Në panteonin e poezisë shqiptare, Frederik Rreshpja zë një vend të veçantë, si një nga zërat më origjinalë, më të ndjeshëm dhe më tragjikë të letërsisë sonë moderne. Ai ishte një poet i lindur i lirikës së thellë, një krijues që e shndërroi vetminë, kujtesën, dashurinë dhe dhimbjen në një gjuhë të rrallë poetike.

I lindur në Shkodër më 19 korrik 1940, qytetin me traditë të madhe kulturore e letrare, Rreshpja trashëgoi diçka nga shpirti romantik i veriut shqiptar: muzikalitetin e vargut, ndjeshmërinë ndaj natyrës dhe një lidhje të fortë me botën e brendshme të njeriut. Por poezia e tij shkoi përtej çdo tradite; ajo krijoi një univers të tijin, ku realiteti shpesh shndërrohet në ëndërr, ndërsa dhimbja në bukuri.

Frederik Rreshpja mund të konsiderohet një nga vazhduesit më të denjë të linjës së madhe lirike shqiptare. Nëse Naim Frashëri ishte poeti i dashurisë për atdheun, natyrën dhe idealin njerëzor; nëse Lasgush Poradeci ishte mjeshtri i muzikalitetit, simbolit dhe shpirtit të përmalluar; nëse Migjeni ishte zëri i revoltës dhe i dramës shoqërore, Rreshpja ishte poeti i vetmisë metafizike, i plagës së shpirtit dhe i bukurisë së brishtë njerëzore.

Ashtu si Lasgush Poradeci, ai kishte një ndjenjë të jashtëzakonshme për ritmin dhe figurën poetike. Vargu i tij shpesh duket sikur nuk është shkruar, por është dëgjuar si një këngë e largët. Por ndërsa Lasgushi kërkonte harmoninë e përkryer të botës, Rreshpja shpesh kërkonte dritën brenda një bote të thyer.

Me Migjenin e lidhin dhimbja dhe vetëdija tragjike për fatin njerëzor, por Rreshpja nuk e shpreh revoltën me britmë; ai e shpreh me heshtje, me një trishtim të thellë dhe fisnik. Poezia e tij nuk sulmon, por kujton; nuk gjykon, por vajton bukur humbjet e jetës.

Në vargjet e tij natyra nuk është vetëm peizazh. Pemët, zogjtë, lumenjtë, stinët dhe drita marrin shpesh një kuptim simbolik. Ato bëhen pasqyrë e shpirtit njerëzor, e kujtimeve dhe e plagëve të padukshme.

Fuqia e Frederik Rreshpjes qëndron në thjeshtësinë e jashtme dhe thellësinë e brendshme. Ai nuk kërkoi madhështinë përmes fjalëve të mëdha; ai e gjeti atë në një imazh të vetëm, në një kujtim të humbur, në një çast heshtjeje.

Për shumë studiues dhe lexues, Rreshpja renditet ndër lirikët më të mëdhenj shqiptarë të shekullit XX, pranë emrave si Naimi, Lasgushi dhe Migjeni. Ai është një poet që nuk lexohet vetëm me mendje, por me zemër, sepse në qendër të poezisë së tij qëndron gjithmonë njeriu – i brishtë, i vetmuar, por i aftë të krijojë bukuri edhe nga dhimbja.

Frederik Rreshpja mbetet sot një nga figurat më fisnike të poezisë shqipe: poeti i trishtimit të bukur, i ëndrrave të humbura dhe i fjalës që jeton përtej kohës.

“E diela ime ishe ti”

Ka shumë kohë që jam larg teje.

Besomë, shumë kohë s’kam patur asnjë të diel.

E diela ime ishe ti.

Nuk të premtoj ndonjë gjë të madhe;

Gjërat e mëdha i kemi konsumuar,

kur prisja agimet në gjoksin tënd.

Kthehu!

Nuk të premtoj dashuri.

Me dashuri kemi tërbuar tërë botën…

Thjesht, kam mall për ty!

Saimir Kadiu

Enver Sulaj/

Kujtimin për zjarrvënësin Haxhi Qamili, edhe pas gati gjysmëshekulli që kur ai ishte ekezekutuar me varje, pushteti komunist i Enver Hoxhës përkujdesej ta mbante gjallë në forma të ndryshme. Në këtë mënyrë, ushqehej narrativa ideologjike mbi “barazinë sociale”, duke ndjekur në qeverisjen e vendit modele antikapitaliste, antiperëndimore dhe antikombëtare.

