Liri për Çlirimtarët!

Saimir Kadiu/

“The Trial” (“Procesi”) nuk është thjesht historia e Josef K.-së, një njeriu që një mëngjes arrestohet pa e ditur pse. Është historia e një njeriu që përballet me një sistem gjyqësor pa fytyrë, me rregulla që nuk i njeh, me autoritete që nuk i kupton dhe me një faj që askush nuk ia shpjegon.

Dhe pikërisht këtu qëndron universaliteti i Kafkës.

Sepse pyetja e tij nuk është vetëm: “Për çfarë akuzohet Josef K.?”

Pyetja më e frikshme është:

“A duhet të jesh fajtor që të trajtohesh si fajtor?”

Josef K. kërkon të kuptojë. Kërkon dosjen, akuzën, gjykatësin, rregullin. Por sa më shumë kërkon drejtësi, aq më thellë futet në labirintin e saj. Dyert hapen vetëm për të çuar në dyer të tjera. Njerëzit që duhet të shpjegojnë ligjin flasin në gjuhën e mjegullës. Dhe ligji, në vend që të jetë një dritë, bëhet një korridor i pafund.

Këtu Kafka na vendos përballë një pyetjeje që është shumë më e madhe se romani:

A është drejtësia gjithmonë e drejtë?

Në teori, drejtësia duhet të jetë e barabartë, e paanshme dhe e arsyeshme. Por drejtësia është edhe një institucion njerëzor. Dhe aty ku ka njerëz, ekzistojnë gabimi, paragjykimi, interesi, burokracia, frika dhe abuzimi me pushtetin.

Një ligj mund të jetë i ligjshëm, por jo domosdoshmërisht i drejtë.

Një vendim mund të jetë i formës së ligjit, por të mos jetë domosdoshmërisht i formës së së vërtetës.

Dhe një gjykatë mund të ketë muret, vulat dhe ceremoninë e drejtësisë, ndërsa brenda saj njeriu mund të ndihet i pafuqishëm përballë një mekanizmi që nuk e dëgjon.

Kafka nuk thotë se drejtësia është gjithmonë e padrejtë. Ai bën diçka më të thellë: na detyron të dyshojmë kur drejtësia humbet njeriun nga sytë.

Universaliteti i “Procesit” qëndron pikërisht këtu. Josef K. mund të jetë një qytetar i Pragës së fillimit të shekullit XX, por ankthi i tij nuk ka kombësi. Ai mund të shfaqet në çdo shoqëri ku individi përballet me një sistem që është bërë më i madh se vetë njeriu.

Kafka e kuptoi diçka profetike: pushteti nuk ka gjithmonë nevojë të bërtasë. Ndonjëherë mjafton të të lërë të presësh.

Një zyrë. Një formular. Një dosje. Një telefonatë që nuk vjen. Një përgjigje që shtyhet. Një derë që nuk hapet.

Dhe njeriu fillon të ndihet fajtor edhe pa e ditur fajin.

Kjo është arsyeja pse “Procesi” nuk plaket.

Sepse çdo epokë ka labirintet e veta. Çdo shoqëri ka institucionet e saj. Dhe çdo njeri, herët a vonë, mund të gjendet përballë një dere ku pyet: “Kush vendos për mua? Përse? Dhe a do të kem mundësi të dëgjohem?”

Në fund, Kafka nuk na jep një përgjigje.

Na lë me pyetjen.

Dhe ndoshta kjo është madhështia e tij: drejtësia nuk është vetëm të zbatosh ligjin. Drejtësia fillon atëherë kur ligji nuk harron njeriun.

Prandaj “Procesi” mbetet universal. Sepse Josef K. nuk është vetëm Josef K.

Është njeriu përballë sistemit. Është individi përballë pushtetit. Është frika përballë një dere të mbyllur.

Dhe është pyetja e përjetshme:

Nëse drejtësia nuk është e drejtë për njeriun, a mund të quhet ende drejtësi?

