Kosta Nake/

Me rastin e 95-vjetorit të lindjes së poetit dhe shkrimtarit Dritëro Agolli.

Lumi simbolizon ndryshimin e përhershëm, udhën e jetës, nevojën për përshtatje. E famshme është thënia e Heraklitit: “Nuk mund të kalosh dy herë në të njëjtin lumë.” Lumi na mëson se biografia e njeriut shkruhet gjatë gjithë jetës së tij. Lumi është përfundimi që arrijmë se është më e lehtë t’i përshtatemi rrjedhës, të gjejmë shtigje alternative sesa të përpiqemi të përballemi me vërshimin e dhunshëm. Popuj të ndryshëm e kanë lumin si vend të shenjtë, p.sh. Gangu për Indinë, si vend pagëzimi për të krishterët; lumi Jordan, si kalim në botën e nëndheshme; Stiksi për grekët e lashtë.

Poeti ka lindur ndanë lumit Devoll në krahinën me të njëjtin emër. Edhe pse një lumë modest, ai ka të gjithë përmasat për të mbushur fëmijërinë e gjithkujt në një terren ku është e vetmja pasuri e madhe ujore.

Te poezia “Thirrja e vendlindjes” në vëllimin poetik “Fjala gdhend gurin” thirrja vjen edhe me gurgullimën e lumit të vendlindjes. Te poezia “Lumi i fshatit tim” në librin “Gdhihet e ngryset” ai e thërret edhe kur ndodhet larg atdheut:

“Në Stamboll, Paris, a Moskë

më zgjon në mes të gjumit

Një mëllenjë a një bretkosë

Tek këndon në breg të lumit.”

Para së gjithash lumi është një nga përbërësit natyrorë me të cilin identifikohet atdheu dhe kjo deklarohet te poezia “Tymtari” nga vëllimi poetik “Prit dhe pak”:

“Kur bukë s’pata, s’e mallkova furrën

S’më bëri dot klient një Grand Hotel

Më duhet veç pas lumit një zabel…”

Te poezia “Në udhëtim” e vëllimit të parë poetik “Në rrugë dola” koncepti i lëvizjes mishërohet me vargun gjashtërrokësh i cili përfton ritëm djaloshar dhe lirizëm të ëmbël. Lumi vjen si pjesë e inventarit bazë leksikor të vendlindjes: lumi, mullari, retë, qentë, lopët. Si vend takimi për të dashuruarit lumi vjen te poezia “Me kaltërsinë” nga vëllimi poetik “Gdhihet e ngryset”: “I dua lumenjtë e kaltër ku pasqyrohet kurmi yt.”

Edhe te poezia romantike “Sorkadhja” nga libri “Fjala gdhend gurin”, takimi rastësor i djalit me vajzën i cili në lirikën popullore realizohet te burimi, poeti e zhvendos te lumi kur vajza e çon kalin për ujë. Lumi është i drejtpërdrejtë dhe i ka dhënë titullin poezisë që mëton të sjellë një peizazh që lidhet me ujin jetëdhënës për bimësinë dhe mbyllet me një deklaratë dashurie. Pjesë e peizazhit është lumi te poezitë “I vonuari” dhe “Hëna e thyer” nga vëllimi poetik “Fletorka e mesnatës”:

“Hëna e ftohtë në pellg,

Korbi çlodhet në shelg

Në buzën e gjelbër të lumit.”

“Ra hëna, u thye në lumë,

Pasqyrë kristali e brishtë.

Ke frikë t’i futësh duart në ujë,

Se pret gishtërinjtë.”

Ideja e lëvizjes do rimerret te poezia “Natën larg teje” nga vëllimi “Pelegrini i vonuar” ku lumi shfaqet si një mëz i hazdisur.

Te poezia “Kurbatka” nga vëllimi “Hapat e mia në asfalt” lumi vjen me një këndvështrim të ri duke pasqyruar një komunitet gazmor që e ka beharin të lidhur me lumin sepse u siguron materialin bazë për artikujt me thurrje nga bisqet e shelgjeve. Lidhja e njeriut me lumin do të rimerret në poemën “Baballarët” te vëllimi poetik “Mesditë”, ngaqë baballarët njiheshin si mjeshtra grazhdesh që ndalonin dhe komandonin drejtimin e rrjedhës së lumit.

Largimi nga vendlindja e bën poetin të bjerë në kontakt me lumenj të tjerë si te poezia “Unë dhe Shkumbini” e po këtij vëllimi, një paralelizëm i bukur figurativ në disa pamje: bardhësia e shkumës së lumit dhe e qeleshes së heroit lirik; përrenjtë që ia trazojnë gjumin lumit dhe përrenjtë e mendimit që trazojnë poetin, zbritja në fushë e të dyve që i bën më të matur, por më të thellë.

Poezia “Natë në arë” është një peizazh baritor romantik ku ka një hënë që ka ndaluar te supi i mullarit me bar, ku puhia e lumit fryn ngadalë, ku dëgjohen zile delesh dhe bariu merr një melodi me kavall.

Peizazhi do të marrë përmasa më të mëdha te poezia “Dëshira poetike” te vëllimi poetik “Udhëtoj i menduar” me anaforën “ta marr… e ta bëj…” që përsëritet shtatë herë për të përftuar një ylber leksikor: fjalën do ta bëj plis, shkumën – sheqer, gurin – letër cigare, lumin – ylber, këngën – turbinë, malin – hambar, pikën e shiut – balerinë.