Në një deklaratë me shkrim, të datës 2.9.1956, që ruhet në Arkivin Qendror të Shtetit Shqiptar, një fshatar 69 vjeçar, e “kujton” pas 41 vjetësh “Kryengritjen e katundarit Haxhi Qamili” dhe “luftën e tij për të mbrojtur fshatarët e varfër, por që pengohej  nga “Krenët e bajraqeve, si Preng Pasha etj., të paguem me pare nga Esat Pash Toptani, Ded Coku etj.,” të cilët e “rrejtën popullin e krahinave tona se gjoja Haxhi Qamili asht rebelë, do na djegi e do të na plaçkisi”. 

“Në pranverën e vitit 1915 nga Shqipnija e mesme ai (Haxhi Qamili-vër. E.S.) u nisë per Shqipnin e Veriut i shoqnuem me disa qindra fshatar të varfër.”

 “Kur Haxhi Qamili së bashku me shokët e vetë ardhi në Milot i tha popullit ju mosë luni se unë s’kamë punë me ju, mirëpo të frymzuem nga Bejlerët dhe Bajraktarët në fillim i bamë do pushkë me ta në Zall të Matës,… por me gjithë këtë qëndresë Haxhi Qamili… dogji shpijat e bajraktarve dhe shokve të tyne dhe në asnjë mnyrë nuk vuni dorë në kisha asë në xhami.”

“Mbasi u sqarue puna e ardhjes së Haxhi Qamilit me fshtarët e varfër e pritëm dhe e përcollëm si mik e dashamirë, mbasi e pamë se qellimi i tijë ishte i drejtë. Ai porosiste shokët e vetë që pasurinë e popullit mos ta damtoni.” “Unë e kam pa me sytë e mijë fshatarin Haxhi Qamilin, ishte burrë i shkurtër, kishte një mjekerr të kuqe, kishte qeleshe të gjatë dhe i veshurë me xhurdi me tufa dhe brekusha leshi, ka pasë një dhjetshe turke dhe pushkë turke. Haxhi Qamili ishte i butë, gojëambel dhe dashamirë me të varfrit dhe i ashpër e pamëshirshem me të pasurit.”

Në kohën kur u shkrua kjo deklaratë-dëshmi, ideologjia komuniste kishte shtrirë ndikimin e saj të thellë në të gjitha poret e shoqërisë, ndërsa Haxhi Qamili, edhe nën tymin e zjarrit dhe plaçkitjes së tokës shqiptare portretizohej si “shpëtimtar” i fshatarësisë, i asaj fshatarësie të cilën regjimi komunist e varfëroi deri në skajshmëri, sa vetë shkrimtari i njohur shqiptar, Ismail Kadare, në mesin e kërkesave që i parashtroi pasuesit të diktatorit Hoxha, Ramiz Alisë, ishte kthimi i lopës fshatarit shqiptar: 

“ …varfërimi i fshatarëve ishte i padurueshëm, qindra-mijëra fëmijë nuk pinin qumësht e nuk hanin mish. Po shfaqeshin sëmundje të papara, të shkaktuara nga mos ushqimi. E keqja po prekte themelet e racës”. “Ata duan lopën”, – i thoshte mes tjerash Kadare, pasardhësit të Enver Hoxhës, Ramiz Alisë, në kohën kur diktatura po numëronte ditët e fundit e Shqipëria po ndahej përfundimisht nga kampi i kuq.

Artan Nati/

Ekonomistët kanë një mani të çuditshme: sa herë shpërthen një protestë, fillojnë të numërojnë pagat, inflacionin, papunësinë dhe çmimin e domateve. Sikur revolucionet të ishin thjesht një ekuacion me shumë të panjohura ekonomike. Por historia ka qenë gjithmonë më pak matematikë dhe më shumë psikologji. Revolucionet nuk fillojnë kur njerëzit mbeten pa bukë. Fillojnë kur mbeten pa dinjitet. Dinjiteti është valuta e vetme që nuk e shtyp as banka qendrore dhe nuk e subvencionon as qeveria. Ai lind kur qytetari ndihet i barabartë para ligjit, kur zëri i tij dëgjohet po aq sa ai i ministrit, kur deputeti i shërben republikës dhe jo partisë, kur meritokracia nuk është emër parrulël, por mënyrë qeverisjeje. Poshtërimi është e kundërta e kësaj. Është momenti kur qytetari kupton se vota e tij vlen vetëm një ditë në katër vjet, ndërsa telefoni i oligarkut ka linjë direkte me kabinetin qeveritar. Është çasti kur ligji bëhet akrobat si shkopi i Maliqit: i butë për të fortët dhe i tmerrshëm për të dobëtit. Pikërisht këtu duhet kërkuar shpjegimi i Revolucionit të Flamingove.