Nga Resul Jusufi/

Prej disa kohësh i shoh në ëndërr të mirën dhe të keqen. Shpesh ma prishin gjumin. Bisedat e tyre janë të zhurmshme — herë histerike, herë të dhunshme; herë aq të çuditshme, sa është e pamundur

të kuptosh nëse po grinden apo po kujtojnë diçka që ka ndodhur para se të lindte njerëzimi. I shoh në mes të oqeanit, mbi rrënojat e thyera të një anijeje që lëkundet mbi ujë. Pastaj shfaqen në hapësirë, brenda një anijeje kozmike që endet mes yjeve të ftohtë. Përtej xhamit, gjithçka duket pa peshë: koha, trupi, kujtesa. Herë shfaqen në fshatra të braktisura dhe ngasin biçikleta të vjetra, të ndryshkura, nëpër rrugë ku nuk ka mbetur asnjë njeri. Shpesh i shoh duke kalëruar. Njëri kalë është i bardhë, kurse tjetri i zi. Dhe gjithmonë, për arsye që nuk i kuptoj, një dhi u shkon pas. Ajo nuk nxiton, por as nuk mbetet prapa. Sikur ta dinte rrugën më mirë se të dy.

Ata vazhdojnë të kalërojnë pa u kthyer pas, sikur të ishin nisur drejt një takimi të lashtë që nuk do të përfundonte kurrë. Ndonjëherë i afrohen njëri-tjetrit me një armiqësi të fshehtë. Afrohen aq shumë me njëri-tjetrin, sa kufiri mes dëshirës dhe luftës zhduket. Nuk është më e qartë kush pushton dhe kush dorëzohet. Pastaj qeshin. Ose heshtin. Në ato çaste më duket sikur kanë prekur diçka që nuk mund të thuhet pa u thyer.

Sa më gjatë flasin, aq më shumë më duket se

biseda e tyre nuk ka nisur atë natë. Sikur të kishte mbetur e papërfunduar që nga një kohë kur nuk ekzistonin as nata, as dita, as lindja, as vdekja. Ndoshta ishin bashkë para se bota të ndahej në të kundërta. Ndoshta bota lindi nga ajo ndarje, para se të lindnin e Mira dhe e Keqja. Ishin dy forca skajshmërisht të ndryshme. Nuk kishte si të ishin bashkë. Ishte e pamundur. E megjithatë, ishin

bashkë. Sepse, kur u dhanë emrat, njëra u quajt e Mira

dhe tjetra e Keqja. Por çfarë do të ishte njëra pa tjetrën? Nëse e Mira nuk do të kishte asgjë me të cilën të matej për t’u quajtur e mirë, a do të ishte ende

e mirë? Dhe nëse e Keqja nuk do të kishte më asgjë për t’iu kundërvënë, a do të ishte ende e keqe? Secila e mban emrin e vet në hijen e tjetrës.

Ndoshta nuk janë dy anë të botës. Ndoshta janë

vetë çarja përmes së cilës bota u bë e dukshme. Por ku banojnë atëherë? Në planetin tonë, apo janë vetëm turistë këtu? Në shpirtin dhe mendjen e njeriut?

Apo në ndonjë planet tjetër, të cilit ne nuk ia dimë emrin? Po e Vërteta, ku banon? Jashtë tyre? Apo lindi në çastin kur ata u ndanë? Ndoshta e Vërteta nuk

i përket as të Mirës, as të Keqes. Ndoshta banon në atë hapësirë të ngushtë ku të dyja humbin sigurinë se kush janë.

Një natë i pashë në një restorant luksoz. Ishin ulur përballë njëri-tjetrit, nën dritën e zbutur të llambadarëve. Tavolina ishte shtruar për tre veta, por aty ishin vetëm dy. Mes tyre qëndronin gotat e kristalta, të mbushura me verë të kuqe. Pjatat ishin të paprekura. Flisnin me zë të ulët. Këtë herë nuk ishin histerikë. Kjo ishte shumë më e frikshme. Foli e Keqja. E Mira dëgjoi. Mbi tavolinë po negocionin diçka që ngjante me një marrëveshje. E Mira duhej të heshtte. E Vërteta duhej t’i lihej turmës, se pambrojtur. Drejtësia duhej të priste. Edhe pak. Edhe pak më gjatë.

E Keqja fliste qetë, pothuajse butë. E Mira tundte kokën herë pas here. Për një çast nuk dukeshin si armiq. Dukeshin si dy qenie që e dinin se dikur kishin ndarë të njëjtin sekret. Më në fund, e Keqja u ngrit. E Mira e ndoqi. Vendi i tretë mbeti ende i paprekur. Karrigia e së Vërtetës. Dhe askush nuk e kishte vënë re.

