Nga Frank Shkreli/

Bota shqiptare e letrave dhe mendimit humbi një nga figurat e saj më të ndritura: akademikun Rexhep Qosja, studiuesin, shkrimtarin dhe intelektualin e angazhuar, e që për dekada me radhë ka ndikuar fuqishëm në formësimin e vetëdijes kulturore dhe kombëtare shqiptare.

I lindur më 1936, në Plavë-Guci nën Malin e Zi, Qosja u bë një nga zërat më autoritarë të albanologjisë dhe kritikës letrare. Veprimtaria e tij përfshiu një gamë të gjerë shkrimesh — nga studimet shkencore e deri te romanet dhe esetë — ku spikaste një mendim i thellë, analitik dhe shpeshherë polemizues, por gjithmonë i mbështetur në dije dhe përgjegjësi intelektuale.

Nga pikëpamja ime, një ndër dimensionet më të veçanta të veprimtarisë së tij ishte edhe thirrja për rivlerësimin dhe mbrojtjen e figurave madhore të letërsisë shqipe të përjashtuar nga regjimi komunist shqiptar sllavo-aziatik, në të dy anët e kufirit shqiptaro-shqiptar.  Por që deri në ditët e sotme, mbeturinat nostalgjike të atij regjimi kriminal vazhdojnë të përjashtojnë e të anashkalojnë Gjergj Fishtën dhe veprën e tij, duke filluar nga Akademia e Shkencave e Shqipërisë e deri tek institucionet e tjera akademike e shkencore, si në Tiranë ashtu edhe në Shqipëri.  Në këtë kuadër, të rivlersimit të figurave të ndaluara e të përjashtuar, admirimi i Akademik Rexhep Qoses për Gjergj Fishtën, zë një vend të rëndësishëm diskursin kombëtar. Në një kohë kur Fishta ishte lënë në harresë apo i anatemuar nga regjime të caktuara komuniste — ai shqiptar dhe ai si vëlla jugosllav, Qosja e ka vlerësuar hapur dhe shpesh At Gjergj Fishtën si një nga shtyllat themelore të kulturës shqiptare.  Se pa të, historia e letërsisë, por edhe ajo kombëtare nuk ishte shkencore , por vetëm një trung i gjymtuar. Ai e konsideronte autorin e “Lahutës së Malësisë” si një ndër përfaqësuesit më autentikë të shpirtit kombëtar dhe një monument të letërsisë shqipe që duhej studiuar dhe nderuar pa paragjykime ideologjike. Qosja e ka konsideruar Gjergj Fishtën si një lis mbi të cilin, për pothuaj gjysëm shekulli, fatkeqsisht, mbi të ranë rrufetë e dënimeve e përjashtimeve politike për një gjysëm shekulli e deri në ditët e sotëme. Por për fat të mirë – përjashto ideologët shqiptarë që ende kontrollojnë e përjashtojnë, zyrtarisht, figura të mëdha kombëtare –siç ka venë në dukje shpesh edhe Rexhep Qosja, At Gjergj Fishta mbetet se mbetet shkrimtari që populli nuk e ka harruar, pavarsisht, përpjekjeve të nostalgjikëve komunistë në Tiranë dhe në Prishtinë, për ta zhdukur atë nga kujtesa.

Në një intervistë me Dr Elez Biberajn, Shefin e atëhershëm të Zërit të Amerikës në gjuhën shqip (13 Qershor 1990), pyetjes se cili ishte vlersimi i tij për veprën e Gjergj Fishtës, Rexhep Qosja është përgjigjur kështu:

Elez Biberaj: Duket se në Kosovë ka filluar një fushatë për riabilitimin e Gjergj Fishtës. Në Shqipëri, Ismail Kadare ka kërkuar që të ribotohen veprat e Fishtës.  Si e vlersoni veprimtarinë letrare të Fishtës dhe përpjekjet për reabilitimin e tij?