Poezia “Mëngjes i lodhur” te vëllimi poetik “Pelegrini i vonuar” në harmoni me krejt brumin politik që gatuan, vjen me pamje tronditëse:

“Agim i kuq në lumë

Përgjakur zjarr po merr.

Unë kokën time prerë

E shoh me gjak në pellg.”

Notat e trishta përsëriten edhe te poezia “Fati” e të njëjtit vëllim:

“Fati me mua ka qenë si njerk,

Më ka nëmur e hipur në zverk,

Më ka hedhur në lumë e më ka pritur në breg.”

Te poezia “Frymëmarrja e lumit” në vëllimin poetik “Lypësi i kohës” lumi personifikohet sepse natën merr frymë si gjëja e gjallë. Kurse te poezia me motiv popullor “Vashëza në zall” po nga ky vëllim, lumi vështrohet si zgjidhës i vrazhdë i problemeve shoqërore:

“Tutje, vashëz, larg nga kumi,

Se vjen vala, të merr lumi.

Le të vijë të më marrë,

Se kam një burrë të çalë.

Hem të çalë e hem të marrë.”

Lumi i pamëshirshëm vjen edhe te libri “Shpirti i etërve”, kapitulli i katërt i të cilit hapet me tragjedinë e një djali të mbytur. Kënga është sa poetike, agolliane aq edhe prekëse:

“Nxirrma, lumë, djalin

Djalin degë-malin,

Nëna nuk ka tjetër,

Mbetur degë e vjetër…”

Mbytja vjen si një akt makabër te poezia “Gjeniu i mbytur” nga vëllimi “Gdhihet e ngryset” ku një nënë e përdalë e hedh fëmijën në lumë për t’u çliruar nga andrrallat, një fëmijë që mund të bëhej gjeni. Lumi thirret edhe për interpretime filozofike si te poezia “Jeta dhe shpresa” te libri “Prit dhe pak” antitezën e dyfishtë:

“Shpresa kemi shumë,

Jeta shkon për lumë.”

Resul Jusufi/

Shpesh në jetë ndihemi si një libër të cilit i mungojnë disa kapituj të mesit. Ndiejmë se brenda nesh ekziston një energji e pashfrytëzuar, një aftësi për të dhënë diçka që ende nuk kemi arritur ta shprehim, por nuk dimë si ta zbulojmë dhe si ta sjellim në dritë. Pyetja themelore që na shoqëron: ajo që lidhet me atë që jemi dhe atë që mund të bëhemi, nuk është vetëm një çështje për bibliotekat apo sallat e leksioneve; ajo është një nevojë e përditshme për të gjetur orientim përballë pasigurisë së kohës. Shpesh na ndodh ta gjykojmë veten vetëm nga brenda, si të ishim në një dhomë të errët plot zhurmë, ku kritiku ynë i brendshëm nuk na lejon të dëgjojmë zërin tonë të vërtetë.

Për të kuptuar se kush jemi, kemi nevojë të dalim për një çast jashtë vetes. Imagjino sikur po vështron një mik të dashur në një moment të vështirë: ti i sheh dobësitë e tij, por njëkohësisht dallon edhe dritën, forcën dhe potencialin që ai vetë shpesh nuk arrin t’i vërejë. Kur përpiqemi ta shohim veten nga kjo distancë, si një vëzhgues i paanshëm, ndalojmë së gjykuari dhe fillojmë të kuptojmë. Ky nuk është një proces i ftohtë mendor, por një çlirim i brendshëm, ku bëhemi më të vetëdijshëm për veten dhe marrim përgjegjësinë për drejtimin e fatit tonë.

Arti abstrakt – ai eshte pa forma të qarta, pa peizazhe të njohura apo figura që mund t’i shpjegosh me fjalë – është, në të vërtetë, një nga gjuhët më të thjeshta, mund te them universale dhe më të sinqert që kemi.

Kur përballesh me një kanavacë ku ngjyrat janë përplasur pa një strukturë të njohur, sytë e tu nuk kërkojnë më një objekt për ta njohur, por një ndjesi për ta përjetuar. Krijimtari nuk do të thotë domosdoshmërisht të vizatosh në mënyrë të përsosur; ajo do të thotë t’i lejosh botës sate të brendshme të derdhet mbi kanavacë ose mbi letër, pa frikën e gjykimit. Kur hedh një vijë të pa qart , me nje ngjyre qfar do qoft e zeze apo verdhe , nuk po krijon thjesht një pikturë; po nxjerr në dritë një copë të shpirtit tënd, të cilën fjalët nuk kanë arritur kurrë ta përshkruajnë plotësisht. Në këtë mënyrë, arti shndërrohet në një pasqyrë ku nuk sheh fytyrën tënde, por gjendjen e shpirtit tënd në atë çast të vetëm.

Një nga gabimet më të mëdha është të besosh se cilësitë tona janë talente që na kanë rënë nga qielli, të gatshme për t’u përdorur. Në të vërtetë, ato janë si muskujt e trupit: nuk bëhen forcë derisa të mos vihen në punë. Materializimi i tyre ndodh kur marrim guximin t’i shfaqim në botë, kur i provojmë në punë, në punëtori krijuese apo në biseda të thella. Nëse ndien se ke aftësinë për të dëgjuar, për të organizuar rrëmujën ose për të qetësuar të tjerët, këto nuk janë cilësi të vogla; ato janë fuqia jote e vërtetë. Ato bëhen të prekshme vetëm kur i vë në veprim, kur i ndan me të tjerët dhe kur i shndërron nga një mendim abstrakt në një veprim të gjallë.