Shumë analistë u munduan ta shpjegonin si revoltë kundër një resorti luksoz, kundër betonit, kundër investimeve strategjike apo kundër një vendimi administrativ. Ishte një analizë po aq e thellë sa të thuash se ethet shkaktohen nga termometri. Shkaku i vërtetë nuk ishte resorti. Resorti ishte vetëm shkrepësja. Baruti ishte grumbulluar prej vitesh. Çdo tender i dyshimtë, çdo konkurs i paracaktuar, çdo deputet që fyente inteligjencën e publikut, çdo ministër që fliste me arrogancën e pronarit dhe jo të shërbëtorit të shtetit, çdo emërim që shpërblente besnikërinë dhe jo aftësinë, shtonte nga një dozë baruti në magazinën e zemërimit kolektiv. Shqiptari nuk doli në rrugë sepse zbuloi papritur korrupsionin. Atë e kishte njohur prej dekadash. Ai doli sepse një ditë kuptoi se korrupsioni nuk po i merrte vetëm paratë, po i merrte dinjitetin.

Kur sheh një parlament ku qytetari mezi gjen një njeri që do t’ia linte të administronte pallatin e lagjes, por që megjithatë i kërkohet ta konsiderojë “ajkën e demokracisë”, ai nuk ndihet i përfaqësuar. Ndihet i tallur. Dhe këtu fillon tragjikomedia.

Në njërën anë dëgjon fjalimet teatrale të një deputeti që e ka kthyer parlamentin në ring boksi politik. Në anën tjetër dëgjon një deputete që prodhon më shumë meme në internet sesa amendamente në ligje. Pak më tutje, një ish-ministër shpjegon me bindje absolute se problemi nuk është sistemi, por qytetarët që nuk e kuptojnë madhështinë e sistemit. Një tjetër flet sikur kushtetuta është shkruar posaçërisht për statusin e tij në Facebook. Ketu qytetari jo vetem zemërohet. Ai poshtërohet. Kur dëgjon se çdo kritik është “armik”, çdo protestues është “i manipuluar”, çdo intelektual është “i paguar”, ndërsa çdo servil shpallet “ekspert”, ai nuk ndien më vetëm padrejtësi. Ndien se inteligjenca e tij është bërë objekt humori. Prandaj Revolucioni i Flamingove nuk kërkon vetëm një pyll më shumë apo një hotel më pak. Ai kërkon diçka shumë më të rrezikshme për çdo kastë politike: barazinë morale. Në thelb, protestuesit po thonë një fjali shumë të thjeshtë: “Na shikoni në sy.” Sepse sistemi kishte filluar t’i shihte qytetarët si spektatorë të detyruar, jo si pronarë të republikës.

Demokracia është reduktuar në një shfaqje televizive ku publiku ka vetëm një të drejtë, vetëm të duartrokasë. Ironia është se elitat nuk e kuptuan këtë. Ato menduan se protestuesit kërkonin më shumë subvencione, më shumë fonde ose më shumë vende pune. Jo. Njeriu mund të jetojë me një makinë të vjetër. Mund të jetojë edhe me një pension modest. Por nuk mund të jetojë pafundësisht me ndjesinë se konsiderohet budalla nga ata që paguan për t’i mbajtur në pushtet. Historia na kujton se Bastija nuk u sulmua për bukën. Muri i Berlinit nuk u rrëzua për një rritje page.

Edhe Revolucioni i Flamingove nuk u ushqye vetëm nga pakënaqësia ekonomike. Ai u ushqye nga diçka shumë më e thellë: nga dëshira për t’u trajtuar si qytetarë dhe jo si dekor statistikor i një demokracie ceremoniale. Sepse në fund, një republikë nuk shembet kur qytetarët varfërohen. Ajo fillon të shembet kur qytetarët binden se pushteti nuk u ka marrë vetëm pasurinë, por edhe respektin. Dhe kur një popull ngrihet për të rifituar dinjitetin, ai nuk kërkon privilegje. Ai kërkon vetëm atë që kushtetutat premtojnë dhe oligarkitë harrojnë: të drejtën për të qenë i barabartë. Pikerisht erdhi një ditë si sot që shqiptarët të refuzojnë të pranojnë se mediokriteti është meritë, se servilizmi është kompetencë, se britma është argument dhe se tallja me inteligjencën e publikut quhet demokraci.