Rexhep Qosja: “Ismail Kadare është jo vetëm poet e prozator i madh por edhe intelektual i madh, i çmuar dhe i dashur fort edhe në Kosovë. Mendimi i tij gjithmonë ka jehonë të madhe. Kërkesa e tij (Kadares) që të ribotohen veprat e Gjergj Fishtës ka shkaktuar vërtetë një valë shkrimesh për Fishtën në Kosovë. Fishta është një prej shkrimtarëve më të mëdhej shqiptarë. Me De Raden dhe Naimin, (Fishta) përbën tri majet e traditës letrare dhe kulturore shqiptare. Sado që disa vepra të tij të shikuara jo vetëm nga aspekti stilistik paraqiten si të vonuara, konservatore, në procesin stilistiko-letrar shqiptar. Por, pa studimin e veprës së Fishtës nuk mund të njihet drejt, as të paraqitet megjithë dinjitetin e saj artistik, letërsia shqipe e gjysmës së parë të shekullit tonë (XX).

Doktoratën kam dashur ta bëj për veprën e Fishtës, por nuk më është bërë e mundëshme ta regjistroj tezën në institucionet ku ajo duhej të mbrohej. Vepra e Fishtës, mjerisht, për 45-vjet (komunizëm) ishte ekskomunikuar prej letërsisë shqipe. Natyrisht, në dëmin e saj, të lexuesve të saj, në dëmin e kulturës shqiptare, përgjithsisht. Fishta duhet të kthehet atje ku e ka vendin, si vlerë e saj e madhe, që dëshmon mundësitë krijuese të gjeniut shqiptar”, është shprehur Rexhep Qosja në intervistën e tij me Dr Elez Biberajn, me 13 Qershor, 1990. 

Tani, para se ndonjë lexues të reagojë duke thënë, po Qosja ishte “enverist”, more. Pikëpamjet e mia për Enver Hoxhën dhe krimet e tija kundër interesave të Kombit dihen për të gjithë ata që mund të kenë ndjekur dyzina nga shkrimet e mia modeste mbi periudhën e zezë kombëtare, pasojat sshkatëruese të së cilës ndjehen gjithnjë në shoqërinë shqiptare. Por, në mendimin tim, ky është një prej aspekteve më interesante dhe deri diku paradoksale të figurës së Rexhep Qosjes. Megjithse ai shpesh është akuzuar nga kritikët e tij për simpati ndaj sistemit të Enver Hoxhës, apo për qëndrime “enveriste” në rrafshin politik dhe ideologjik, roli i tij në reabilitimin e Fishtës është i pamohueshëm dhe historik. Për Qosjen, Gjergj Fishta ishte një vlerë kombëtare që qëndronte mbi partitë. Ai ka shkruar e argumentuar se një komb nuk mund të jetë i plotë nëse mohon “Homerin” e vet.

Qosja nuk ishte vetëm studiues i së kaluarës, por edhe një zë aktiv në kohën e tij. Ai u angazhua në debatet më të rëndësishme politike e kulturore, sidomos në periudhat vendimtare për Kosovën, duke mbrojtur të drejtat dhe identitetin e shqiptarëve me guxim intelektual dhe qëndrueshmëri morale. Vepra e tij mbetet një pasuri e çmuar për brezat që vijnë — një arkiv mendimi, reflektimi dhe angazhimi. Humbja e tij lë një boshllëk të madh, por trashëgimia që ai lë pas do të vazhdojë të frymëzojë studiues, shkrimtarë dhe lexues në mbarë hapësirën shqiptare. Në kujtesën kolektive, Rexhep Qosja do të mbetet si një figurë e pakompromis në kërkimin e së vërtetës, sipas tij, natyrisht, dhe si një intelektual që, mes të tjerash, kontribuoi në rikthimin e dinjitetit të figurave si At Gjergj Fishta, në panteonin e kulturës kombëtare. Të gjithë jemi duke pritur që dëshira e Rexhep Qosjes të çohet në vend, sepse ndalimi zyrtar i veprës së Fishtës vetëm po vazhdon zgjërimin e një hendeku të rrezikshëm midis kulturës zyrtare dhe asaj shpirtërore të Kombit shqiptar. Megjithë përpjekjet zyrtare në Tiranë dhe Prishtinë për të hedhur në harresë veprën dhe figurën e madhe të Fishtës, ndryshe nga regjimet majtiste sot në Shqipëri dhe Kosovë, shqiptarët jo vetëm në trojet e veta iliuro-arbërore por edhe kudo gjënden anë e mbanë botës, nuk e kanë harruar kurrë Gjergj Fishtën, duke kujtuar dhe mësuar përmendësh Lahutën e Malësisë, duke venë edhe jetë në rreyik kur Fishta ishte i ndalauar nga regjimet komuniste.