Ndoshta e Keqja nuk ka nevojë gjithmonë ta mposhtë të Mirën. Ndonjëherë mjafton ta bindë të heshtë. Por heshtja nuk zgjati. Diku përtej asaj dhome, diçka u ça. E Keqja thirri Drejtësinë me një britmë të egër, sikur të donte të plagoste vetë rendin e botës. E Mira iu kthye së Vërtetës dhe e mbështolli me një butësi të pafajshme, sikur përpiqej ta mbronte nga ajo që po ndodhte. Zërat u ulën. Britmat, të qeshurat, të qarat u ndalën. Qielli e ndryshoi ngjyrën; nuk ishte më i kaltër. Toka humbi boshtin e saj. Yjet dolën nga udhët e tyre. Dhe për një çast gjithçka u mjegullua. Jo sepse e Mira dhe e Keqja u bënë një, por sepse kufiri mes tyre u bë aq i hollë, sa asnjëra nuk mund të thoshte më se ku mbaronte njëra dhe ku fillonte tjetra.

Pastaj u larguan nga njëri-tjetri. Njëra në një drejtim. Tjetra në drejtimin e kundërt. Për të mos u parë më kurrë. Gjithçka humbi formën. Nuk kishte më kohë. Asnjë kufi nuk mbeti mes ëndrrës dhe asaj që quhej realitet. Bota ra në heshtje. E Keqja mund të mbajë fytyrën e së Mirës, të flasë me gjuhën e saj, të marrë hua dritën e saj dhe të mbajë në duar fjalët tek të cilat njerëzit kanë besuar se janë shpëtimi. E Keqja që shfaqet si e keqe mund të njihet. Por kur vjen e veshur si e Mira, bëhet shumë më e vështirë të dallohet.

Edhe e Mira e ka humnerën e saj. Kur kalon kufirin e vet dhe nuk pranon më asnjë kundërshtim, drita mund të bëhet aq e fortë sa të të verbojë. Atëherë nuk ndriçon më.

Në një botë të lodhur nga errësira, çdo gjë që shkëlqen mund të kuptohet si shpëtim. Për këtë, ndoshta e Vërteta qëndron gjithmonë pak më larg. Ajo nuk premton as dritë, as errësirë. Qëndron diku në mes, pa një emër të përcaktuar. Në momentin kur përpiqesh ta mbash në duar, ajo ndryshon formë. Kur mjegulla u shpërnda përsëri, ata ishin larg njëri-tjetrit. Njëri mbi kalin e bardhë, e tjetri mbi kalin e zi. Askush nuk e dinte nëse dhia ishte dëshmitare e ndarjes së tyre apo ishte e vetmja krijesë që e dinte se ku po shkonin.

Ata nuk shikonin prapa. Nuk donin të ktheheshin. Asnjëri nuk bëri përpjekje ta ndalte tjetrin. Vazhdonin në drejtime të kundërta, sikur secili të kishte marrë me vete gjysmën e një kujtese që tjetri nuk mund ta kujtonte më. U ndanë. Në atë çast u zgjova. Isha bërë qull në djersë. Nuk e di sa ishte ora — diku mes tetës dhe nëntës. U ngrita nga krevati, eca drejt dritares dhe shikova jashtë. Në mes të oborrit, dhia që kisha parë në ëndërr po kulloste e qetë.

Mimoza Dajçi/

Pak ditë më parë tek selia “Shtëpia e Gjetheve” në Tiranë u promovua libri “Rrënjë që nuk Thyhen” i autores, ish të persekutuar politike dhe aktivistes së të drejtave të grave në Amerikë Znj. Floresha Selfo, libër që përbën një moment të rëndësishëm në dokumentimin e kujtesës kolektive dhe të qëndresës ndaj diktaturës komuniste në Shqipëri. Kam pasur rast të lexoj dorëshkrim dhe më ka impresionuar shumë, për mënyrën e të shprehurit dhe radhiturit të ngjarjeve që Znj. Flora Selfo ka përjetuar gjatë atij sundimi të egër në Shqipëri, ku nëpërmjet luftës së klasave ndau prindërit nga fëmijët, gruan nga burri e motrën nga vëllai. Libri të tërheq e të bën ta lexosh me një frymë, sidomos ne grave që brenda tij gjejmë diçka nga vetja për atë periudhë që goditi jetë e familje të tëra.