Filozofi Immanuel Kant thoshte se në këtë botë gjërat ndahen në dy kategori: ato që kanë çmim dhe ato që kanë dinjitet. Ajo që ka çmim mund të blihet, të shitet, të zëvendësohet ose të kompensohet me diçka tjetër me vlerë të barabartë. Një makinë prishet dhe blihet një tjetër. Një rrugë shembet dhe rindërtohet. Një qeveri bie dhe zëvendësohet me një tjetër. Por dinjiteti nuk funksionon sipas ligjeve të tregut. Ai nuk shitet në ankand, nuk tenderohet, nuk koncesionohet dhe nuk futet në paketën e investimeve strategjike. Dinjiteti nuk ka çmim, sepse nuk ka zëvendësues. Shqiptari e kishte kuptuar këtë shumë kohë përpara se Kant ta shkruante në libra. Ai e përmblodhi me një fjali që ka mbijetuar shekujve si busull morale: “Njeriu për një nder rron.” Jo për një rrogë. Jo për një tender. Jo për një vend pune. Për një nder. Sepse buka të mban gjallë, ndërsa nderi të jep arsye pse ia vlen të jetosh. Ndoshta këtu duhet kërkuar edhe shpjegimi i asaj vale zemërimi që shpërtheu në protestat e Revolucionit të Flamingove. Analistët folën për betonin, për resortet, për investimet, për oligarkët, për çmimet, për turizmin dhe për ekonominë. Të gjitha këto kanë rëndësi. Por ato janë vetëm kapitujt e librit.

Titulli i tij është shumë më i thjeshtë: Poshtërimi i qytetarit. Sepse kur qytetari sheh se ligji flet me dy zëra, se meritokracia është bërë figurë letrare dhe se institucionet i kujtohen vetëm në ditën e votimit, ai nuk ndien vetëm padrejtësi. Ai ndien se i është prekur nderi. Dhe shqiptari ka një zakon të vjetër: varfërinë e duron, poshtërimin e mban mend. Ironia më e madhe është se politika shqiptare vazhdon të sillet sikur gjithçka mund të blihet. Blihet vota. Blihet deputeti. Blihet eksperti. Blihet analisti. Blihet heshtja. Madje, sipas disa politikanëve, blihet edhe kujtesa. Vetëm një gjë nuk blihet.

Respekti. Prandaj protestat nuk janë thjesht një debat për një projekt apo për një qeveri. Ato janë një kërkesë që qytetari të mos trajtohet më si figurant në një teatër ku rolet kryesore luhen prej të njëjtëve aktorë prej tri dekadash. Në këtë teatër, shumica e shqiptarëve kanë filluar ta quajnë me ironi kastën politike me një mbiemër të vetëm: “Nburg”. Jo si një mbiemër familjar, por si një metaforë politike. Njëri quhet Rama Nburg. Tjetri quhet Berisha Nburg. Dy emra, një mbiemër. Dy parti, një kulturë pushteti. Dy flamuj, një mënyrë qeverisjeje. Dy armiq në televizion, por shpesh dy binjakë në mënyrën se si e kanë trajtuar shtetin si pronë dhe qytetarin si spektator. Është një satirë e hidhur që thotë më shumë se një mijë analiza politike. Sepse qytetarët nuk po u ndryshojnë mbiemrin për shkak të një vendimi gjykate, po u japin një nofkë që përmbledh perceptimin e tyre për një klasë politike që, sipas tyre, ka humbur legjitimitetin moral.

Në fund të fundit, historia nuk i kujton udhëheqësit nga pallatet që ndërtuan apo kilometrat e asfaltit që shtruan. I kujton nga mënyra se si trajtuan dinjitetin e njerëzve. Sepse rrugët mund të riparohen. Buxhetet mund të rishkruhen. Qeveritë mund të ndërrohen. Por një popull, të cilit i është shkelur nderi për vite me radhë, nuk ngrihet për të kërkuar më shumë para. Ai ngrihet për të kërkuar që ta shohin përsëri në sy si të barabartë. Dhe pikërisht atëherë politika zbulon të vërtetën më të vjetër të demokracisë: zgjedhjet fitohen me vota, por republikat mbijetojnë vetëm me dinjitet.

Agim Baçi/

Te rrëfimet e Dino Buxatit veshi qëndron afër zemrës së njeriut. Buxati i drejtohet lexuesit si një i njohur i vjetër i tij, por nuk ja lehtëson aspak udhët që i duhet të bëjë gjithkush prej nesh për të njohur jetën dhe veten. Por për të ka rëndësi të veçantë sidomos udha që do të na duhet të bëjmë për ruajtjen e dinjitetit tonë. Bëhet fjalë për atë përpjekje që ndodh brenda nesh për të mos pranuar dorëzimin e përditshëm ndaj së pushtetshmes, për atë përpjekje që duhet të kemi për të ruajtur sytë dhe zemrën përballë dëshirës së pushtetit që ne të shohim vetëm atë që na sugjerohet. Ashtu siç ndodh në tregimin “Malet e ndaluara”, ku gjithçka nis në lokalin e një fshati, ku mali nuk përmendet më nga askush prej banorëve të zonës dhe gjithçka për malet vetëm nënkuptohet, pasi pushtetit ka vendosur që malet të mos quhen të tilla e të mos flitet më për to.