Frank Shkreli

                 “Lahuta e Malcis (Gjergj Fishta), ka dy vargje që përbëjnë një roman: “Bukën n’strajcë e shpi senjurin, Dyshek tokën, jastek gurin”.  Shqiptari! Çfarë drame. Çfarë jete e rëndë tragjike!” (Akademik Rexhep Qosja)

Gjergj Fishta, Françeskan dhe poet kombëtar

Rexhep Qosja, Shkrimtar dhe akademik nga Kosova             

Rexhep Qosja me delegacionin e parë të përfaqsuesve të Kosovës që vizituan Uashingtonin, prill, 1990, në shtëpinë e Dr Elez Biberajt në Virxhinia               

Albert Vataj/

​Sot në Ditën Ndërkombëtare të Librit, në ditën e dijes, ju dha dritës së përjetësisë një mëndje dhe një shpirt që driti bukur. Eterit ju dha kjo frymë e këputur. Universit kjo dritë ju ep yjshëm, për të vezulluar me gjithë shkëlqimin që rrezelleu fjala dhe vepra e tij.

Fisnikërisht jetoi, dinjitetshëm ju dha çdo misioni atdhetar dhe krijues. Ngriti një përmendore me fjalë, shpirtje dhe mendim të dlirë e dritur diell. Edhe lamtumirën e zgjodhi fisnikërisht, pa ceremoni e protokolle shtetërore. La amanet të ikte në amshim i përcjellë vetëm nga lotët dhe lulet e atyre që ishin pranë tij deri në të fikur së frymuari.

Sot, bota shqiptare ka humbur një nga shtyllat e saj më të forta të intelektit, një zë që nuk heshti kurrë dhe një mendje që i dha formë vetëdijes sonë kombëtare. Ndarja nga jeta e akademikut Rexhep Qosja shënon mbylljen e një epoke të artë të mendimit kritik, letërsisë dhe angazhimit intelektual.

​

​Rexhep Qosja nuk ishte thjesht një shkrimtar apo historian, ai ishte ndërgjegjja e kombit. Përmes veprave të tij monumentale, ai guxoi të analizonte me kirurgji precize anatominë e shoqërisë shqiptare, duke kërkuar gjithmonë përtej sipërfaqes. Nga studimet e tij mbi Rilindjen Kombëtare deri te debatet e mëdha politike, ai mbeti gardiani i paluhatshëm i identitetit dhe aspiratave tona.

​

​Vepra e tij është një testament që do të jetojë ndër breza

Romani “Vdekja më vjen prej syve të tillë” mbetet një gur themeli i prozës moderne shqipe, një dëshmi e përndjekjes dhe rezistencës njerëzore.

Me një kulturë enciklopedike, ai i dha përmasa evropiane kritikës sonë, duke i vendosur autorët shqiptarë në altarin e meritës universale.

Volumet e tij mbi historinë e letërsisë shqipe janë busulla e çdo studiuesi që kërkon të njohë rrënjët e shpirtit tonë.

​

​Qosja ishte zëri i Prishtinës, zëri i Tiranës dhe i çdo vatre shqiptare. Ai ishte intelektuali që refuzoi kompromisin me të vërtetën. Në kohët më të vështira për Kosovën dhe për kombin, fjala e tij ishte një shpatë që priste padrejtësinë dhe një dritë që tregonte rrugën drejt lirisë dhe bashkimit.

