Albert Vataj/

​”Çfarë është Dashuria?”, do të pyeste dikur i madhi Viktor Hygo, duke lënë pas një përgjigje që nuk rreket të japë një përkufizim të ftohtë akademik, por pikturon një tablo të gjallë të shpirtit njerëzor, shpërthim që e endi në altarin e letërsisë botërore, romanin legjendar,”Të Mjerët”: ​”Unë takova në rrugë një njeri shumë të varfër, i cili ishte i dashuruar. Kapelja e tij ishte e vjetër, palltoja tepër e përdorur, uji i përshkonte këpucët, dhe… yjet e qiellit përmes shpirtit të tij kalonin.”

​Në këtë kontrast të fuqishëm midis rrobave të rreckosura dhe yjeve të pafundëm, Hygoi zbulon sekretin e madh, të magjishmen e engjëllt, hyjnoren e tokësorëve që jetojnë frymshëm, atë që moderniteti e ka vrarë mizorisht, se dashuria nuk është një ngjarje që ndodh brenda botës fizike, por një ngjarje që krijon një botë të re. Një gjithësi që ngjizet në dy kurme zjarri dhe i blaton hyjnoren e ndjenjave mëkimit yjor, ku botët lindin magjishëm dhe kozmosi dehet pluskimeve të vezullimta.

​Njeriu i Hygo, copëza e dritshme e shpirtit të tij, është i zhveshur nga çdo pasuri materiale, i flakur tej nga çdo teprim dhe barrë e shtijes solemne dhe maskës.

Këpucët e tij të çara që mbushen me ujë, përfaqësojnë rëndesën e tokës, vuajtjen e përditshme dhe vdekshmërinë tonë, sfidën e të pashmangshmes.

Ai, personazhi i Hygo, dhe çdo qenie që jeton shpirtshëm, i gatshëm të sakrifikohet për atë që beson dhe përjeton, nuk ecën mbi baltë, ai ecën mbi yje, ai jeton në një realitet imagjinar drite që shndërron njeriun në yjësi. Dashuria vepron si një alkimi hyjnore, ajo merr të gjitha mangësitë e realitetit dhe i shndërron në përjetësi.

Kur dikush dashuron, trupi i tij mund të jetë i burgosur në rrethanat të vështira, por shpirti i tij kthehet në një teleskop që kap dritën e universeve më të largëta dhe e vendos shpërthimin e tij të pasionit në qendër të galaksisë. ​Ngjarjet njerëzore kanë një fillim dhe një fund. Palltot vjetrohen, kapelat grisen dhe epokat ndryshojnë. Por dashuria, ajo që e hedh qenien tej në galaksi, klasifikohet si “eterne” sepse… Ajo nuk i nënshtrohet ligjeve të konsumit.

Ajo nuk vjetrohet nga koha.

Ajo nuk pranon të zbresë nga Olimpi i perëndishëm i shpirtit.

Ajo lidh të përkohshmen, njeriun, me të përgjithmonshmen, qiellin.

Ajo është imune ndaj privimeve të materies, sa kohë që përbëhet nga lëndë eterne.

Ajo del nga shpirti, t’i përkasë një zemre, për t’u shndërruar në ngjarje galaktike.

I dashuruari i Hygosë nuk ka asgjë, por në të njëjtën kohë ka gjithçka. Kosmologjia e tij e brendshme është e plotë. ​Kur yjet kalojnë përmes shpirtit të një njeriu, kjo do të thotë se dashuria e ka zhveshur atë nga egoja, njerëzorja i përket qiellores. Ai nuk është më thjesht një kalimtar i varfër në një rrugë të kapluar nga errësira, ai është bërë pjesë e harmonisë së universit, rrugëtim në trajektoren e tij.

Dashuria e vërtetë nuk kërkon të zotërojë, ajo kërkon të ndriçojë yje në çdo vështrim, të ndez diej në çdo prekje, të lind shpërthimshëm në çdo kopulim. Ajo e kthen qenien njerëzore në një urë midis baltës së tokës dhe pafundësisë llamburitëse të qiellit.

​Pena dhe shpirti prej drite i Viktor Hygoi na kujton se të dashurosh do të thotë të kesh një pasuri që bota nuk ta jep dot dhe as nuk ta merr dot. Nëse bota na vlerëson nga ajo që kemi veshur apo nga ajo që kemi në xhepa, përjetësia na mat me sasinë e dritës që lejojmë të kalojë përmes nesh.