Jeta jonë është e mbushur me disa pasiguri dhe shpesh kjo na tremb, sepse duam ta dimë fundin e çdo historie përpara se ta fillojmë. Por arti na mëson diçka thelbësore: nuk kemi nevojë t’i dimë të gjitha që në fillim. Mund të nisësh një punë, një vizatim apo edhe një ditë të re pa e ditur se ku do të përfundosh. Pikërisht kjo aftësi për ta pranuar të panjohurën është një nga forcat më të mëdha që mund të zhvillojë njeriu.

Kur pranon se nuk i ke të gjitha përgjigjet, bëhesh vërtet i lirë për të kërkuar ato që kanë kuptim për ty. Kur njerëzit përballen me boshllëkun krijues të artit, frika nga pasiguria shndërrohet ngadalë në kureshtje. Pikërisht aty njeriu ndalon së qeni një marrës pasiv i jetës dhe bëhet krijues i saj.

Në fund të fundit, kërkimi ynë për kuptim është një përpjekje e përbashkët. Të gjithë jemi krijues të jetës sonë, edhe kur nuk mbajmë një penel në dorë. Të zbulosh cilësitë e tua të fshehura nuk do të thotë domosdoshmërisht të arrish një sukses të madh; do të thotë të fillosh të jetosh në një mënyrë që të bën të ndihesh i gjallë në çdo zgjedhje që bën.

Kjo është thirrja për secilin prej nesh: të mos kërkojmë vetëm ekzistencën e thjeshtë, por kuptimin në atë që bëjmë çdo ditë, në çdo vijë që vizatojmë, në çdo mendim që kultivojmë dhe në çdo hap që hedhim drejt kuptimit te jetes sone ne version me të mire te mundshem.

Kosta Nake/

Më ra në dorë një libër tjetërlloj. Autori Dr. Durim Çaça e ka etiketuar librin e vet “Elozhe hënore” si minuete lirike, blice imazhesh metaforash metrike, kurse mua m’u duk si një trajtesë estetike në vargje, një poemë sintezë për hënën ku poetët shqiptarë mikpriten në odën e poezisë botërore, shoqërohen në pavijonin e traditës sonë artistike, ftohen për pak çaste edhe në galerinë e arteve duke realizuar një miksim të artit poetik me atë figurativ. Perceptimi fillestar për librin ishte një skaner poetik i hënës, një udhëtim planetar i njeriut euridit në rrafshin bashkëkohor dhe historik, i studiuesit që ka mbledhur dhe ndarë në dekada një informacion të pasur si bleta nektarin në fluturimin e vet.

Libri merr vlerat e një trajtesë estetike në vargje, pasi autori ka zgjedhur poetë dhe piktorë të mëdhenj nga vendi dhe bota të cilët janë magjepsur nga hëna, si: Janis Ricos, Hafizi i Shirazit, Uilliam Shekspir, Dante Aligieri, Lazgush Poradeci, Fernando Pesoa, Federiko Garcia Lorka, Pablo Neruda, Aleksandër Pushkin, Alfred de Mysei, Ismail Kadare, Sergej Esenin. Nëpër vargje, por edhe në pasthënie autori përmend emrat e disa poetëve shqiptarë prej të cilëve ka veçuar raportin e tyre filozofik dhe emocional me hënën.

Njerëzimi gjatë gjithë historisë së vet ka ngritur sytë për të parë hënën në qiell si çlirimtare nga terri i tokës, si shkarkuese e barrës që shkakton marrëdhënia me errësirën, si zbuluese e mistereve të natës, sepse nëna është krijesa më e afërt qiellore që na shikon pothuaj çdo natë, kur shtëllungat e reve tërhiqen diku. Hëna ka qenë kalendari i parë natyror, këshilltari i hershëm për mbjelljet e korrjet, lajmëtari i baticave dhe zbaticave, busulla e parë për lundërtarët e natës. Hëna nuk është vetëm një shkëmb në qiell, është orë, kalendar, mit, pasqyrë dhe destinacion.

Natyra është habitati i hënës dhe në komunitetin e saj krijon marrëdhënie të fqinjësisë së mirë. Ajo mund të shfaqet si vrunduj avujsh, mjegull, vesë, shi, brymë, si zjarr ose flakë, ajo pikon si lot nga fytyra e diellit, ajo shfaqet si një shkulm i verdhë që ndrit pas një gërmadhe, ajo mund të jetë dallgëz që lan me shkëlqim rërën, ajsberg që lundron në oqeanin e qiellit, etj. Hëna në sytë e drejtuar drejt saj në shekuj animizohet, fitomorfizohet, personifikohet dhe sendëzohet, por ndryshe nga njerëzit e zakonshëm, poetët kanë dhënë ndihmesën e tyre për të zbuluar ose rimarrë të ngjashmet me tokën dhe kanë ndërtuar së bashku një altar të posaçëm. Autori i ka futur këto gjetje në vargjet e tij, i ka shoqëruar me elementë të tjerë mbështetës, veçanërisht me yjet, duke përvijuar profilin e vet poetik.

Animizimi i hënës

Animizimi mbështetet kryesisht te forma: Hëna është një pelë e bardhë ku shquhet edhe freri i agimit (f.15), një delfin që cimbis koralet e yjeve (f.18), qen që kafshon qiparisin (f.21), maçok topolak që rrokulliset nëpër sixhadenë e yjeve (f.22), peshk i tharë varur në telin e papafingove të qiellit (f.23), mëz i vogël i kuq (f.69), një korb i verdhë mbi stepë (f.70), klloçkë që fut nën vete zogjtë e vegjël të yjeve (f.97), meduzë e zënë në rrjetën e peshkatarëve në fund të detit (f.99), mjellmë e praruar që fle në liqenin e bruztë qiellor (f.113), flutur e madhe që ka ndaluar në bregoren e thatë të një reje (f.136), sorkadhe e Visar Zhitit (f.137), etj.