​”Vdekja e një njeriu të madh nuk është ikje, por një shpërndarje në përjetësi.”

Shuhet në moshën 89-vjeçare akademiku i njohur Rexhep Qosja, një nga figurat më të rëndësishme të mendimit intelektual dhe kritikës letrare shqiptare.

I lindur më 25 qershor 1936 në Vuthaj, në Mal të Zi, ai e zhvilloi pjesën më të madhe të veprimtarisë së tij akademike dhe kulturore në Kosovë. Studimet për gjuhë dhe letërsi shqipe i përfundoi në Universitetin e Prishtinës, ku më pas u angazhua si pedagog dhe studiues, duke u shndërruar në një nga emrat më të spikatur të Institutit Albanologjik të Prishtinës.

Qosja dha një kontribut të jashtëzakonshëm në fushën e kritikës letrare, historisë së letërsisë dhe eseistikës, duke analizuar në mënyrë të thelluar zhvillimin e letërsisë shqipe dhe figurat kyçe të saj. Veprat e tij mbi rilindasit, autorët modernë dhe identitetin kulturor shqiptar mbeten referencë e rëndësishme në studimet albanologjike.

Përtej botës akademike, Qosja ishte aktiv edhe në jetën publike dhe politike, sidomos gjatë viteve ’90, duke mbajtur qëndrime të forta mbi çështjen kombëtare, zhvillimet në Kosovë dhe raportet mes shqiptarëve. Ai u dallua si një zë kritik dhe shpesh polemizues në debatet publike.

Gjatë karrierës së tij të gjatë, Rexhep Qosja u nderua me një sërë çmimesh dhe titujsh për kontributin në kulturën dhe shkencën shqiptare, duke mbetur një nga intelektualët më me ndikim në hapësirën shqiptare dhe një figurë me trashëgimi të pasur në mendimin kritik.

​Sot, ne përkulemi me nderim para figurës së tij. Rexhep Qosja ikën fizikisht, por na lë pas një pasuri shpirtërore që nuk shuhet. Ai mbetet në çdo faqe libri, në çdo debat për lirinë dhe në çdo përpjekje për të bërë shqiptarinë më të mirë.

​I paharruar qoftë kujtimi dhe vepra e tij!

Av. Linda Nikaj/

Festojmë një moment të madh në historinë tonë — Kryengritjen e Malësisë, e udhëhequr nga heroi kombëtar Dedë Gjon Luli. Më 6 prill 1911, e ngritëm flamurin tonë etnik, flamurin tonë i cili simbolizon identitetin tonë, mbijetesën tonë.

Tonight, I stand before you not only as a proud member of this organization, and also the President of the Albanian-American Women’s Bar Organization, but most importantly as a proud malsore.

Being a malsore is not simply a matter of geography — it is a way of life; an identity deeply engrained in my DNA. It is a spirit shaped by our mountains, by resilience, by a history that demands strength, honor, responsibility from every generation.

Edith Durham once wrote: “A woman in the mountains… is in many ways freer… She speaks freely to the men; is often very bright and intelligent and her opinion may be asked and taken.” She saw what we already know: that the women of Malësia not only carry but amplify the brilliance of our culture. They work, endure, advise, protect, and thrive, and when honor is at stake, they stand as fiercely, if not more, as the men. That is our legacy. And that is why tonight’s celebration of the 1911 uprising of Malësia e Madhe holds profound significance for every Albanian.

At the heart of the 1911 uprising stood Dedë Gjon Luli — not a politician, not a man backed by institutions or armies, but a leader shaped by the mountains themselves. His authority came from trust. From tradition. From the contract between a leader and his people — a lived version of the social contract Thomas Hobbes explored in Leviathan.

Dedë Gjon Luli led men who were outnumbered, out-armed, and facing one of the largest empires of the time. Yet he led with clarity, conviction, and an unbreakable belief in who they were: Malësorët.