Në fillim të duket një fantazmagori, ashtu siç i duket dhe udhëtarit në atë fshat i cili nuk di se si të marrë heshtjen e banorëve të zonës, mungesën e përgjigjes së tyre, për atë që ka parë udhës drejt lokalit por që nuk mund ta shquajë më nga dritaret e lokalit.

“Me ligj është e ndaluar të merresh me malet, as të ngjitesh në to, as të flasësh për to, e mundësisht, as mos t’i hedhësh sytë fare. “Mundësisht” kështu thotë ligjvënësi, duke nënkuptuar, se ky është një pretendim i tepërt. Ata janë gjithnjë mbi qytet, në anën veriore, ditë e natë shkëlqejnë. Kur vjen një i huaj dhe na pyet: “Më falni, ai është mali Mezola, ajo është kreshta e Lorres?”. Ne me sytë përtokë, i përgjigjemi me një buzëqeshje të njerëzishme: “Na falni, zotëri, po nuk e dimë, nuk jemi njerëz praktikë” dhe hedhim sytë përreth mos ndodhet aty rrotull ndonjë spiun.

Tani kemi vendosur mos t’i shikojmë. Me pak vullnet të mirë, mund të mësohesh mos tua prishësh qejfin qeveritarëve tanë.

Tani ato, (malet) për ne sikur nuk ekzistojnë dhe janë të përjashtuar nga ngjarjet e përditshme të jetës. Megjithatë nganjëherë pa dashje, u hedhim ndonjë shikim kalimthi, por shpejti i ulim sytë, për t’u treguar të matur dhe mundohemi t’i harrojmë. Kush e di a janë të kthjellta, apo të mbuluara me re, të veshura me borë, apo të djegura nga dielli! Nuk duam të dimë, sepse kemi nderim të madh për ligjet, të cilat ne nuk i kuptojmë, po që patjetër janë hartuar për të mirën tonë dhe të fëmijëve tanë”, thuhet në fillim të rrëfimit të Buxatit.

Realiteti dhe shkallimi ynë duket sikur janë në të njëjtën karrige në atë lokal, dhe pamja e fytyrës sonë varet vetëm nga ajo që do guxojmë të shohim. Por, a mund të besosh se dikush mund të kundërshtojë apo të debatojë për vendimet qe merren ndaj tij apo ndaj një komuniteti të tërë, kur nuk ai apo ata nuk kanë guxim të pohojnë se përpara tij apo përpara tyre ndodhet një mal? Buxati i vë personazhet të zhytur në autoironinë e tyre për justifikimet e pafund që u duhet të gjejnë për të mos parë atë që shihet nga dritarja që ose e kanë mbyllur, ose e kanë prishur vetë, ose dëshirojnë ta mendojnë se nuk hapet.

Dhe në fakt, “malet e të vërtetave” shpesh janë afër nesh, ngjitur me përditshmërinë tonë, ngjitur me kolegët apo fqinjët tanë. Çdo pushtet ka tentuar që këto “male” të mos i konsiderojë, apo t’i quajë më së shumti mirazhe. Por asnjë pushtet nuk mund t’ia arrijë t’i zhdukë “këto male” pa pasur aleat heshtjen përballë pranisë së këtyre maleve, heshtjen tonë ndaj asaj që shohim dhe nuk mundet ta themi me zë të lartë. Kushdo që do të zhytet në botën e pafundme të justifikimeve për atë që nuk mundi ta thotë me zë të lartë, do kërkojë më pas ta shohë në ëndërr, por pa mundur të ketë zë dhe sy. Dhe, Buxati e mbyll rrëfimin duke na kujtuar se, për të parë të vërtetën përpara teje duhet të jesh i denjë për të!

“Pas saj janë malet, të ngarkuara me natë, me fytyrat e tyre të errëta e të fuqishme, ata qëndrojnë sipër nesh. Kurse ne nuk jemi të denjë për ta”!(Malet e ndaluara).