Dashuria mbetet e vetmja ngjarje eterne, sepse edhe kur gjithçka tjetër shembet, yjet vazhdojnë të ndrijnë brenda shpirtit të atij që guxon të dashurojë etershëm.

Saimir Kadiu/

Azem Shkreli (10 shkurt 1938-27 MAJ 1997)

Azem Shkreli përfaqëson një nga kulmet e poezisë moderne shqiptare: një poet që solli gjuhë të re, intimitet lirik dhe një ndjeshmëri të mprehtë ndaj fjalës, duke e shndërruar poezinë kosovare në një hapësirë të lirë artistike. Ai e çliroi poezinë nga patosi kolektiv i realizmit socialist, duke e kthyer drejt intimitetit, subjektivitetit dhe lirizmit personal. Shkreli e trajtonte fjalën si gur, si materie të rëndë e të shenjtë, duke i dhënë poezisë një dimension filozofik. Shumë poezi të tij janë të mbushura me imazhe të Rugovës, me natyrën e ashpër dhe të bukur, të ndërthurur me ndjenja intime.

Poezia e tij shpesh përshkohet nga një ndjenjë humbjeje, mallkimi, por edhe kërkimi për kuptim në mes të heshtjes dhe gurit. Poezia e Azem Shkrelit është si një kështjellë e ndërtuar me gurë të fjalës – e ashpër, e fortë, por e mbushur me dritë të brendshme.

Ai mbetet një nga poetët më të përkthyer dhe më të studiuar, duke e vendosur poezinë shqiptare në dialog me letërsinë evropiane. Kur kam lexuar ne vitet 80’ “E di një fjalë prej guri” (1969), një nga librat më të fuqishëm, ku fjala merr peshë metafizike, jam tronditur nga “trimeria” e tij letrare. Shqiperia asokohe nuk kishte “trima”

———————————————————————-

Kadare: Azem Shkreli më pyeste në atë kohë, tetor 1972, – hë si duket Shqipëria, a ka ndonjë shenjë liberalizmi atje? Unë i përgjigjesha po. Po më gëzon shumë – tha Azemi. Sepse unë s`shoh ndonjë shenjë nga jashtë, përsëriti ai. Nga jashtë nuk ka shenjë, por nga brenda po, ia ktheva unë. Unë dija në atë kohë që, në udhëheqjen shqiptare ekzistonte një grup liberal, në thonjëza, ose diçka si liberale aq sa mund të ishte, si Todi Lubonja etj. Më vonë doli që unë s´kisha patur të drejtë. Ka ndodhur shpesh në diktatura, gjoja jepet një si frymë oksigjeni dhe pastaj kur të vjen karboni e të mbyt fare.

Ne jemi takuar më vonë dhe e bëmë këtë bisedë me Azemin, ai ishte i sjellshëm nuk thoshte gjë. Unë i thashë, ti kishe pasur të drejtë!

——————————————————————-

“LIRIKË PËR LIRINË” ( AZEM SHKRELI)

Liria është ylberi im matanë grilave

Liria është gërshet i vashës me fjongë

Kur rritet, e veshim nuse

Kur eçtohemi, i pijmë shëndet nga gjiri

Ajo është pikë në ujë, zog në qiell

Kur flet, e kuptojmë si nënën

Kur dhemb, dhemb në zemër

Liria thinjet bukur, nuk plaket

Kur vdiset, është e pavdekshme

Kur vdes, i bëjmë vend në dhe të atdheut.

Liria është si Kosova, s’kam më fjalë të lirë.

Poeti, historiani, gazetari, përkthyesi dhe veprimtari i arsimit kombëtar dhe i kulturës, Naim Frashëri, lindi në vitin 1846 në Frashër të Përmetit. Ai ishte ndër shkrimtarët dhe aktivistët kryesorë të Rilindjes Kombëtare Shqiptare.

“Bagëti e Bujqësi”, “Ëndërrimet”, “Historia e Skënderbeut” janë disa prej veprave të tij letrare që kanë mbetur në fondin e artë të letërsisë shqiptare.

Në vendlindje mori mësimet e para. Më 1865, familja u shpërngul në Janinë, ku, bashkë me vëllanë më të vogël, Samiun, përfundoi gjimnazin grek “Zosimea”.