We honor one of the most defining moments in our ethnic story; a revolt. A revolt fueled by centuries of pressure — disarmament, taxation, forced military service, and efforts to weaken Malësi identity and autonomy.

But in Malësia, that pressure was met with something stronger: a people who refused to surrender their identity. The uprising united entire communities — Hoti, Gruda, Trieshi, Kelmendi, Shkreli, Kastrati — in a powerful moment of collective purpose.

Fighting spread. Villages burned. Families displaced. Yet the resistance did not break. Then… April 6, 1911. In Deçiq, after fierce fighting, the Albanian flag was raised — openly, defiantly, proudly!

That flag raising was a declaration. We are still here. We will not disappear and accept defeat. We will not forget who we are. Its political vision was later expressed in the Greçë Memorandum — demanding recognition of Albanian identity, language, and self-governance. However, Kryengritja e Malësisë is significantly more than just a declaration. It is a symbol — a symbol of dignity, existence, sacrifice, and unwavering, unshakeable identity.

And that brings me to something deeply meaningful. As President of the Albanian-American Women’s Bar, and in partnership with Trojet Tona, I am proud to announce a new initiative in the works and launching in the coming months: a volunteer legal program to support those who wish to legally restore their original Albanian surnames.

As a teen, I casually mentioned to a cousin that her true family name is Hoti. She was shocked. She lived her entire life under a name she never questioned. But the moment she learned the truth — the history — something shifted inside her. It wasn’t just information. It was recognition; pride. She began using Hoti publicly, even though she was only a high school student.

Identity is powerful. It shapes how we walk through the world. It anchors us. It strengthens us. For many Albanians — especially those whose families endured forced assimilation, displacement, or political pressure — restoring a surname is not merely a legal act. It is an act of taking back what history tried to strip away but also an act of honoring those who came before us… because those who fought for us — from Dedë Gjon Luli in Deçiq to those who sacrificed during the war in Kosovë — did not fight so that our identity could fade. They fought so our identity will endure — flourish!

Tonight, as we honor the uprising of 1911, we honor not just endurance, perseverance, but triumph, only achievable at such scales through unity. We honor the moment when a small region stood against a vast empire and declared its existence to the world.

The flag raised on that mountaintop became the spark that led to Albanian independence in 1912. It shaped who we became, who we are, and who we will become.

May each of you achieve greatness as enduring and as powerful as the mountains of Malësia e Madhe.

Irena Dragoti/

Intuitë, koherencë, pjekuri letrare apo, sido që ta emërtoj, aftësinë e shkrimtarit Pashko Camaj për të dëgjuar si duhet një të vërtetë përpara se ta shndërrojë atë në gjuhën e shkruar, fillimisht do ta etiketoja si aftësi eksploruese të së panjohurës midis ekzistencës dhe shmangies së vetvetes. Romani “Brenga” i Dr. Pashko R. Camaj zhbiron paralelisht historinë me dramën morale të dy personazheve në dy rrethana të ndryshme. Dr. Pashko Camaj, ky lexues i saktë i njeriut të diktaturës, përcjell kujtesën si një detyrim moral ndaj atyre që shenjën e ndryshimit ua vuri guximi.

A mund ta mendojmë mërgimin si një mur të lartë ndarës me të shkuarën? A është mërgimi “krim” në tendencën për t’i ikur një shoqërie apo ideologjie ku mungesa e lirisë është baza e saj? A përbën krim mungesa e lirisë në sisteme totalitare? A kishte zgjidhje të tjera përpos dualitetit ikje apo vuajtje në shoqëri të tilla?