Foto: www.britannica.com

Besnik Fishta/

Në historinë e filatelisë shqiptare, vëmendja e studiuesve është përqendruar kryesisht te pullat postare, ndërsa një fushë po aq e rëndësishme, filatelia fiskale, ka mbetur për një kohë të gjatë jashtë vëmendjes së merituar. Megjithëse pullat e taksës janë pjesë e historisë së administratës, të financave publike dhe të shtetformimit shqiptar, ato janë studiuar shumë pak dhe kanë munguar botimet e plota që t’i trajtojnë në mënyrë sistematike. Ky boshllëk është plotësuar në mënyrë të ndjeshme nga koleksionisti dhe studiuesi korçar Mirgen Shamlli, i cili, pas një pune shumëvjeçare kërkimore, ka botuar dy vepra me rëndësi të veçantë: “Pullat e taksës në Shqipëri 1921–2021” dhe “Pullat e taksës në Korçë 1917–1921”. Këto nuk janë thjesht katalogë filatelikë, por studime dokumentare që për herë të parë sistemojnë, klasifikojnë dhe interpretojnë një pjesë të rëndësishme të trashëgimisë fiskale shqiptare, të mbështetur në dokumente arkivore, materiale origjinale dhe koleksione të specializuara. Veçantia e këtyre botimeve qëndron jo vetëm në pasurinë e informacionit që ofrojnë, por edhe në karakterin e tyre pionier. Ato krijojnë një bazë të re për studimin e filatelisë fiskale shqiptare dhe njëherazi ofrojnë një burim me interes për koleksionistët, historianët, arkivistët shqipetar dhe te huaj,dhe të gjithë ata që dëshirojnë të njohin më mirë historinë institucionale të shtetit shqiptar. Në faqet që vijojnë do të analizohen veçmas këto dy vepra, duke evidentuar metodologjinë e autorit, vlerat dokumentare dhe kontributin e tyre në pasurimin e literaturës filatelike dhe historiografisë shqiptare.

Pullat e taksës kanë ecur gjithmonë paralelisht me pullat postare, duke përbërë një element të rëndësishëm të historisë administrative dhe fiskale të shtetit shqiptar. Nëse pulla postare garantonte kryerjen e shërbimit postar, pulla e taksës vërtetonte pagesën e detyrimeve ligjore dhe administrative. Për dekada me radhë ato u përdorën në dokumente të ndryshme zyrtare, si brenda ashtu edhe jashtë territorit shqiptar, duke u bërë pjesë e pandashme e jetës institucionale të vendit. Përtej funksionit të tyre praktik, pullat e taksës përfaqësojnë një dëshmi të rëndësishme të sovranitetit shtetëror. Nëpërmjet simboleve kombëtare, stemave, mbishkrimeve dhe elementeve grafike, ato shprehin identitetin e shtetit, autoritetin e ligjit dhe organizimin e administratës publike. Në këtë kuptim, ato nuk janë vetëm objekte filatelike, por edhe dokumente historike që pasqyrojnë zhvillimin institucional të Shqipërisë gjatë një shekulli.

Që në parathënien e librit, autori Mirgen Shamlli evidenton mungesën e literaturës së specializuar mbi këtë fushë, duke theksuar: “Mungesa e materialit më të plotë rreth këtyre pullave ka qenë gjithmonë një mangësi në këtë fushë koleksionimi ose klasë koleksionimi.

Duke plotësuar dhe paraqitur me anë të këtij katalogu pothuajse të gjitha pullat e taksës që janë përdorur në Shqipëri gjatë periudhës 1921–2021, jam munduar të qartësoj e të jap sa më të plotë imazhin dhe historinë e pullës së taksës në Shqipëri.” Ky pohim shpjegon qartë motivimin që ka udhëhequr autorin gjatë hartimit të veprës. Qëllimi nuk ka qenë vetëm katalogimi i materialit ekzistues, por krijimi i një reference të besueshme që të shërbejë si bazë për studiuesit, koleksionistët dhe të gjithë të interesuarit për filatelinë fiskale shqiptare. Njëkohësisht, Shamlli tregon një ndershmëri të admirueshme shkencore kur pranon se kërkimi mbetet një proces i hapur. Ai shkruan: “Sigurisht që ka edhe mungesa në emisione të caktuara, të cilat me kohë do ta plotësojnë këtë mozaik elegant e të natyrshëm.”

Ky qëndrim dëshmon se autori nuk pretendon ta konsiderojë punën e tij si përfundimtare, por si një bazë të fortë mbi të cilën mund të ndërtohen kërkime të mëtejshme. Pikërisht kjo qasje e bën katalogun jo vetëm një vepër referimi, por edhe një nxitje për zhvillimin e studimeve të ardhshme në këtë fushë.

Botimi “Pullat e taksës në Shqipëri 1921–2021” përfaqëson deri më sot studimin dhe katalogun më të plotë kushtuar pullave fiskale shqiptare. Ai mbulon një periudhë prej një shekulli, duke filluar me emetimin e parë të dhjetorit 1921, një emision me karakter tërësisht shqiptar në konceptimin grafik dhe simbolik, dhe duke vijuar deri te emetimet më të fundit të shekullit XXI. Gjatë kësaj periudhe pasqyrohet evolucioni i vazhdueshëm i pullave të taksës, të cilat ndryshojnë në dizajn, ngjyra, dhëmbëzim, përmasa dhe vlera nominale, duke reflektuar zhvillimet administrative, monetare dhe institucionale të shtetit shqiptar.