Duke u ndalur tek pikat kryesore të promovimit të kësaj vepre letrare, njihemi me dëshminë e gjallë të qëndresës së Znj. Flora Selfo gjatë viteve të regjimit komunist në Shqipëri. Kohë kur terrori dhe tortura ishin të pandara për këdo që do të ngrinte krye ndaj krimeve, diktatit e thundrës së diktatorit Hoxha e klikës së tij.

Kam shkruar edhe më herët për Znj. Flora Selfo dhe familjen e saj, mbi persekucionin e rëndë politik dhe ekonomik që pësoi kjo familje megjithëse i dha shumë kombit dhe popullit shqiptar, si në industri, ndërtime shkollsh, urash e ndihma të tjera humanitare, por që u shpërblye nga Enver Hoxha me vrasje, konfiskim pasurie dhe dëbim nga Kryeqyteti.

Libri sjell përvojën personale dhe familjare të Flora Selfos, duke ndriçuar vuajtjet, persekutimin politik, por mbi të gjitha forcën shpirtërore dhe dinjitetin e grave e familjeve që përballuan egërsinë e regjimit. Përmes këtij botimi, autorja kontribuon në pasurimin e literaturës mbi të përndjekurit politikë, duke shërbyer si një urë lidhëse mes të kaluarës së dhimbshme dhe brezave të rinj.

Kjo vepër mbetet një kontribut i vlefshëm për të mos lejuar harrimin e krimeve të komunizmit dhe për të nderuar sakrificën e atyre që nuk u përkulën. “Rrënjë që nuk Thyhen”, promovuar në Tiranë i autores Flora Selfo flet mbi qëndresën ndaj persekutimit, vuajtjet dhe dëshmitë e gjalla kundër harrimit. Ishte një takim sa sensitiv aq dhe emocional. Recensioni dhe promovimi i “Rrënjë që nuk Thyhen” u realizua tek selia “Shtëpia e Gjetheve” në Tiranë, ku dikur ishin zyrat sekrete të sigurimit të shtetit komunist, që arrestonin e torturonin intelektualët, antikomunistët, fshatarin e varfër, gruan intelektuale dhe studentin e ekselencës. Një zgjedhje kjo që e bën ngjarjen edhe më simbolike dhe më të fuqishme.

Kontrast ky i fortë historik, ku dikur aty shkatërroheshin jetët, sot pret dëshmitë e mbijetesës. Çfarë tregon se qëndresa mposhti torturën. Dëshmia e Flora Selfos flet qartë se aty ku dikur torturohej, sot nderohet dinjiteti, jepet triumfi i kujtesës mbi diktaturën. Libri u shtyp në shtypshkronjën “Media Print” në Tiranë me pronare Elda Vela dhe për redaktore ka publicisten e njohur Elmira Muja.

Aktiviteti i promovimit mblodhi studiues, gazetarë, ish-përndjekur politikë dhe aktivistë të shoqërisë civile, të cilët vlerësuan lart kurajën administrative e njerëzore për të hedhur në letër të vërtetat e persekutimit komunist në Shqipëri.

Prof.dr. Pal Nikolli/

Korrupsioni, oligarkia, pabarazia, emigracioni dhe dobësimi i institucioneve nuk janë më probleme të veçuara. Ato janë shfaqje të një krize më të thellë: krizës së besimit të qytetarëve te shteti dhe te politika.

Në Shqipëri, prej vitesh politika shqiptare përballet me akuza të vazhdueshme për korrupsion, klientelizëm, përqendrim të pushtetit, pabarazi sociale dhe ekonomike dhe keqfunksionim të institucioneve. Por shqetësimi më i madh nuk është vetëm ekzistenca e këtyre dukurive. Është normalizimi i tyre.