Më vonë punoi për disa muaj në Stamboll si nëpunës në zyrën e shtypit, por u prek nga tuberkulozi dhe u kthye në vendlindje për një klimë më të përshtatshme. Në Stamboll, Naimi ishte ndër botuesit kryesorë të revistës “Drita”, e më pas “Dituria” (1885), ku botoi edhe shumë prej prozave dhe vjershave të tij.

Pas rikthimit në Shqipëri, punoi si nëpunës në Berat dhe më pas si doganier në Sarandë (1872–1877). Në këtë periudhë shkroi edhe poezitë e para në gjuhën shqipe.

Nën ndikimin e ngjarjeve historike, sidomos të Lidhjes Shqiptare të Prizrenit — ku një nga udhëheqësit ishte Abdyl Frashëri, vëllai i tij më i madh — si dhe të veprimtarisë kulturore patriotike të Shoqërisë së Stambollit, në krye të së cilës ishte Sami Frashëri, Naimi iu përkushtua tërësisht letërsisë dhe çështjes kombëtare shqiptare.

Naim Frashëri u nda nga jeta më 20 tetor 1900. Ai mbetet një dritë e pashuar në historinë dhe shpirtin shqiptar.

Në përkujtim të 180-vjetorit të lindjes së Naim Frashëri, Akademia e Shkencave e Shqipërisë do të organizojë me 26 maj veprimtarinë jubilare me temë: “Naim Frashëri në 180-vjetorin e lindjes”, organizuar nga Seksioni i Shkencave Shoqërore dhe Albanologjike.

Kjo veprimtari synon të sjellë në vëmendje figurën dhe veprën e Naim Frashëri, një prej personaliteteve më të shquara të kulturës shqiptare dhe një nga përfaqësuesit më të rëndësishëm të Rilindjes Kombëtare Shqiptare.

Për më shumë lexoni linkun:

https://www.facebook.com/share/p/1JRaPYxhEY/?mibextid=wwXIfr

Azgan Berbati/

Thuhet se çdo libër është festë. Dhe sonte, për mua, kjo është më shumë se një promovim libri; është një nga ato takime që mbeten të gdhendura në shpirt. Kam marrë pjesë në dhjetëra takime letrare, artistike, universitare, politike e shkencore, por ky mbetet ndër më të rëndësishmit dhe më emocionuesit e jetës sime. Ka diçka gati jo tokësore në këtë mbrëmje. Amerika është një vend me madhështi të jashtëzakonshme. Përballë kësaj hapësire të pafundme, njeriu nganjëherë ndihet si një pikë uji në oqean. Por shqiptarët këtu kanë bërë diçka të rrallë: kanë ndërtuar ishullin e tyre shpirtëror. Një mikrokozmos shqiptar në zemër të Amerikës.

Sonte e shoh qartë këtë atdhe në miniaturë.

Sepse secili prej jush ka marrë me vete, në torbën e shpirtit, nga një grimcë Shqipërie, dhe këtu e keni bashkuar atë me dashuri, përkushtim dhe fanatizëm të bukur. Ndoshta, ndonjëherë, edhe më fort se ne që jetojmë atje. Ka njerëz që shpirtin e kanë futur në një torbë dhe e kanë shitur. Ju nuk i përkisni atij rasti. Dhe për këtë unë ndiej krenari të thellë. Sfida më e madhe mbetet ta përcillni këtë tek pasardhësit tuaj, pa humbje. Dhe ju uroj ta arrini.

Forca morale i ka mbajtur gjithnjë shqiptarët. Jo vetëm armët, jo vetëm historia, por mbi të gjitha shpirti. Dhe letërsia është një nga mënyrat më fisnike për ta mbrojtur atë shpirt. Nuk ka rrugë më të shkurtër sesa nga koka në letër, por nuk ka as rrugë më të gjatë. Sepse fjala kalon përmes njeriut, përmes dhimbjes, përmes kujtesës, përmes jetës. Kam besuar gjithnjë se kur e mira ndodh pa interes, pa shkak e pa përfitim, ajo është e mirë absolute. Deri te Zoti. Dhe pikërisht kjo mirësi më ka shoqëruar në këtë rrugëtim.

