta çosh deri në vendin ku shteti prodhon besim.

Deri te provimi. Deri te akti. Deri te gjykata. Deri te profesioni.

Deri te çasti kur një qytetar nuk kërkon më të njihet si kujtim, por si njeri që ka të drejtë të veprojë i plotë në hapësirën publike.

Për këtë arsye studenti është figura më e pastër e kësaj çështjeje.

Ai nuk kërkon pushtet. Nuk kërkon epërsi. Nuk kërkon që dikush tjetër të heshtë.

Ai kërkon vetëm që rruga e tij arsimore të mos prishet në fund nga një shtet që e pranon deri te mësimi, por e ndal te profesioni.

Ai kërkon që dija e tij të mos bëhet e dyshimtë vetëm sepse është formuar në shqip.

Një kërkesë e tillë nuk është kërcënim.

Është prova më e butë që një shtet mund të marrë përpara se padrejtësia të bëhet më e ashpër.

Dhe e drejta dobësohet dy herë, kur shteti e mohon dhe kur të vetët e mbrojnë pa rend.

Prandaj kjo çështje nuk mund të lihet mbi shpatullat e studentëve.

Nuk mund të përdoret si flamur i përkohshëm.

Nuk mund të bëhet emocion i Tiranës, deklaratë e Prishtinës, zemërim i diasporës, dhe pastaj të mbetet sërish vetëm.

Gjuha nuk mbrohet me shpërthim.

Mbrohet me vijë.

Duhet fjalor i së drejtës, jo vetëm i zemërimit.

Duhet këmbëngulje institucionale, jo vetëm prani në ditën kur lajmi është i nxehtë.

Një popull që e do gjuhën e vet duhet ta dojë edhe rendin që e mbron atë.

Kjo nuk e zbut padrejtësinë.

E bën përgjigjen më të fortë.

Sepse çështja nuk mbaron te provimi.

Një gjuhë nuk dobësohet vetëm kur pengohet.

Dobësohet edhe kur fëmijët e saj detyrohen të ikin.

Dobësohet kur studenti, pasi fiton një të drejtë në letër, nuk gjen më arsye të mbetet në vendin ku ajo e drejtë duhet të jetojë.

Dobësohet kur qytetet humbin rininë, shkollat humbin frymën, familjet humbin vijimësinë, profesioni humb shpresën dhe gjuha mbetet e shkruar, por më pak e pranishme në jetën që duhet ta mbajë.

Një gjuhë pa njerëz bëhet kujtim.

Një e drejtë pa të ardhme bëhet letër.

Prandaj provimi në shqip është më shumë se provim.

Është pyetja nëse një i ri shqiptar do ta shohë Maqedoninë e Veriut si vend ku mund të hyjë me emrin, dijen dhe gjuhën e vet, apo si korridor ku duhet të lërë diçka nga vetja për të kaluar.

Është pyetja nëse shteti do të prodhojë qytetarë të plotë apo njerëz që mësohen të jetojnë me pjesë të fshehura.

Një Republikë e drejtë nuk i kërkon qytetarit të zvogëlohet për t’u bërë i pranueshëm.

Dhe një shtet europian nuk trembet nga gjuha e qytetarit të vet.

Trembet nga padrejtësia. Nga korrupsioni. Nga ikja e të rinjve. Nga diploma që nuk vlen. Nga gjykata që nuk besohet.

Nga administrata që poshtëron.

Nga ligji që zbatohet ndryshe sipas emrit, gjuhës, lidhjes dhe forcës së njeriut.

Nëse frika e shtetit është shqipja, atëherë problemi nuk është shqipja.

Problemi është se barazia ende i duket humbje.

Shqiptarët nuk duhet të sillen si mysafirë të zhurmshëm.

Duhet të sillen si bashkëpronarë seriozë.

Bashkëpronari nuk lutet për vendin e vet.

Nuk poshtëron tjetrin.

Nuk djeg urat ku duhet të kalojë drejtësia.

Ai kërkon llogari me qetësi, me dokument, me këmbëngulje, me dinjitet.

Sepse e di se shteti i përbashkët nuk ndërtohet duke e mundur tjetrin, por duke mos lejuar që asnjëri të trajtohet si i huaj në shtëpinë e vet.

Këtu qëndron masa e vërtetë e Maqedonisë së Veriut.

Jo te fjalia me të cilën përshëndet Europën, por te përgjigjja që i jep studentit para provimit.

Jo te premtimi për bashkëjetesë, por te vendi që i jep gjuhës së qytetarit në çastin kur ai hyn në profesion.

Jo te qetësia e sipërme, por te drejtësia e brendshme.

Shqipja nuk kërkon të mbizotërojë mbi askënd.