Kur një shoqëri fillon të mësohet me korrupsionin, kur privilegji shihet si diçka normale, kur lidhjet politike perceptohen si rruga më e shpejtë drejt suksesit dhe kur qytetari arrin në përfundimin se ligji nuk zbatohet njësoj për të gjithë, atëherë problemi nuk është më vetëm moral apo administrativ. Ai bëhet institucional dhe demokratik.

I. Pushteti mund të fitojë zgjedhjet, por nuk mund ta fitojë automatikisht besimin e qytetarëve.

Besimi nuk prodhohet nga propaganda. Nuk ndërtohet me inaugurime, konferenca, fjalime apo statistika të përzgjedhura. Besimi ndërtohet kur qytetari sheh se ligji zbatohet njësoj për të gjithë, se administrata publike funksionon mbi bazën e meritës, se korrupsioni ndëshkohet dhe se pushteti kontrollohet realisht.

Në të kundërt, krijohet një perceptim i rrezikshëm: se ekzistojnë dy Shqipëri. Njëra është Shqipëria e qytetarit të zakonshëm, që përballet me taksat, çmimet, pagat, burokracinë, pasigurinë dhe vështirësitë e përditshme. Tjetra është Shqipëria e atyre që kanë akses, lidhje, kapital dhe ndikim politik.

Nëse ky perceptim bëhet realitet i qëndrueshëm, atëherë demokracia fillon të humbasë substancën e saj.

II. Korrupsioni nuk vjedh vetëm para.

Korrupsioni nuk duhet parë vetëm si vjedhje e fondeve publike. Ai vjedh mundësi.

Ai i merr mundësinë një të riu që kërkon një vend pune mbi bazën e meritës. I merr mundësinë një biznesi që dëshiron të konkurrojë në mënyrë të ndershme. I merr mundësinë një qytetari që kërkon një shërbim publik pa ndërhyrje dhe pa favore.

Korrupsioni krijon një ekonomi të privilegjit, ku lidhja me pushtetin mund të bëhet kapital më i fuqishëm se aftësia profesionale.

Dhe kur kjo përsëritet për vite, dëmtohet vetë ideja e meritokracisë.

III. Oligarkia dhe përqendrimi i ndikimit.

Një demokraci funksionale kërkon konkurrencë politike dhe ekonomike. Kur ndikimi ekonomik dhe politik përqendrohen në pak duar, krijohet rreziku që interesat private të fitojnë peshë të tepruar në përcaktimin e politikave publike.

Kjo nuk do të thotë se çdo sipërmarrës i suksesshëm është oligark apo se çdo marrëdhënie midis biznesit dhe shtetit është e paligjshme. Problemi lind kur kufiri midis interesit publik dhe interesit privat bëhet i paqartë dhe kur qytetari nuk është më në gjendje të kuptojë se kujt i shërben një vendim publik.

Në një shtet demokratik, pyetja duhet të jetë gjithmonë:

A i shërben ky vendim interesit publik apo një interesi të ngushtë?

Dhe përgjigjja duhet të jetë e verifikueshme përmes transparencës dhe kontrollit institucional.

IV. Pabarazia ushqen mosbesimin.

Një shoqëri nuk mund të jetë demokratikisht e qëndrueshme nëse një pjesë e saj ndien se është lënë pas.

Rritja ekonomike ka rëndësi, por qytetari nuk jeton me përqindje. Ai jeton me pagën, pensionin, çmimet, koston e banesës, arsimin e fëmijëve dhe mundësinë për të ndërtuar një jetë të dinjitetshme.

Nëse pasuria dhe mundësitë përqendrohen gjithnjë e më shumë, ndërsa një pjesë e madhe e shoqërisë përballet me pasiguri ekonomike, atëherë krijohet një hendek që nuk mund të mbushet vetëm me retorikë politike.

Sepse demokracia kërkon jo vetëm të drejtën për të votuar, por edhe bindjen se sistemi është i drejtë.

V. Emigracioni është edhe një referendum për të ardhmen.

Shqipëria po përballet prej vitesh me emigracion të lartë. Sigurisht, faktorët ekonomikë janë të rëndësishëm. Por emigracioni nuk mund të shpjegohet vetëm me pagat.

Shumë njerëz largohen sepse kërkojnë institucione më të parashikueshme, mundësi më të barabarta, arsim më cilësor, treg pune më meritokratik dhe një marrëdhënie më normale me shtetin.