Gjatë organizimit të këtij takimi, kuptova edhe diçka tjetër: se ekzistojnë njerëz që vlejnë sa një institucion i tërë. Njerëz-shoqatë. Njerëz që me shpirtin, dashurinë dhe përkushtimin e tyre tejkalojnë çdo strukturë formale. Prandaj, për mua, më shumë vlerë sesa të jem pjesë e shoqatave më prestigjioze të botës, ka fakti që jam pjesë e dashurisë suaj, e shpirtit tuaj. Jam anëtar i zemrave tuaja. Pikërisht aty ndodh shkëputja nga graviteti tokësor, dhe ky takim merr dimension tjetër.

Gurthemelet e kësaj mbrëmjeje janë Albulena Beqiri, Rafaela Prifti dhe Fredi Tolja. U jam mirënjohës përjetë. Jo vetëm sepse mbështetën Azgan Berbatin, por sepse, në një kohë krize njerëzore, më rikujtuan se njerëzillëku ende nuk ka përfunduar. Pa ta, sonte nuk do të ishim mbledhur këtu.

Edhe poezitë e këtij libri shpesh kanë lindur nga tronditje dehumanizuese, nga absurdi i realitetit, por ato janë përpjekur gjithmonë t’i japin jetës një kuptim më të bukur, më njerëzor. Janë munduar ta shërojnë realitetin që i ka ndikuar. Arti dhe letërsia janë mjetet që përmbushin njeriun. Ato rafinojnë shoqëritë. Sokrati, Platoni, Aristoteli, stoikët dhe epikurianët besonin se arsyeja, dija dhe kultura janë mënyrat më të larta për të luftuar vuajtjen njerëzore. Edhe Shqipëria jonë, si ide dhe si vizion, u themelua nga mendja dhe shpirti i rilindasve. Prandaj, ky vend ka prodhuar gjithnjë elitë, sepse vetë origjina e tij është elitare. Për librin tim u fol shumë sonte, dhe unë besoj se autorit i takon ta shkruajë veprën, jo ta shpjegojë pafundësisht atë. Prandaj nuk do të flas më për librin.

Ju që folët fjalë kaq të larta, mirënjohja e përulësia ime janë po aq të mëdha. Faleminderit për vlerësimet, të cilat më nderojnë, i nderuar Pal Ndreca. Aq më shumë, kur vijnë nga një poet si ju. Nosh Mernacaj e Mark Qehaja, promotorët e këtij takimi, humanistë e miq të shkëlqyer, ju falenderoj shumë që e siguruat mbarëvajtjen e këtij takimi. Megjithatë, të gjithë ju, miqtë e mi, ndërtuar një qiell të kaltër sonte, në të cilin Shaban Lajci, i shndërroi poezitë e mia në yje dhe i ngjiti aty, me interpretimin e tij brilant. Kjo do të mbetet një nga fotografitë më të bukura të jetës sime, në albumin e shpirtit.

Nikollë Loka/

Gjuha shqipe përbën një nga elementet themelore të identitetit kombëtar të shqiptarëve dhe, njëkohësisht, një nga faktorët kryesorë të mbijetesës së tyre historike si komunitet etnik në Ballkan. Në dallim nga shumica e kombeve të rajonit, identiteti kombëtar shqiptar nuk është ndërtuar mbi baza fetare, por mbi një bazë gjuhësore dhe kulturore. Studiuesi Eric Hobsbawm e përkufizon popullin shqiptar si një shoqëri me “vetëdije protonacionale të padiskutueshme”, e cila është formësuar përmes gjuhës, zakoneve dhe praktikave kulturore të përbashkëta”. Në këtë kuadër, gjuha shqipe është shndërruar në instrumentin kryesor të rezistencës kulturore ndaj proceseve historike të asimilimit dhe dominimit politik në hapësirat ku jetojnë shqiptarët.

Shumica e studimeve mbi nacionalizmin shqiptar theksojnë rolin përcaktues të gjuhës në formësimin e identitetit kombëtar. Shqipja, si gjuhë indo-evropiane më vete, ka shërbyer si kriter dallues ndaj popujve fqinjë sllavë dhe grekë, duke mundësuar ndërtimin e një vetëdijeje të veçantë etno-kulturore dhe politike.