Kërkon të mos ulet nën askënd.

Nëse Maqedonia e Veriut do të jetë vërtet europiane, duhet të mësojë se barazia nuk ia merr shtetin askujt.

Përkundrazi, ia bën shtetin më të vërtetë të gjithëve.

Sepse një shtet që pranon qytetarin vetëm kur ai nuk kërkon autoritet në gjuhën e vet, nuk ka ndërtuar qytetari të përbashkët.

Ka ndërtuar leje të kufizuar.

Një student kthehet nga protesta.

Në çantë nuk ka gur. Nuk ka armë.

Nuk ka kërcënim.

Ka libra, vite studimi, gjuhën e nënës dhe një pyetje që ia drejton shtetit me më shumë dinjitet se çdo britmë:

A më pranon të plotë?

Një shtet që di t’i përgjigjet po kësaj pyetjeje nuk humb asgjë.

Fiton qytetarin.

Një shtet që i kërkon qytetarit ta lërë gjuhën e vet jashtë derës së profesionit, nuk po ruan rendin.

Po e bën derën më të ngushtë se drejtësinë.

Arian Galdini

Nikollë Loka/

Në gjysmën e dytë të shekullit XIX, Perandoria Osmane hyri në një fazë të thellë reformash administrative, politike dhe arsimore të njohura si periudha e Tanzimatit. Këto reforma synonin modernizimin e shtetit dhe krijimin e një strukture më të centralizuar e më të barabartë për të gjitha komunitetet e perandorisë. Megjithatë, në praktikë, sistemi osman vazhdoi të funksiononte mbi bazën e ndarjes fetare të popullsisë përmes sistemit të milletit, i cili nuk e njihte zhvillimin e identiteteve kombëtare moderne.

Në këtë kontekst, shqiptarët nuk u trajtuan si një komb i veçantë politik apo kulturor, por u kategorizuan sipas përkatësisë fetare. Kjo situatë krijoi një pabarazi të theksuar në fushën e arsimit dhe zhvillimit kulturor, duke ndikuar drejtpërdrejt në formimin e vetëdijes kombëtare shqiptare dhe në hapjen e hapësirës për ndikimin e shteteve fqinje, veçanërisht Serbisë, në territorin e Kosovës. 

Në Perandorinë Osmane, me Reformën e Tanzimatit dhe veçanërisht me Reformën e vitit 1856 (Islahat Fermanı), pakicat u lejuan si komunitete të hapnin dhe të zhvillonin shkolla. Rregullorja e Arsimit Publik e vitit 1869 (Maarif-i Umumiye Nizamnamesi) parashikonte që pakicat mund të hapnin shkolla private ose që në këto shkolla mund të mësonin së bashku me fëmijët myslimanë. Kushtetuta e vitit 1876 (Kanun-ı Esasi) u dha jomuslimanëve mundësinë për arsim privat nën kontrollin e shtetit (Ünlü, 2014: 202). Në fund të shekullit XIX dhe në fillim të shekullit XX, pakicat në Perandorinë Osmane (jomuslimanët), duke mos treguar interes për politikën e shtetit për “osmanizimin përmes arsimit”, i rritën dhe i zhvilluan shkollat e tyre, duke vazhduar kështu politikat që forconin synimet e tyre separatiste.

Megjithatë, e njëjta e drejtë nuk iu dha elementëve myslimanë, pra shqiptarëve, të cilët nën udhëheqjen e intelektualëve të tyre, në Lidhjen e Prizrenit dhe gjatë periudhës së veprimtarisë së saj (1878–1881) për herë të parë paraqitën në mënyrë të organizuar kërkesat e tyre, që nëpunësit të dinin shqip dhe që gjuha shqipe të përdorej në shkolla, kërkesa që nuk u pranuan deri në gusht të vitit 1912, pas bisedimeve për ndalimin e kryengritjes antiosmane të vitit 1912.

Arsimi laik në gjuhën serbe filloi shpejt.Shkollat moderne laike në territorin e Kosovës filluan të shfaqen pas Luftës së Krimesë, në kuadër të proceseve më të gjera të modernizimit arsimor në Perandorinë Osmane dhe të ndikimeve të faktorëve të jashtëm kulturorë e politikë. Në këtë kontekst, shkolla e parë serbe u hap në Prizren në vitin 1856 nga mësuesi Nikola Musulin, ndërsa në Prishtinë në vitin 1858 nga Milan Kovačeviq, dhe në Pejë në vitin 1864 nga prifti Sava Deçanac (Premoviç, f. 152). Deri në vitin 1875, në territorin e sotëm të Kosovës funksiononin rreth 27 institucione arsimore, në të cilat ndiqnin mësimet afërsisht 1.200 nxënës, të udhëhequr nga 35 mësues (Çanoviç,1967:45).