Kur një i ri largohet, vendi humbet jo vetëm një banor. Humbet një pjesë të kapitalit të tij njerëzor, profesional dhe demografik.

Prandaj emigracioni duhet parë edhe si një sinjal politik dhe shoqëror.

Njerëzit nuk largohen vetëm nga një vend. Shpesh ata largohen nga një sistem që nuk u jep besim te e ardhmja.

VI. Rreziku më i madh: indiferenca.

Mbase pasoja më e rrezikshme e kësaj gjendjeje nuk është zemërimi i qytetarëve, por indiferenca e tyre.

Kur qytetari thotë: “Të gjithë janë njësoj”, kur mendon se vota nuk ndryshon asgjë, kur nuk beson te institucionet dhe kur zgjedhja bëhet mes të këqijave dhe jo mes alternativave, demokracia fillon të zbrazet nga brenda.

Kjo është shumë më e rrezikshme se një konflikt politik i hapur.

Sepse demokracia nuk shkatërrohet vetëm kur mbyllen institucionet. Ajo mund të dobësohet gradualisht kur qytetarët pushojnë së besuari se institucionet janë të tyret.

VII. Pushteti duhet të ketë frikë nga ligji, jo qytetari nga pushteti

Thelbi i shtetit të së drejtës është i thjeshtë: pushteti duhet të jetë i kufizuar nga ligji.

Qeveria nuk duhet të jetë mbi ligjin. Partia nuk duhet të jetë mbi institucionin. Zyrtari nuk duhet të jetë mbi qytetarin. Dhe askush nuk duhet të ketë privilegjin të jetë i paprekshëm.

Një shtet demokratik nuk matet vetëm me numrin e ligjeve që miraton. Matet me mënyrën se si ato zbatohen.

Nëse ligji zbatohet ndaj qytetarit të zakonshëm, por perceptohet si i negociueshëm për njerëzit me pushtet, atëherë dëmtohet parimi themelor i barazisë para ligjit.

VIII. Shqipëria nuk ka nevojë vetëm për ndryshim politik.

Shqipëria ka nevojë për ndryshim institucional.

Ndryshimi i një partie me një tjetër nuk mjafton nëse mbetet i njëjti mekanizëm klientelist. Ndryshimi i qeverisë nuk mjafton nëse administrata vazhdon të përdoret si instrument politik. Ndryshimi i figurave nuk mjafton nëse institucionet mbeten të dobëta.

Ajo që nevojitet është një kulturë e re e qeverisjes:

më pak propagandë dhe më shumë transparencë;

më pak klientelizëm dhe më shumë meritokraci;

më pak arrogancë politike dhe më shumë përgjegjshmëri;

më pak përqendrim pushteti dhe më shumë kontroll institucional;

më pak privilegje dhe më shumë barazi para ligjit.

Sepse pushteti demokratik nuk është pronë e atyre që e ushtrojnë. Është një mandat i përkohshëm i marrë nga qytetarët.

Dhe qytetari ka të drejtë të kërkojë llogari.

Në fund mbetet vetëm një pyetje

Sa gjatë mund të funksionojë një demokraci nëse qytetarët e saj nuk besojnë më te institucionet?

Kjo është pyetja që politika shqiptare duhet t’ia bëjë vetes.

Jo sa monumente janë ndërtuar. Jo sa konferenca janë zhvilluar. Jo sa fjalime janë mbajtur.

Por sa qytetarë besojnë se ligji i mbron.

Sa të rinj besojnë se mund të ndërtojnë të ardhmen këtu.

Sa njerëz besojnë se merita shpërblehet.

Sa qytetarë besojnë se korrupsioni mund të ndëshkohet.

Dhe mbi të gjitha, sa prej tyre besojnë se vota e tyre ka ende fuqi për të ndryshuar realitetin.

Sepse pushteti mund të mbajë institucionet, mund të kontrollojë administratën dhe mund të fitojë zgjedhjet. Por nëse humbet besimin e qytetarëve, ai humbet kapitalin më të rëndësishëm të një demokracie: legjitimitetin moral.

Dhe një shtet mund të qeveriset për një kohë të gjatë me forcën e pushtetit.

Por nuk mund të ndërtohet për një kohë të gjatë pa besimin e qytetarëve.