Hëna mund të shfaqet edhe si pjesë e trupit të kafshëve: Hëna është vezë që e la një shpend i bardhë (f.15), kokë mëshqerre (f.21), kokë dashi e varur në një degëz dushku (f.53), brirët i duken nën pemën e arrës (f.34) briri digjet si qiri (f.58), bri i gjatë që shpon detin (f.144), sqep pelikani që ulet mbi gjol (f.92). Pasojat lidhen me dritën e hënës në trajtë puplash që përkëdhelin flokët (f.30), që lagin vendin si kulloshtër (f.51), si pllanga gjaku prej ulkonje (f.80) apo që fërgëllon si zogu në përrua dhe fluturon drejt degës së mollës (f.99).

Fitomorfizmi i hënës

Kthimi i hënës në bimë mbështetet kryesisht te ngjyra e saj: Hëna kthehet në një trëndafil të verdhë duke u bërë shoqëri lofatave qumështore të kodrës (f.15), pjepër i verdhë dyllë që shtrihet mbi bar (f.21, 149), gjethe që bie mes kallamishteve (f.23), pjeshkë (f.31), thelë ftoi harruar mbi sepetin e gjyshes (f.31), shegë e kuqe (f.42), zambak i bardhë që çel në dorën e natës (f.45), limon (f.45), vrishkull qitroje prerë me shpatë (f.54), luledele e verdhë (f.79), tulipan i dirsur (f.89), pemë (f.107), karthje e thyer degëze bliri (f.109), zambak i nxjerrë nga liqeni (f.113), lule bliri a lule e vetme jasemini (f.115), mango e pjekur (f.136).

Personifikimi i hënës

Personifikimi mbështetet kryesisht tek lëvizja: Hëna e Camajt pi qumësht në vedrat e staneve (f.17), është gjahtore bardhore me gji virgjëror (f.21), zbret të pijë ujë në liqen (f.45), është e burgosur në kafazin e drurëve (f.53), është bareshë mes një grigje yjesh (f.56), buzëqesh tek kreh flokët e gjatë e të thinjur (f.69), lahet nudo në liqenin e qetë (f.70), vjen mbi taka të mëndafshta (70), zëri i hënës vjen t’u parathotë udhëtarëve natën e marsit (f.75), bën pirueta të ndritshme si balerinë (f.98), mbulon fytyrën vajzërore me pëllëmbët e buta të reve qumështore (f.101), pllaquritet në liqenin e Prespës si një vajzë e re (f.102), rri në karrigen lëkundëse dhe numëron piklat e dritës dhe yjet e gushtit (f.124), hedh një pulovër ngjyrë okre përmbi supe (f.124), është bujkeshë që hedh farë të florinjtë në lëvrimin e vlagës së qiellit (f.143), gulçon me hukamë të nxehtë vere mbi gjunjët tanë (f.152).

Sendëzimi i hënës

Metamorfoza më e shpeshtë është ajo e kthimit të hënës në një send tjetër duke u mbështetur te forma, ngjyra dhe përbërja. Nga forma: kosë e re në bjeshkë (f.22), shpatë me kurbë të mprehtë (f.22), barkë në thellësitë blu të territ (f.29), dantellë e hollë që valëzon nëpër det (f.29), këpucëzë e humbur netëve kur bëhej prova e këmbës së fëmijëve (f.33), sandall me rremat lagur (f.34), kremastar ku varen ëndrrat (f.41), tullumbace (f.42), sferë që ndizet (f.45), shigjetë (f.53), bukë e gatuar prej drite që ushqen burimet e tokës (f.56), hark i tendosur (f.75), sofër e vogël e rrumbullakët (f.92), pasqyrë ku krihen vajzat (f.100), fener i vjetër dritëtretur (f.101), grep që tollovitet valëve të reve (f.101), drapër me teh të ëmbël që korr duaj ëndrrash, vizionesh, këngësh shprese (f.107), monedhë e ftohtë (f.108), hajmali e varur në parzëm për fat (f.108), shtambë që thyhet nga dehja dhe derdh verën e artë nëpër sokakë (f.114), jaht i ankoruar në bregun tjetër (f.121), djep ku përkundet frymëmarrja e ëndrrës (f.125), def i nxehtë që tundet nga pellgu kur pijnë ujë dhitë e egra (f.126), pishtar gjahtari (f.135), këmbanare në katedralet e autorit (f.136), mashtrapë plot verë drite rrezëlluese (f.137), ballon i shqyer (f.143), barkëzë që shket në detin e qiellit të Preshevës (f.143), busull endacake (f.150), dhisk që rrotullohet mbi tryezën e alltë (f.152).