Në historiografinë botërore sot dominon teza e prejardhjes ilire të shqiptarëve, e cila lidhet ngushtë me vazhdimësinë historike të gjuhës shqipe, si trashëgimtare e një pjese të fondit gjuhësor ilir. Kjo vijimësi gjuhësore është interpretuar si dëshmi e rezistencës së gjatë kulturore të shqiptarëve, përfshirë edhe shqiptarët e Maqedonisë së Veriut, të cilët e kanë ruajtur gjuhën shqipe pavarësisht presioneve të ndryshme historike.

Gjatë periudhës së sundimit romak dhe bizantin, trojet shqiptare u përfshinë në struktura politike ku latinishtja dhe greqishtja kishin status dominues administrativ dhe kulturor. Megjithatë, gjuha shqipe mbijetoi si gjuhë e popullsisë vendase dhe strukturat shoqërore tradicionale të iliro-arbë-shqiptarëve lehtësuan ruajtjen e saj.

Në periudhën osmane, sistemi i miletit e përcaktonte identitetin mbi baza fetare, duke e zbehur dimensionin etno-gjuhësor. Shqiptarët e Maqedonisë së sotme, si pjesë e kësaj hapësire, u përfshinë në këtë sistem kompleks identifikimi. Megjithatë, nga shekulli XVI e tutje filloi të forcohej ndërgjegjja gjuhësore dhe kulturore shqiptare. Rilindja jonë Kombëtare e vendosi gjuhën dhe arsimin shqip në qendër të projektit të emancipimit kombëtar.

Perandoria Osmane e pengoi zhvillimin e shkollimit shqip, për shkak të frikës se nacionalizmi shqiptar do të çonte në pavarësinë e territoreve shqiptare. Lidhja Shqiptare e Prizrenit (1878) dhe Shoqëria e Stambollit (1879) shënuan fillimin e një etape të re në luftën për shkollën dhe gjuhën shqipe. Kongresi i Manastirit i vitit 1908 unifikoi alfabetin shqip dhe krijoi bazën e standardizimit kombëtar të gjuhës. Në këtë periudhë, të shkruarit dhe mësimi në gjuhën shqipe u shndërruan në simbol të rezistencës kombëtare ndaj sundimit osman dhe propagandave greke e sllave.

Pas një periudhe të gjatë në luftë me turqit, pas kryengritjes së vitit 1912, shqiptarët arritën më në fund të fitonin të drejtën e hapjes pa pengesë të shkollave në gjuhën amtare. Megjithatë në vilajetin e Kosovës, shkollat shqipe ishin më të pakta krahasuar me shkollat serbe dhe në vilajetin e Manastirit më të pakta se shkollat bullgare. Sipas të dhënave, në Kosovë kishte 51 shkolla fillore serbe me 83 mësues gjithsejt, disa kolegje dhe një shkolla normale fetare, një numër i konsiderueshëm po të kihet parasysh numri i pakët i shkollave të shqiptarëve.

Pas vitit 1912, shqiptarët në Maqedoni u përfshinë në struktura shtetërore ku dominuan politika asimiluese dhe kufizuese ndaj arsimit në gjuhën shqipe Në fakt, shqiptarët u panë si një pakicë shkatërruese dhe armiqësore. Mbretëria e Serbisë ku u përfshi edhe Maqedonia, i trajtonte shqiptarët si tjetri armiqësor, ekzistenca e të cilit mund të injorohet. Shkeljet e të drejtave të shqiptarëve ishin të tilla sa ishte kombi i vetëm që në shek. XX nuk kishte të drejtë shkollimi, as publikimi të librave dhe gazetave në gjuhën e tij. Arsimi në gjuhën serbe ishte parë si një mjet për t’i tërhequr shqiptarët drejt Serbisë si subjekte luajalë. Kurrikulat e mësuara në serbisht synonin të zhvillonin identitetin e përbashkët të serbëve, kroatëve dhe sllovenëve në shtetin e tyre të ri, ndërsa politika e integrimit për shqiptarët ishte e shkombëtarizimit të tyre.