Këto janë pyetje që më kanë munduar qysh prej viteve ’90, kur në vendin tonë u masivizua plaga e mërgimit dhe unë isha thjesht një adoleshente. I ringrita këto pyetje sapo përcolla faqet e para të romanit “Brenga”. Dhe ishte pikërisht takimi i parë i autorit me Toninin, retrospektiva e këtij të fundit, që më bindi se “Brenga” e Dr. Pashko Camaj vjen si përgjigje e pyetjeve ekzistenciale të një populli 45 vite pa liri. Letërsia që kam prekur pas viteve ’90 dhe që trajton përvojat totalitare noton kryesisht mes dy poleve: dëshmisë historike dhe reflektimit filozofik. Në këtë këndvështrim, romanin “Brenga” të Dr. Camaj do ta klasifikoja si vepër hibride, pasi narrativa e tij tejkalon të dy polet, duke mundësuar që lexuesi të bëjë dallimin midis lirisë si materie dhe lirisë si shpirt.

Romani “Brenga”, ky enumeracion dyshor ose dual, thënë ndryshe me dy miq, dy rrugë, dy sisteme, nuk është tjetër veçse metafora e ndarjes së shqiptarit në shekullin XX midis mundësisë dhe pamundësisë, midis zgjedhjes dhe imponimit. Është pikërisht narracioni i Dr. Pashko Camaj që vendos përballë Toninin dhe Markun si dy mënyra të ndryshme ekzistence: Tonini (Amerika), personifikim i lirisë si mundësi për t’u ribërë falë guximit dhe dëshirës për horizont; Marku (Shqipëria), si mbyllje dhe pamundësi zgjidhjesh e ndryshimi.

Kur Tonini i lirë zhytet në ankthin e fajit, Marku i robëruar ruan një lloj pastërtie tragjike. Pikërisht këtu qëndron vlera rrëfyese e Dr. Pashko Camaj, kur përmbys idenë se liria nuk është shpëtim apo zgjidhja absolute për qetësinë dhe lumturinë njerëzore, por as mungesa e saj nuk nënkupton shkatërrim e humbje dinjiteti. Shkrimtari dëshmon se e njeh mirë metafizikën e lirisë. “Brengën” autori e sjell edhe si dëshmi të kujtesës kolektive, po aq sa si mundësi ndërgjegjësimi. Ai është njohës kaq i mirë i një prej diktaturave më të egra në Evropë, edhe pse liria, mirëqenia dhe karriera në Amerikë mund ta joshnin me harresë.

Dr. Camaj, me këtë narrativë, është një lloj Tonini që “brengën” e tij për vëllezërit shqiptarë e shlyen me këtë vepër. Tonini guxoi dhe zgjodhi lirinë, por nuk e shmangu dot ndjenjën e fajit. Dr. Pashko Camaj guxoi me “Brengën” për t’u shndërruar, pavetëdijshëm, në misionar për brezat e rinj. Koha, për romancierin Camaj, është një spirale ku e shkuara, e tashmja dhe e ardhmja bashkëjetojnë. Sinqeriteti me të cilin autori sjell historinë e një kombi është pikërisht kontrasti me shoqërinë totalitare që sheh urrejtjen si motor të zhvillimit të saj.

Filozofi Martin Heidegger, në veprën e tij “Qenia dhe Koha”, argumenton teorinë brilante “të qenurit i hedhur në botë”, ku thotë se njeriu nuk zgjedh rrethanat, por zgjedh të përshtatet me to. Marku, figura e hedhjes në një botë armiqësore, dhe Tonini, figura e ikjes nga ajo botë, zgjodhën të përshtaten. “Brenga” është pikërisht ajo urë mes fatit dhe ndërgjegjes që shtegtimi nuk e shkurton, por e zgjat. A mjafton liria për një zemër të munduar nga faji? — është retorika që përshkon fund e krye romanin, për të marrë përgjigje vetëm pasi ta kesh lexuar.

Një liri me retorikë është një brengë dhe robëri e mendjes. Tonini i mendjemunduar na kujton Dostojevskin te vepra “Krim dhe ndëshkim”, me mesazhin se faji është më i fortë se ligji dhe ndëshkimi nuk është juridik, por shpirtëror. Nga ana tjetër, Marku i afrohet perceptimit të njeriut nga Albert Camus: njeriu hero, por heroizmi i tij është absurd në shoqërinë ku jeton; megjithatë ai e shpërfill absurdin me dinjitet, në kufijtë e mbijetesës.