Nga ngjyra: hëna është kapele okër pranë detit të dirsur (f.16), kanistër e verdhë mbetur mbi degët e pemëve (f.32), dyllë që zverdh (f.46), piano e bardhë dhe tingujt e ëndrrës (f.51), llampë e bardhë (f.52), teh i verdhë thike ngulur mbi shpinën e qiellit (f.66), gur i bardhë që rri mbi çati (f.86), perlë në oqeanin e natës (f.86), top dëbore (f.116), krëhër zjarri (f.151),

Nga përbërja: hëna është pjatë tunxhi prapa perdes së mjegullës (f.21), shtëllungë leshi mbi kallamin e fushës (f.41), poçe argjendi që u çon qumësht pleqve (f.45), paramenë e fildishtë mbi flokë (f.51), disk i platintë (f.63), kompakt disk prej kobalti (f.90), sëpatë me teh çeliku që pret degë ojesh akulli (f.97), paladium me margaritarë yllësish që feks trupit të bukur të natës (f.107), mburojë e tunxhtë e rrumbullt mbetur nga Lufta e Krujës (f.124), kokë e gdhendur mermeri e lahutarit të verbër (f.125), parmendë e fildishtë (f.148), postaf i mermertë (f.148), margaritar i humbur (f.154).

Detaje të tjera: fildespanja e rrezes së hënës përdoret për të peshkuar yjet (f.33), pëlhura hënore çmbështillet si shtrojë mbi lëndinë (f.39), mbeten në buzë leskra tunxhi të hënës (f.40), mielli i hënës dhe magjia e ëndrrës (f.42), gaca e prushtë e hënës shpuzëron për të ndezur cigaren (f.57), hoja e hënës me rrjedhje mjaltore (f.115), të qepësh një këmishë me poliestrin e hënës (f.115), unazat e arta të hënës.

Ky inventar kaq i pasur e kuptimplotë për hënën ndoshta do të ishte thes plot me rraqe sikur të mos kishte ekuivalenten e vet në tokë – femrën, e cila mund të jetë nënë, bashkëshorte vajzë. Fillon procesi i anasjelltë, hëna ua kthen njerëzve borxhin, madje dyfish. Nëna është shoqe e dhembshur e hënës (f.100), djali me yll në ballë mbërrin te vajza me hënëza në kraharor (f.30), lëkura e vajzës është e lyer me krem hëne vjeshte (f.147), puthja e parë dhe poezia e parë krijojnë një hënë të re (f.51), trupi i së dashurës është si hija e hënës në prill (f.39), sytë e saj janë si dy hëna të plota (f.93) apo si kopshte aziatike plot hënë (f.102), bashkëshortja ngjitet në shtrat veç me këmishën e hënës (f.80), e dashura e shenjtë e Bogdanit është e veshur me diell dhe e mbathur me hënë (f.137), e dashura e Nizar Kabanit mban një poezi në njërën dorë dhe një hënë në tjetrën (f.86), hëna e Silvia Plathit është një fytyrë gruaje (f.133), shikimi i së dashurës për autorin është si ai i hënës së qetë të vjeshtës (f.147).

Pjesa e dytë: Përvijimi i stilit të poetit

Ky shkrim për stilin e Dr. Durim Çaçës, mban parasysh vetëm librin në fjalë dhe disa poezi që i ka postuar në profilin e vet ose i ka recituar në takime me krijues, prandaj kërkimi nuk është shterrues. Përpjekjet për identifikim të poetit, sipas meje, fillojnë që nga forma. Libri nuk është përmbledhje e poezive të botuara ndër vite si frymëzime spontane, por është një skicim i menduar në detaje, i organizuar në dymbëdhjetë cikle. Siç deklaron vetë poeti në parathënien e librit, është një akt estetik performizmi duke u përqëndruar te një lejtmotiv i vetëm. E veçanta qëndron tek bashkëjetesa e heshtur, por harmonike e poetit me studiuesin. Ky i dyti ka bërë zhvendosjen e errësirës së natës dhe mbushjen e vargjeve me dritën e paqtë dhe muzikën e brendshme. Tercera e tij nuk është tercina e traditës e ndrydhura brenda shtratit të Prokrustit, po ndërtim trevargësh i konceptuar si një njësi e vetme, principatë brenda minueit, prandaj vargjet e saj, veçanërisht i pari, kanë një peshë të madhe, kanë një ngarkesë figurative me shpërthime të njëpasnjëshme; nganjëherë kjo ngarkesë bëhet e papërballueshme dhe shkarkohet te vargu i dytë dhe i tretë:

“duket veç kapelja okër rrumbullake hënore detit në terr…” (f.16)

“kanistra e thurimt’ e verdh’ e hënës në prill…” (f.32)

“shtat’ hëna t’prita e veç n’hënën e tet’ erdhe lot drite…” (f.45)

“shigjeta e mpreht’, e imët e hënës së re në pranverë…” (f.53)

“kopsë e këputur prej palltos së shqyer të t’burgosurit…” (f.66)

“seç pritje e dhembshme mbi gjethet e thata të hënës…” (f.77)

“ja, e dashura e Nizar Kabanit kalon si befasia n’tokën e njerëzve…” (f.86)

“hëna e mplakur e Korabit dridhet prej mallit t’djemve t’rinj…” (f.91)

“hëna e Jani Malos pllaquritet si një vajzë e re n’liqenin e Prespës…” (f.102)

“hëna e dehur e Alba Dajlanajt theu shtambën e vera e artë…” (f.114)

“kjo hënë e madhe si një balon lëshuar prej duarsh grash të reja…” (f.121)

Në përmbajtje libri nuk është një zbulim i faqes tjetër të hënës, por një përmbledhje e zbulimeve të mëparshme që kalojnë përmes spektrit të tij duke u pasuar me forma e ngjyra, përftesa është një antologji autoriale dhe botërore.