Pas Luftës së Dytë Botërore, shqiptarët në Maqedoni fituan një status formal si pakicë kombëtare brenda Republikës së Maqedonisë, me disa të drejta të kufizuara gjuhësore dhe arsimore, krahasuar me shqiptarët e Kosovës si njësi autonome. Universiteti i Shkupit, i themeluar në vitin 1946, funksionoi ekskluzivisht në gjuhën maqedonase, duke kufizuar përfshirjen e shqiptarëve në arsimin e lartë. Në këtë kontekst, zhvillimet në Kosovë, veçanërisht themelimi i Shkollës së Lartë Pedagogjike në Prishtinë (1958), Shkollës së Lartë Pedagogjike në Gjakovë (1967) dhe Universitetit të Prishtinës (1970), patën ndikim të rëndësishëm edhe te shqiptarët e Maqedonisë, pasi u pane si qendra të rëndësishme të emancipimit arsimor dhe kulturor shqiptar në shtetin federative jugosllav.

Në Maqedoni shqiptarët u përballën me kufizime më të theksuara në përdorimin institucional të gjuhës shqipe, veçanërisht në administratë dhe arsimin e lartë, si rezultat i statusit të tyre politik dhe kushtetues, si pakicë etnike në Republikën e Maqedonisë. Me shpalljen e pavarësisë së Maqedonisë në vitin 1991 dhe miratimin e Kushtetutës së re, gjuha shqipe humbi edhe statusin e mëparshëm dhe u kufizua kryesisht në nivel lokal. Kjo situatë u interpretua nga shqiptarët si një formë përjashtimi politik dhe institucional, duke u reflektuar edhe në qëndrimin abstenues të përfaqësuesve shqiptarë gjatë miratimit të Kushtetutës.

Një zhvillim i rëndësishëm në mbrojtjen e arsimit në gjuhën shqipe ishte themelimi i Universitetit të Tetovës në vitin 1994, si përgjigje ndaj mungesës së institucioneve të arsimit të lartë në gjuhën shqipe në Maqedoni. Pavarësisht mosnjohjes fillestare nga shteti, ky institucion u mbështet nga faktorë akademikë shqiptarë në rajon dhe u shndërrua në simbol të rezistencës kulturore dhe gjuhësore të shqiptarëve në Maqedoni.

Konflikti i vitit 2001 dhe Marrëveshja kornizë e Ohrit shënuan një kthesë të rëndësishme në statusin juridik të gjuhës shqipe. Marrëveshja parashikoi zgjerimin e përdorimit të shqipes në administratë, arsim, dokumente zyrtare dhe institucione publike, në njësitë administrative ku shqiptarët përbëjnë mbi 20% të popullsisë. Kjo marrëveshje institucionalizoi lidhjen mes gjuhës dhe statusit politik të shqiptarëve, duke e bërë përdorimin e shqipes një nga instrumentet kryesore të garantimit të përfaqësimit të tyre në shtet.

Megjithatë, zbatimi i saj i pjesshëm tregon se edhe statusi i shqiptarëve mbetet i lidhur me nivelin e realizimit të të drejtave gjuhësore, të cilat janë kufizuar shpesh në praktikë, veçanërisht në nivelin qendror të administratës shtetërore. Kjo situatë ka prodhuar debate të vazhdueshme politike dhe institucionale mbi statusin real të gjuhës shqipe në Maqedoninë e Veriut.

Pavarësisht këtyre sfidave, periudha pas Marrëveshjes së Ohrit ka sjellë një avancim të rëndësishëm institucional për shqiptarët në Maqedoni, përmes zgjerimit të arsimit në gjuhën shqipe dhe krijimit të institucioneve të reja akademike, si Universiteti i Tetovës, Universiteti i Evropës Juglindore me kampuse në Tetovë e në Shkup dhe Universiteti “Nënë Tereza” në Shkup.

Në përfundim, gjuha shqipe në Maqedoninë e Veriut nuk përfaqëson vetëm një mjet komunikimi, por një komponent qendror të identitetit etnik, kulturor dhe politik të shqiptarëve. Ajo ka funksionuar historikisht si mekanizëm i ruajtjes së kohezionit komunitar dhe si instrument i afirmimit të subjektivitetit politik të shqiptarëve në shtet. Për këtë arsye, ruajtja dhe avancimi i statusit të saj mbetet një çështje themelore për barazinë qytetare, integrimin shoqëror dhe stabilitetin ndëretnik në Maqedoninë e Veriut. Për shqiptarët në Maqedoninë e Veriut, zgjerimi i përdorimit të shqipes është reflektim i avancimit të statusit të tyre nga “pakicë e kufizuar” drejt një komuniteti politikisht të barabartë.