Duke lexuar romanin, bindesh se shkrimtari, përpara se t’i hedhë në skenë këta personazhe, u ka bërë një “skaner” me syrin e filozofit. Ai nuk sjell evidenca apo ditar, por një skenë të tërë interpretimi të një realiteti ku secili do të ndihej aktor për nga emocioni. Megjithatë, Dr. Camaj ruan një autenticitet të fortë, duke krijuar teorinë e tij filozofike se liria pa paqe shpirtërore është një formë tjetër burgu. Ky paradoks i fuqishëm nuk të amullon, por të kujton madhështinë e Milan Kunderës, ku historia kolektive prodhon fatin individual, po aq sa e tejkalon atë në drejtim të qartësisë morale.

E drejtpërdrejta, e herë kronika, e shndërrojnë “Brengën” në dimension dëshmie. “Brenga” është mision për të mos harruar! Brenga është atdhedashuri që mjekon plagët e vjetra të Atdheut. Brenga është zë për shqiptarinë në dyert e politikës ndërkombëtare.

Brenga është Dr. Pashko Camaj — ky shqiptar, ky filozof, rrëfimtar, mjek i historisë që merr frymë me ritmin e origjinës!

Harold Bloom-in, një nga kritikët më të dashur për mua, duke parë qartësinë morale të Dr. Camaj, pyetjes sime: “A krijon romani një figurë që mbetet?”, do t’i përgjigjej: “Po”. Është Marku, tragjizmi që ia doli të rezistojë në një vend ku e keqja shfaqet si normalitet. Është Tonini, i cili, pa qenë realisht fajtor, ndërton një faj simbol për të ruajtur lidhjet me Markun, mikun e tij të ngushtë.

Të gjithë kemi nevojë për një pasqyrë të vetes në çaste dilemash dhe këtë ka bërë shkrimtari Camaj. Ai ka ndërtuar një vepër në sistemin e pasqyrave, duke na bërë të ditur se rrethanat nuk e ndryshojnë njeriun, por nxjerrin në pah më të thellën e nënvetëdijes. Në pamje të parë, “Brenga” hedh dritë mbi dy plagë të një kombi — diktaturën dhe emigracionin ndër dekada — por, nëse depërton më thellë, do të lexosh mes ngjarjesh pyetjen ekzistencialiste: “A mund të mbijetojë miqësia përtej historisë?”

Përgjigjja në roman vjen si “Klithma” e Edvard Munch, për shkatërrimin jo vetëm të sistemit, por edhe të ideve që mbijnë në pyllin totalitar. Njeriun e lirisë me njeriun e vuajtjes realisht i bashkon kujtesa — rruga e vetme e drejtësisë që ofron ky roman etik. Do ta përkufizoja pa frikë këtë roman si romani i fatit të ndarë për fajin pa krim dhe pamjaftueshmërinë e lirisë. Fatit mund t’i ikësh, por a i ikën dot historisë? Historia është “Brenga” që nuk e shkul dot.

A mjafton liria, dimensioni i sakrificës, simbolika e kryqit dhe dilemat në këtë roman për të konkluduar se shkrimtari ka dhënë nga vetja më shumë se tradita?!

Narrativa e tij, që ruan traditën por edhe e transformon, nëse do të kalonte në penën e T. S. Eliot, jam e sigurt se ky i fundit do t’i shtrëngonte dorën fort Dr. Pashko Camajt, duke i thënë: “Në një botë të fragmentuar, kjo vepër është kaq e disiplinuar artistikisht!” Camaj, ky shkrimtar epik, me hapësirë të jashtëzakonshme ngjarjesh, thekson absurdin e sistemeve diktatoriale në stilin e Camus, zhbiron personazhet me psikoanalizë dhe nuk bie në ngjyrat inekzistente të jetës.