Ka autorë të tjerë që kalojnë me shpejtësi nga një shtet në tjetrin, nga një kontinent te tjetri, si Kadare, Roland Gjoza, Thani Naqo, Kristaq Turtulli, ndërsa Durim Çaça ka bërë një miksim të llojit të vet me toponimet nga vendi e bota duke i veshur me informacionin që jo kushdo mund ta ketë dhe ta realizojë për të përcjellë mesazhin e të qenit të Shqipërisë në atribute si gjithë bota. Krijohen kështu dy shtresëzime, njëri me antroponime që u përmendën përgjithësisht në pjesën e parë dhe ky me toponime, si: Alahambra (f.15), Synej (f.16), ujërat e Tamizit (f.17), Roma (f.18), Butrinti (f.21), etj, etj. Pothuajse nuk ka faqe të librit që të mos ketë një të tillë.

Një veçori tjetër e stilit të autorit është ndërtimi i kthinave për botën e fëmijëve, dëlirësia e të cilëve është shtrati mbi të cilin kultivohet e rritet ai shpirt fisnik i cili shkon në të njëjtin kah me hapësirën pozitive të librit, zbulon marrëdhënien e veçantë të fëmijëve me hënën, zbritjen e saj në tokë me po atë lehtësi me të cilin vërsulen për t’u futur në detin e pafund: Lidi i gjyshit që zgjat gishtin motak të prekë tollumbacen e hënës, Talhai i vogël që do të këputë shegën e kuqe të hënës në muzg, Roeli motak që lag dorën n’prroskën e verdh’ të dritës së hënës që rrjedh nga dritarja, zëri i Sarës gjithë jehonë jonesh të ëmbël, fytyra e çuditur e Drenit të vogël, Lejla me balonën fluturushe ku lëkundet si lavjerrës freglla e merme e hënës së verës, Selma lazdruese vogëloshe me pretuberancat e kaçurrelave të saj. Një qasje të tillë të nominuar e ndeshim edhe në poezinë e Dritëro Agollit për bijën kur ishte e mitur e ca më shumë për mbesën, mjaltin e mjaltit.

Stilin e autorit e identifikon fjalori i pasur, gjuha moderne, informacioni interesant, krijimi i fjalëve që tingëllojnë të reja në kontekst. Enumeracionet e herëhershme me epitete krijojnë një muzikalitet solemn dhe këtu duhen dëgjuar, më shumë se kudo, elozhet hënore:

“hënë e portokalltë, e lëngët, e dielltë Mesdheu/ ëmbëltake, athëtake…” (f.41)

“shiko këtë hënë që po po ngrihet e ftohtë, e zbehtë, rrëqethëse, shpirthumbur, n’Melburn, si fantazma…” (f.80)

“paj, syri i verbër i hënës në stepë, – feksje e beftë/ e afshtë, e epshme, e gjallë/e heshtshme, e përjetshme.” (f.85)

“kjo hënë e Hernandesit, gjith’ e shterrme, shkretëtore/vegimore, paj, varr i një ëndrre/ dashurore.” (f.102)

Vargjet me epitete kulmojnë tek minueti 34, f. 31-32 ku thërriten në ndihmë aliteracioni dhe sinonimet: kjo hënë e ëmbël, sensuale, reziliente,/ etshme, e ethshme, epshore/ç’hënë këlthitëse, vikatëse, sokëllitëse…”

Metafora është mbretëresha e kësaj simfonie për hënën, shembujt me të do të ishin gjithmonë të pamjaftueshëm, prandaj libri duhet lexuar e shijuar në gjithë mjedisin e vet të madhërishëm. Edhe krahasimi, si vëlla i metaforës, është ndihmëtar i rëndësishëm në metamorfozat e pasura të hënës që u cituan në pjesën e parë.

Trajtat thirrmore nuk janë gjë e re në letërsinë shqiptare, jehonat e tyre vazhdojnë të kumbojnë ende sot te vargjet e Naimit e të Çajupit, të Agollit e Kadaresë, si përcjellje emfatike e emocioneve, si ftesë për më shumë vëmendje nga lexuesi, si nxitje për meditim e veprim, por te poezia e Durim Çaçës ato vijnë me thurrima të tjera tingullore ku kryeson “paj”, pastaj vijnë të tjerat: bre, ah, seç, shih, ja, etj:

“paj, hëna Camajt” (f.17), “o pikëllimi i pagojë” (f.34), “haj, o dor’ e vajzës, haj” (f.61), “eh, kjo hënë e huaj në mes të ditës” (f.65), “oi, ky qiell i ulët, i errët…” (f.66), “shih, po lahet pa ndrojtje, nudo” (f.70), “seç pritje e dhembshme mbi gjethet e thata të hënës” (f.77), “ja, mu këtu, në këtë vend” (f.80), “bre, sa mjaltë e pezm jan’ ngjëruar me violin në mote” (f.92), “ah, bukuria, ah, gratë, ah, shkretëtirat” (f.93), “ç’qe ajo bukuri e puthjes sonë a’ajth aq të ëndshëm” (f.97), “bre, të mbledhësh gjith’ llamburitjen dritërore të hënës (f.126), “çdo të më dehë kjo mashtrapë hëne sonte” (f.137), etj, etj.

Nga Mimoza Dajçi/

Që në fillimet e shekullit të 20-të e deri në ditët e sotme, historia e gruas shqiptare në Shtetet e Bashkuara të Amerikës shënon një histori suksesi në fusha të ndryshme si teknologji, mjekësi, media, drejtësi, art, etj. Gruaja shqiptaro-amerikane ka kaluar nga rolet mbështetëse në komunitet në pozicione udhëheqëse, duke shërbyer si urë lidhëse mes trashëgimisë kombëtare dhe suksesit në skenën ndërkombëtare. Gruaja shqiptare sot në SHBA është shtylla e komunitetit dhe sfiduese e së ardhmes.