Sava Deçanac, i cili kishte shërbyer si rektor i Seminarit të Prizrenit midis viteve 1871–1873 dhe njëkohësisht si klerik në Manastirin e Deçanit, në kujtimet e tij të botuara në vitin 1888 ofron të dhëna mbi strukturën arsimore të Prizrenit. Sipas tij,,” në qytet funksiononte një shkollë serbe për djem me katër klasa dhe katër mësues, si dhe një shkollë për vajza me një mësuese. Paralelisht, ekzistonte edhe një shkollë teologjike me tre klasa dhe një klasë përgatitore, e cila shërbente për formimin e kuadrove klerikale dhe arsimore (Deçanaç,1988:115–116). Në rrethin e Prizrenit, shkolla serbe ekzistonin edhe në Hoçë të Madhe, Sredskë, Lubizhdë dhe Zoçishtë (Kostiç,1933: 33–34). (2 vajza dhe 10 djem të klasës së katërt). Në Lipljan, pakica serbe kishte një shkollë me gjithsej 29 nxënës (klasa e parë 14, e dyta 6 dhe e treta 9) (Deçanac, 1988: 154 dhe 159).

Në qytetin e Prishtinës në Kosovë, në vitin 1889, me hapjen e Konsullatës së shtetit serb, për një periudhë, shkollat arsimore serbe në Kosovë filluan të administroheshin nga Konsullata në vend të Mitropolisë serbe. Në fund të shekullit XIX, më saktësisht në vitin shkollor 1895-1896, sipas raporteve të Konsullatës së Serbisë në Prishtinë, në territorin e sotëm të Kosovës funksiononin 33 shkolla fillore (prej të cilave 4 ishin shkolla për vajza: në Prizren, Prishtinë, Pejë dhe Gjilan). Në këto shkolla mësonin 1800 nxënës me 57 mësues. Sipas të dhënave të marra nga vepra e Ivan Ivaniçit (Makedonija i Makedonci,f.301–302), në Vilajetin e Kosovës shkollat serbe ishin: 87 në vitin 1878, 188 në vitin 1900 dhe 209 institucione arsimore në vitin 19011902. 

Më 1 tetor 1871 në Prizren u hap shkolla e seminarit për priftërinj dhe mësues. Me hapjen e kësaj shkolle, në vilajetin e Kosovës filluan të formoheshin kuadro të kualifikuara për aktivitetet fetare dhe arsimore të pakicës serbe (Çanoviç, 1967: 45; Kostiç, 1933). Në vitin 1874, nga kjo shkollë u diplomua gjenerata e parë e edukatorëve. Në periudhën 1871-1912, nga seminari i Prizrenit u diplomuan 480 studentë. Prej tyre, 196 ishin nga Kosova. Është e qartë se shkolla e seminarit të Prizrenit kontribuoi jo vetëm për serbët e Kosovës, por edhe për serbët e rajoneve të tjera në përgatitjen e mësuesve.

Në të njëjtën periudhë, në kuadër të rritjes së aktivitetit arsimor dhe politik të elitave serbe në rajon, në Beograd u themelua një komitet i posaçëm për “serbizimin e ortodoksëve”, i cili synonte zgjerimin e ndikimit kulturor dhe arsimor në territoret e Kosovës dhe Maqedonisë Jugore. Ky Komitet kontribuoi në hapjen e 61 shkollave në këto rajone, me qëllim konsolidimin e identitetit serb në mesin e popullsisë ortodokse dhe vllahe.

Në këtë kuadër, në vitin 1873, Millosh Milojeviqi, si anëtar i këtij Komiteti, hapi një shkollë në Beograd për edukimin e fëmijëve nga rajonet jugore të Perandorisë Osmane. Megjithëse, burimet historike theksojnë se popullsia e këtyre zonave nuk ishte homogjene etnikisht serbe, por përbëhej në masë të konsiderueshme nga shqiptarë ortodoksë dhe vllehë, çka tregon karakterin kompleks etno-fetar të politikave arsimore të periudhës.

Në Prizren, edhe gogët ortodoksë, që kishin ardhur nga Shqipëria ishin lejuar të hapnin një shkollë për djem dhe një për vajza në gjuhën greke (Kostiç, 1933: 13).

Paralelisht me intensifikimin e lëvizjeve nacionaliste në hapësirën ballkanike gjatë shekullit XIX, çështja e arsimit në gjuhën amtare u shndërrua në një nga kërkesat qendrore të elitave shqiptare. Në këtë kontekst, arsimi nuk përfaqësonte vetëm një instrument edukimi, por edhe një mjet thelbësor të formimit të identitetit kombëtar shqiorar dhe të artikulimit të kërkesave politike e kulturore të shqiptarëve brenda Perandorisë Osmane. Për rrjedhojë, përpjekjet për hapjen e shkollave në gjuhën shqipe u zhvilluan në një mjedis kompleks politik, fetar dhe administrativ, ku ndikimet e institucioneve fetare dhe faktorëve të jashtëm luanin rol të rëndësishëm.