Edhe pse libri është konceptuar në formën e një katalogu shkencor, përmbajtja e tij tejkalon ndjeshëm kufijtë e një regjistri teknik. Për secilin emetim jepen me përpikëri karakteristikat filatelike, si përmasat, dhëmbëzimi, ngjyrat, vlera nominale dhe elemente të tjera identifikuese. Këto të dhëna krijojnë një bazë të qëndrueshme për klasifikimin, identifikimin dhe studimin e pullave, duke e bërë veprën një instrument pune të domosdoshëm për koleksionistët dhe studiuesit.

Një nga arritjet më të rëndësishme të autorit është sistemimi kronologjik i 155 emetimeve, të cilat përfshijnë 1032 pulla të ndryshme. Pas këtij rezultati qëndron një punë shumëvjeçare kërkimore, e mbështetur në analizën e koleksioneve, dokumenteve dhe burimeve të ndryshme, si dhe në krahasimin e varianteve të njohura të secilit emetim. Ky dokumentim përbën për herë të parë një inventar pothuajse të plotë të pullave të taksës shqiptare.

Vlera e veprës shtohet më tej nga përfshirja e qindra ilustrimeve me cilësi të lartë, të shoqëruara me dhjetëra dokumente origjinale ku këto pulla janë përdorur. Këto materiale nuk shërbejnë vetëm për identifikimin filatelik, por edhe si dëshmi autentike të funksionimit të administratës shqiptare në periudha të ndryshme historike. Përmes tyre lexuesi mund të ndjekë përdorimin real të pullave të taksës në jetën juridike, ekonomike dhe institucionale të vendit. Rëndësia e këtij botimi qëndron edhe në faktin se ai ndërthur filatelinë me historinë. Pullat e taksës nuk paraqiten si objekte të veçuara koleksionimi, por si pjesë e mekanizmit administrativ të shtetit shqiptar, duke pasqyruar evolucionin e institucioneve, të sistemit fiskal dhe të legjislacionit gjatë njëqind viteve.

Mund të thuhet me bindje se kjo është hera e parë në historiografinë filatelike shqiptare që pullat e taksës trajtohen në mënyrë kaq të plotë, sistematike dhe të dokumentuar.

Për këtë arsye, vepra e Mirgen Shamllit përbën një pikë referimi të domosdoshme për çdo studiues të filatelisë fiskale shqiptare dhe një kontribut me vlerë të qëndrueshme për historinë e administratës dhe të financave publike në Shqipëri. Në themel të kësaj pune qëndron pasioni i autorit për pullën e taksës dhe për dokumentacionin historik që e shoqëron atë. Duke konstatuar mungesën e studimeve dhe të referencave të plota në këtë fushë, Mirgen Shamlli ka ndërmarrë një punë kërkimore të gjatë dhe të përkushtuar, me synimin për të ndriçuar një segment të rëndësishëm, por të lënë në harresë, të trashëgimisë filatelike shqiptare. Pikërisht ky përkushtim e shndërron veprën e tij nga një katalog i thjeshtë në një kontribut të mirëfilltë shkencor, i cili do të mbetet një referencë e rëndësishme për studiuesit dhe koleksionistët edhe në të ardhmen.

Nëse botimi “Pullat e taksës në Shqipëri 1921–2021” ofron panoramën e plotë të zhvillimit njëqindvjeçar të pullave fiskale shqiptare, vepra e dytë e Mirgen Shamllit, “Pullat e taksës në Korçë 1917–1921”, përfaqëson një studim monografik të përqendruar mbi një nga periudhat më të rëndësishme dhe njëherazi më pak të trajtuara të historisë administrative shqiptare.

Krahina Autonome e Korçës, e krijuar në fund të vitit 1916, përbën një rast unik në historinë e shtetformimit shqiptar. Brenda një periudhe të shkurtër u ngrit një administratë funksionale, me institucione civile, financiare dhe juridike që vepronin mbi baza të mirëpërcaktuara ligjore. Në këtë kontekst, pullat e taksës nuk ishin thjesht mjete për mbledhjen e tarifave administrative, por pjesë përbërëse e organizimit institucional të krahinës dhe dëshmi konkrete e funksionimit të saj.

Autori nuk kufizohet vetëm në paraqitjen kataloguese të pullave. Që në faqet hyrëse të librit ai e vendos lexuesin në kontekstin historik, duke trajtuar rrethanat politike dhe administrative që çuan në krijimin e sektorit të financave të Krahinës Autonome të Korçës. Një vend të veçantë zë figura e atdhetarit Nikollaq Zoi, i cili drejtoi Drejtorinë e Financave dhe kontribuoi në ngritjen e një administrate moderne fiskale.