Unë e lexova “Brengën” për t’ju folur sot për të, por brenga e vetme që kam nga sot është nëse arrita ta përcjell te ju si risi narrative. “Brenga” e Dr. Pashko Camaj nuk jep përgjigje përfundimtare për sistemet totalitare dhe përjetuesit e saj, por ngre pyetje që vazhdojnë të jehojnë përtej tekstit. Sepse “Brenga” nuk është ajo që mbetet pas historisë, por ajo që historia nuk arrin ta shuajë brenda njeriut. Dhe ndoshta, pikërisht këtu qëndron forca e saj më e madhe: në aftësinë për të na kujtuar se njeriu mund të ndryshojë vendin, por rrallëherë arrin të ndryshojë peshën e vetvetes.

Gëzim Mekuli/

Këshillë miqësore për të rinjtë e moshës 15 – 30 vjeçare: Mos e shih veten me sytë e të tjerëve, qoftë të francezëve, serbëve, italianëve, rusëve, amerikanëve, apo të kujtdo në botë. Mos lejoni kalbjen e trurit nga mediat, që nuk dihet kush i financon, e as nga librat e shkruara nga gjysmakë e të porositura nga lobet e ndryshme kundërshqiptare.

Një komb që kërkon vlerësim nga jashtë, pa qenë i sigurt në vetvete, rrezikon të humbasë thelbin e tij. Ne duhet të jemi ata që jemi, me dinjitet dhe vetëdije të plotë për identitetin tonë shqiptar. Populli shqiptar ka mbijetuar ndër shekuj jo rastësisht, por sepse ka ruajtur tri shtylla themelore: gjuhën shqipe, ndjenjën kombëtare dhe simbolin e përbashkët; flamurin. Këto nuk janë thjesht elemente kulturore e as peshqeshe të Brukselit, por janë dëshmi e vazhdimësisë sonë historike dhe e qëndresës përballë përpjekjeve për copëtim e asimilim.

Kosova si shtet është realitet i fituar me sakrificë, gjak dhe përkushtim të jashtëzakonshëm të shqiptarëve; jo vetëm të shqiptarëve të Kosovës, por me sakrificën dhe gjakun e shqiptarëve nga të gjitha trevat ku ka shqiptarë, apo jo?

Prandaj, Kosova si shtet është e pamundur të kuptohet apo të ekzistojë jashtë kontekstit të identitetit shqiptar. Shqiptarët janë shumica dërrmuese (94%) dhe bartësit kryesorë të shtetformimit, të institucioneve dhe të vetë jetës politike e shoqërore në Kosovë. Kjo nuk është thjesht një çështje emocionale apo dëshire, por një fakt demografik, historik dhe gjeopolitik.

Megjithatë, duhet treguar kujdes në mënyrën si përfaqësohemi simbolikisht. Flamuri i Kosovës përfaqëson shtetin, ndërsa flamuri kombëtar shqiptar përfaqëson identitetin tonë historik dhe etnik. Ndarja e këtyre dy simboleve nuk duhet të krijojë konfuzion apo dobësim të vetëdijes sonë kombëtare. Përkundrazi, ato duhet të bashkëjetojnë si dëshmi e një realiteti të dyfishtë: shtetësisë së Kosovës dhe përkatësisë shqiptare.

Në aspektin gjeopolitik, ruajtja e këtij ekuilibri është thelbësore. Një Kosovë e shkëputur nga identiteti shqiptar rrezikon të dobësohet në planin afatgjatë, ndërsa një vetëdije e fortë kombëtare e shqiptarëve në Kosovë e bën shtetin më të qëndrueshëm dhe më të qartë në orientimin e tij strategjik.

Prandaj, forca e Kosovës qëndron pikërisht te shqiptarët e saj; te gjuha, kultura, historia dhe ndërgjegjja kombëtare. Këto janë garancia më e madhe që ky shtet do të qëndrojë i fortë, i qëndrueshëm dhe i pathyeshëm.

Rroftë Kosova dhe rroftë kombi shqiptar brenda dhe jashtë kufijve të saj.