Në mesin e shekullit XIX, në hapësirën e Kosovës, veçanërisht në qytetet Prizren dhe Gjakovë, filluan të funksiononin shkolla katolike pranë institucioneve kishtare. Këto shkolla përfaqësonin një formë të hershme të organizimit arsimor të komunitetit katolik shqiptar dhe ishin të lidhura ngushtë me misionet fetare dhe veprimtarinë e klerit katolik. Në fazën e parë të zhvillimit të tyre, deri në vitet 1880 të shekullit XIX, procesi mësimor në këto institucione zhvillohej kryesisht në gjuhën italiane, çka reflektonte ndikimin e drejtpërdrejtë kulturor dhe arsimor të rrjeteve kishtare perëndimore në rajon. Megjithatë, në vijim të proceseve të zgjimit kombëtar shqiptar dhe rritjes së vetëdijes gjuhësore, këto shkolla gradualisht filluan të përfshijnë dhe të kalojnë në përdorimin e gjuhës shqipe si gjuhë mësimore. Ky transformim shënon një moment të rëndësishëm në historinë e arsimit shqiptar, pasi tregon kalimin nga një model arsimor me karakter kryesisht fetar dhe të huaj gjuhësisht, drejt një modeli më të orientuar nga nevojat e formimit të identitetit kombëtar shqiptar. Sipas studiuesve, ky proces duhet parë si pjesë e zhvillimeve më të gjera të Rilindjes Kombëtare Shqiptare dhe përpjekjeve për institucionalizimin e gjuhës shqipe në hapësirën publike dhe arsimore (Recepagiç, 1972: 183; Recepagiç, 1970).

Në vitin 1889 u hap në Prizren shkolla e parë laike në gjuhën shqipe. Mësuesi i parë i kësaj shkolle ishte Mati Logoreci. Në këtë shkollë punonte edhe Prizrenasi Lazër Lumezi (Shatri, 2008: 32). Në vitin shkollor 1902-1903, në këtë shkollë, mësonin 34 nxënës në klasën e parë, në të dytën 16, në të tretën 12 dhe në të katërtën 13, gjithsej 75 nxënës djem (Mehmeti, 2014: 186). Më 14 shtator 1892, në Prizren u hap shkolla katolike për vajza. Në këtë shkollë, në vitin 1903, i ndoqën mësimet 52 nxënëse nën drejtimin e mësueses Çeçilia Brisku (Mehmeti, 2014: 192).

Shkollat e katolikëve shqiptarë filluan të funksionojnë edhe në fshatin Zym më 1880, në Jakovë më 1851, në fshatin Stubëll në fund të shekullit XIX( aty ku kishte pas një shkollë katolike shqipe në vitin 1584), në Pejë. Pas vitit 1900, shkolla katolike shqiptare u hap edhe në Ferizaj dhe Zllokuçan. Gjatë kësaj periudhe, në Janievë dhe Letnicë(në të dy fshatrat ku kishte një pakicë kroate) funksionuan shkolla katolike në gjuhën kroate (Recepagiç, 1970: 187). 

Në përfundim, zhvillimi i arsimit në vilajetin e Kosovës gjatë periudhës osmane tregon një pabarazi të theksuar ndërmjet komuniteteve në fushën arsimore. Edhe pse reformat e Tanzimatit synonin barazi administrative dhe arsimore, në praktikë ato favorizuan më shumë organizimin e komuniteteve jomuslimane. Në këtë kuadër, komuniteti serb përfitoi një rrjet të gjerë shkollash të mbështetura nga Kisha ortodokse dhe nga institucionet shtetërore serbe, të cilat vepronin të toleruara dhe shpesh me mbështetje indirekte osmane. Hapja e seminarit të Prizrenit dhe rritja e numrit të shkollave serbe tregojnë një organizim të strukturuar arsimor që u zhvillua me lehtësi në territorin e Kosovës. Ndërkohë, shqiptarët myslimanë nuk gëzonin të njëjtën mundësi për zhvillimin e arsimit në gjuhën e tyre amtare, pasi sistemi i milletit i kategorizonte ata vetëm në bazë fetare e jo kombëtare dhe ato pak shkolla shqipe, deri në revolucionin xhonturk u lejuan vetëm për shqiptarët katolikë, duke i vënë në tërësi shqiptarët si komb në kushte shumë të disfavorshme krahasuar me serbët.