Duke u ndalur tek pionieret e para të komunitetit tonë, do të përmend motrat Sevasti dhe Parashqevi Qiriazi. Edhe pse vepruan kryesisht në Atdhe, ato u arsimuan në SHBA. Parashqevi Qiriazi mori pjesë edhe në Konferencën e Paqes në Paris (1919) si përfaqësuese e komunitetit shqiptaro-amerikan.

Nexhmie Zaimi, një nga gazetaret e para shqiptare në SHBA. Ajo punoi si gazetare për Voice of America (Zëri i Amerikës) dhe CNN, si dhe shkroi librin autobiografik “Daughter of the Eagle” (1937), duke i njohur amerikanët me kulturën dhe jetën shqiptare.

Por kemi edhe shkencëtare dhe profesoresha që punojnë në universitetet dhe kolegjet më elitare në SHBA. Dhjetëra prej tyre si kërkuese shkencore me origjinë shqiptare punojnë në universitetet si Harvard, MIT, Columbia dhe në laboratorët më të mëdhenj mjekësorë apo hapësinorë në SHBA. Një prej tyre është Laura Mersini Houghton, e cila është kozmologe dhe fizikante teorike, njohur ndërkombëtarisht dhe specializuar në studimet e origjinës së universit dhe mekanikës kautike.

Me Laurën kam komunikuar e njihem prej kohësh, është e njohur për hipotezën e saj se, universi ynë nuk është i vetëm. Laura Mersini Houghton ka lindur në Tiranë, pasi kreu studimet e larta për fizikë në Universitetin e Tiranës, vazhdoi studimet e doktoraturës dhe kërkimeve shkencore në SHBA. Eshtë autore e shumë punimeve shkencore, ku shpjegon teoritë e saj mbi atë që ka ekzistuar para Big Bang -ut.

Në teknologji, shkencë dhe industri do të përmend Mira Murati, për të cilën kam folur më gjatë në një material timin, dedikuar figurës së saj. Mira Murati ka qenë ish Drejtore e Teknologjisë (CTO) në OpenAI, e cila udhëhoqi zhvillimin e platformave si ChatGPT dhe DALL-E, si dhe bashkëthemeluese e kompanisë Thinking Machines Lab. Ajo konsiderohet një nga figurat më ndikuese në botë në fushën e Inteligjencës Artificiale.

Përsa i përket artit, kulturës dhe medias, dua të flas për Bebe Rexha (Bleta Rexha), këngëtare dhe kantautore, nominuar për çmime Grammy, e cila ka thyer rekorde në listat e Billboard në SHBA. Eliza Dushku, aktore e njohur e Hollivudit dhe producente, e cila ka qenë gjithmonë zë i fuqishëm për promovimin e kulturës dhe çështjes shqiptare në SHBA. Kara DioGuardi, vajza ish kongresmenit amerikan me origjinë arbëreshe Joseph DioGuardi. Kara është kompozitore, producente muzikore e nominuar për Grammy dhe anëtare jurie në American Idol.

Shqipëria dhe Kosova janë dy shtete dhe një gjak, me këtë rast do të them që ne si komb ndihemi krenare edhe për gratë e vazjat shqiptare nga Kosova, dy prej të cilave janë këngëtaret me famë botërore Rita Ora dhe Dua Lipa.

Në sektorin ligjor dhe publik, sot në SHBA ka me dhjetëra avokate, gjyqtare dhe prokurore me origjinë shqiptare që shërbejnë në sistemin federal dhe atë shtetëror, por kemi edhe prokurore shqiptare-amerikane. Sukses për gratë dhe vajzat shqiptare në SHBA, do të quaja edhe arritjet e tyre në biznes e sipërmarrje të mëdha, disa prej të cilave drejtojnë kompani të suksesshme në fushën e pasurive të patundshme, eventeve luksoze, financave dhe menaxhimit të korporatave. Ato njhen sot si filantrope dhe me punën e përkushtimin e tyre ruajnë e ngrejnë lart identitetin e bukur shqiptar.

Gruaja shqiptaro-amerikane ka qenë shtylla e ruajtjes së gjuhës, traditës dhe kulturës brenda familjes në diasporë. Përmes organizatave, shoqatave të grave shqiptaro-amerikane dhe rrjeteve profesionale, ato organizojnë vazhdimisht fushatë bamirësie, bursa arsimore për të rinjtë dhe mbështetje për gratë në Atdhe.

Sa më sipër, në një takim organizuar pranë Konsullatës së Kosovës në New York, ku Ambasadorja e Kosovës Znj. Teuta Sahatqija dekoroi me “Mirënjohje të Veçantë” edhe Organizatën e Gruas “Shpresë & Paqe”, tek shprehja e famshme e Fan Nolit, një nga anëtaret e kësaj organizate shtoi: “Mbahu nëno mos ki frikë, se ke djemtë e vajzat në Amerikë”.

Një konsullatë serbe në Shkodër do të ishte një gabim politik me pasoja kombëtare.

Nga Ramiz TAFILAJ

Hjuston, SHBA

Ka momente kur historia nuk troket me topa e tanke. Ajo troket me dokumente, me vendime qeveritare dhe me heshtjen e atyre që kanë detyrimin ta mbrojnë interesin kombëtar. Një moment i tillë po afrohet.

Raportimet se Serbia synon të hapë një konsullatë në Shkodër nuk janë thjesht një lajm diplomatik. Ato janë një provë serioze për shtetin shqiptar, për klasën politike në Tiranë dhe për vetë ndërgjegjen kombëtare.