Rëndësinë e këtij organizimi e dëshmon edhe gazetari francez Robert Vaucher, i cili në revistën L’Illustration, më 7 prill 1917, shkruante se: “Republika e Korçës është sot ndoshta i vetmi shtet në Evropë që e balancon buxhetin e tij dhe nuk ka deficit.” Ky vlerësim nuk ishte vetëm një koment mbi gjendjen ekonomike të krahinës, por një dëshmi e nivelit të organizimit administrativ të saj në një periudhë kur pjesa më e madhe e Evropës ishte përfshirë nga Lufta e Parë Botërore.

Nga këndvështrimi politik, vetëqeverisja e Korçës pati një rëndësi që tejkalonte kufijtë e krahinës. Ajo u shndërrua në një shembull konkret të aftësisë së shqiptarëve për të organizuar institucione funksionale dhe për të administruar financat publike, duke ushqyer shpresën për konsolidimin e shtetit shqiptar në tërësi. Libri paraqet me hollësi organizimin e Drejtorisë së Financave, institucion që kishte nën administrim doganat, pyjet, financat postare, hambarët shtetërorë dhe sektorë të tjerë me rëndësi ekonomike. Përshkrimi i organikës së këtij institucioni: drejtori, kryesekretari, arkëtari, shkronjësi, mbledhësit dhe kontrollorët, i jep lexuesit një pamje të qartë mbi shkallën e organizimit administrativ të kohës dhe dëshmon se administrata e Korçës funksiononte sipas një strukture të mirëpërcaktuar. Mbi këtë bazë historike ndërtohet edhe pjesa filatelike e studimit. Me një metodologji të kujdesshme dhe me mbështetje të gjerë dokumentare, Mirgen Shamlli paraqet të gjitha pesë emetimet e pullave të taksës të Krahinës Autonome të Korçës: emetimin e parë të 20 janarit 1917, të dytin të 3 korrikut 1917, të tretin të 17 marsit 1918, të katërtin të 26 prillit 1920 dhe emetimin e pestë e të fundit të 30 gushtit 1920.

Çdo emetim analizohet me saktësi, duke u shoqëruar me ilustrime cilësore dhe dokumente origjinale, çka i mundëson lexuesit të ndjekë jo vetëm evolucionin e pullave, por edhe zhvillimin e administratës që i prodhoi dhe i përdori ato. Një nga kapitujt më tërheqës të veprës është ai kushtuar 68 dokumenteve dhe dëshmive origjinale, të cilat tregojnë përdorimin praktik të pullave të taksës në Korçë gjatë viteve 1917–1921. Pikërisht këtu libri kapërcen kufijtë e një katalogu tradicional dhe merr karakterin e një studimi të historisë dokumentare, ku pulla fiskale nuk paraqitet si një objekt i izoluar koleksionimi, por si pjesë e funksionimit të përditshëm të administratës. Interes të veçantë paraqet edhe kapitulli kushtuar gabimeve të shtypit, ku autori evidenton variante në dhëmbëzim, ngjyra, shtypje dhe elemente të tjera teknike. Për koleksionistët e specializuar këto variante përbëjnë një fushë me interes të madh, pasi ndihmojnë në identifikimin e ekzemplarëve të rrallë dhe pasurojnë studimin e filatelisë fiskale shqiptare.

Një tjetër meritë e veprës është përfshirja e akteve ligjore, rregulloreve dhe dispozitave administrative të Krahinës Autonome të Korçës. Këto dokumente nuk janë vendosur thjesht si shtojca, por përbëjnë bazën interpretative të të gjithë studimit. Ato i japin lexuesit mundësinë të kuptojë se emetimi dhe përdorimi i pullave të taksës ishte pjesë e një sistemi administrativ të ndërtuar mbi norma juridike të qarta dhe jo rezultat i zgjidhjeve të rastësishme. Në fund të librit, autori paraqet dhjetëra vula administrative të përdorura gjatë kësaj periudhe, duke plotësuar kështu panoramën dokumentare të institucioneve të Krahinës Autonome të Korçës. Këto vula përbëjnë një burim të rëndësishëm për studiuesit e historisë postare, të administratës dhe të filatelisë fiskale.

Botimi, i realizuar në dy gjuhë, shqip dhe anglisht, me cilësi të lartë tipografike dhe ilustrime të shumta, e zgjeron ndjeshëm rrethin e lexuesve. Ai nuk u drejtohet vetëm koleksionistëve shqiptarë, por edhe studiuesve të huaj të historisë postare, të filatelisë fiskale dhe të historisë së Ballkanit. Në këtë mënyrë, vepra e Mirgen Shamllit shndërrohet jo vetëm në një referencë për filatelinë shqiptare, por edhe në një kontribut të rëndësishëm për studimin e historisë institucionale të Shqipërisë në fillimshekullin XX.