Shkodra nuk është një qytet i zakonshëm. Ajo është një nga themelet mbi të cilat është ndërtuar identiteti ynë kombëtar. Është qyteti i qëndresës, i kulturës, i dijes dhe i sakrificës. Është qyteti që nuk u përkul as para perandorive dhe as para pushtuesve.

Prandaj, çdo vendim që lidhet me Shkodrën nuk është thjesht administrativ. Është kombëtar.

Po, e drejta ndërkombëtare ia njeh Shqipërisë të drejtën të pranojë ose të refuzojë hapjen e një konsullate të huaj. Askush nuk e mohon këtë. Por e drejta për të bërë një veprim nuk do të thotë se ai veprim është i mençur. As nuk do të thotë se ai është në interes të kombit. Pikërisht këtu fillon përgjegjësia politike. Sepse Serbia nuk është një shtet që ka mbyllur kapitullin e konflikteve me shqiptarët.

Përkundrazi. Edhe sot ajo nuk e njeh pavarësinë e Republikës së Kosovës. Edhe sot ajo vazhdon ta kundërshtojë subjektivitetin ndërkombëtar të Kosovës.

Edhe sot nuk ka ndërtuar një marrëdhënie të plotë besimi me shqiptarët.

Këto janë realitete politike që askush nuk mund t’i anashkalojë. Atëherë lind pyetja që çdo qytetar shqiptar ka të drejtë ta bëjë: Pse pikërisht tani?

Pse pikërisht Shkodra? Dhe mbi të gjitha, çfarë fiton kombi shqiptar? Nëse këtyre pyetjeve nuk u jepet një përgjigje e qartë, atëherë çdo vendim i tillë do të mbetet politikisht i diskutueshëm. Historia shqiptare është plot me mësime të dhimbshme. Në vitin 1913, Fuqitë e Mëdha copëtuan trojet shqiptare pa pyetur shqiptarët. Më pas erdhën dekada shtypjeje, shpërnguljesh dhe luftërash. Kulmi i kësaj tragjedie ishte lufta e Kosovës, ku mijëra shqiptarë humbën jetën dhe qindra mijëra të tjerë u dëbuan nga shtëpitë e tyre.

Këto nuk janë plagë që mbahen hapur për të ushqyer urrejtje. Janë kujtesë që duhet të na mësojë përgjegjësi. Paqja ndërtohet mbi drejtësi. Pajtimi ndërtohet mbi të vërtetën. Ndërsa besimi ndërtohet mbi reciprocitetin. Nëse Serbia kërkon marrëdhënie më të thella me Shqipërinë, hapi më domethënës do të ishte njohja e Republikës së Kosovës dhe ndërtimi i një politike të qëndrueshme respekti ndaj shqiptarëve. Kjo do të ishte një shenjë e fuqishme besimi.

Deri atëherë, çdo hap që krijon përshtypjen se Shqipëria po bën lëshime pa një ndryshim të dukshëm në qëndrimin e Serbisë do të ngjallë pyetje të ligjshme në opinionin publik. Për këtë arsye përgjegjësia e qeverisë shqiptare është e madhe. Kryeministri Edi Rama dhe kabineti i tij kanë të drejtë të ndërtojnë politikën e jashtme të vendit. Por ata nuk kanë të drejtë të kërkojnë që qytetarët të heshtin kur lindin dilema për interesin kombëtar.

Demokracia nuk matet me numrin e marrëveshjeve që nënshkruhen. Matet me aftësinë për t’u dhënë qytetarëve përgjigje të sinqerta. Nëse ekziston një interes strategjik për Shqipërinë, ai duhet të shpjegohet. Nëse nuk ekziston, atëherë lind pyetja pse duhet të ndërmerret një hap i tillë. Por ky zhvillim duhet të jetë edhe një kambanë alarmi për politikën në Kosovë. Sa herë që Prishtina mbetet e përçarë, sa herë që energjia politike harxhohet në konflikte të brendshme, dobësohet zëri i Kosovës në arenën ndërkombëtare.

Në politikën ndërkombëtare nuk ka vakum. Kur një shtet nuk arrin të mbrojë me unitet interesat e tij, aktorët e tjerë përpiqen të avancojnë të tyret. Ky është një mësim që shqiptarët e kanë paguar shtrenjtë gjatë historisë. Prandaj uniteti në çështjet kombëtare nuk është luks. Është domosdoshmëri. Shqipëria dhe Kosova duhet të kenë konsultime të rregullta për çdo zhvillim strategjik që prek interesat e përbashkëta. Jo sepse këtë e kërkon protokolli. Por sepse këtë e kërkon përgjegjësia ndaj kombit.

Në fund mbetet vetëm një pyetje. A është gati Shqipëria të dërgojë një mesazh politik të kësaj natyre, ndërkohë që Serbia ende nuk e njeh Kosovën?

Kjo nuk është pyetje kundër paqes.Nuk është pyetje kundër dialogut. Është pyetje në emër të dinjitetit shtetëror. Sepse paqja nuk ndërtohet duke harruar historinë. Ajo ndërtohet duke e njohur atë, duke nxjerrë mësime prej saj dhe duke vendosur që interesi kombëtar të mos jetë kurrë më objekt kompromisi të pamenduar. Historia nuk kërkon nga ne hakmarrje.

Historia kërkon kujtesë. Dhe mbi të gjitha kërkon që askush, pavarësisht pushtetit që ka sot, të mos harrojë se qeveritë janë të përkohshme, ndërsa kombi është i përjetshëm.