Albert Vataj/

Ata lindën larg njëri-tjetrit në hapësirë, por të bashkuar në thelbin më të thellë të përkatësisë, në të njëjtin gjak, në të njëjtin komb, në të njëjtin amanet të trashëguar brez pas brezi. Njëri erdhi nga brigjet e Arbërisë së përtejdetit, tjetri u lind në zemrën e tokës shqiptare, por fati i tyre do të shkruhej në të njëjtën faqe të historisë shpirtërore dhe kulturore të një populli.

At Leonard de Martino do të vinte nga Greçi i Kampanjës, një nga zemrat e gjalla të Arbërisë italiane, ku kujtesa e atdheut të humbur ruhej si një flakë e pashuar në gjuhë, këngë dhe besim. At Gjergj Fishta do të hidhte hapat e parë të jetës mbi tabanin e tokës shqiptare, në atë truall të bekuar ku fjala, zakoni dhe besimi ishin ndërthurur si një testament i shenjtë i të parëve.

Ishin dy udhëtime që do të bashkoheshin nga një vullnet i lartë hyjnor dhe nga një mision i përbashkët, shërbimi ndaj dijes, dritës dhe shpirtit të kombit. Takimi i tyre nuk ishte vetëm një takim mes një mësuesi dhe një nxënësi, ishte përplasja e bekuar e një urtësie të trashëguar me një talent që priste të zgjohej. Nëpërmjet dorës së At Leonardit, një djalosh nga Zadrima do të gjente rrugën drejt fjalës së madhe, ndërsa nëpërmjet zërit të Fishtës, një komb do të dëgjonte jehonën e kujtesës së vet.

Ata u bashkuan në dashurinë për të shenjtën, për dijen dhe për gjuhën, në kumtin e një ideali që e shihte kulturën si një formë të lartë shërbimi. Nëpër vargje, lutje dhe vepra, ata do të dëshmonin shpirtin e një toke epike, të një vendi kreshnikësh, legjendash dhe historish të mëdha, ku kujtesa e brezave është bërë pjesë e ndërgjegjes së një kombi.

Dhe kështu, nga dy skaje të së njëjtës hapësirë shpirtërore, u bashkuan dy jetë që historia do t’i ruante krah për krah, një françeskan arbëresh që mbolli farën e dijes dhe një poet shqiptar që e shndërroi atë farë në një pemë të pavdekshme të kulturës kombëtare.

Sot, më 12 korrik, kujtohet përvjetori i kalimit në amshim të At Leonard de Martinos (1830–1923), i cili u nda nga jeta më 12 korrik 1923 në kuvendin françeskan të Sarnos, pranë Napolit. Ai mbylli një jetë të gjatë kushtuar Zotit, dijes dhe popullit shqiptar, duke lënë pas një trashëgimi të çmuar shpirtërore, arsimore dhe letrare.

I lindur në Greçi të Kampanjës, në zemër të Arbërisë italiane, At Leonardi u rrit në një mjedis ku kujtesa e Shqipërisë së të parëve ruhej si një amanet i shenjtë. Arbëreshët, të shpërndarë në tokën italiane pas shekullit XV, kishin ruajtur gjuhën, zakonet dhe lidhjen shpirtërore me atdheun e origjinës. Në këtë botë kujtese dhe përkatësie lindi edhe thirrja e tij për t’u kthyer te shqiptarët.

Kur mbërriti i ri si misionar françeskan në Shkodër, ai nuk erdhi thjesht si një klerik i huaj, por si një bir i largët i së njëjtës trashëgimi kulturore. Shqipërinë ai e pa jo vetëm si një fushë misioni fetar, por si një tokë që kishte nevojë për dije, arsim dhe vetëdije kulturore.

Për afro katër dekada ai shërbeu mes shqiptarëve, kryesisht në Troshan, në Zadrimë dhe në fshatrat e Lezhës. Veprimtaria e tij nuk u kufizua në altar, ai ishte njëkohësisht meshtar, mësues, poet, edukator dhe përhapës i kulturës. Ai besonte patundshëm se një popull nuk mund të ndërtojë të ardhmen pa shkollë, pa gjuhë dhe pa vetëdije për vlerat e veta.

Ishte ndër nismëtarët e hapjes së shkollës së parë italiane në Shqipëri dhe një figurë e rëndësishme në përhapjen e arsimit. Për një periudhë shërbeu edhe pranë Prenk Pashës së Mirditës si sekretar dhe edukator i të birit, Prenk Bibë Dodës, duke u përfshirë kështu në formimin e një brezi që do të luante një rol kyç në jetën politike dhe kulturore të vendit.

Por trashëgimia më e madhe e At Leonard de Martinos nuk qëndron vetëm në institucionet që ndihmoi të krijoheshin apo në veprat që shkroi. Ajo që e bën emrin e tij të pavdekshëm është roli që pati në formimin e një prej figurave më të mëdha të kulturës shqiptare: At Gjergj Fishtës.

Në një djalosh të thjeshtë nga Zadrima, Zef Ndoci, At Leonardi pikasi një dhunti të veçantë. Ai dalloi tek ai zgjuarsinë, ndjeshmërinë dhe prirjen e jashtëzakonshme për dije, duke u bërë udhërrëfyesi i parë i rrugëtimit të tij intelektual dhe shpirtëror. Nën kujdesin e tij, ai djalosh mori formimin fillestar që do ta përgatiste për misionin e madh që do të kishte në jetën kulturore shqiptare.

Ndhimi i At Leonardit nuk ishte thjesht ai i një mësuesi ndaj nxënësit. Ishte ndikimi i një mentori që dinte ta ushqente talentin dhe ta drejtonte atë drejt një horizonti më të gjerë. Ai i dha Fishtës dashurinë për dijen, disiplinën e studimit, njohjen e traditës klasike dhe bindjen se fjala e shkruar mund të kthehej në një shërbim sublim ndaj Zotit dhe atdheut.

Në mjedisin françeskan, nën frymën e edukimit që ai përfaqësonte, Fishta u njoh me letërsinë klasike, filozofinë, retorikën dhe kulturën evropiane. At Leonardi nuk i mësoi vetëm rregullat e gjuhës apo mjeshtërinë e vargut; ai i përcolli një filozofi jetësore: se poeti nuk është vetëm një krijues i së bukurës, por edhe dëshmitar i kohës së tij, mbrojtës i kujtesës dhe zë i ndërgjegjes së popullit.

Një nga ndikimet më të thella që ai la te Fishta ishte dashuria e pakufishme për gjuhën shqipe. Si arbëresh, At Leonardi e njihte fuqinë e gjuhës si shtyllë të identitetit kombëtar. Ai e dinte se një popull mund ta ruajë shpirtin e vet vetëm përmes fjalës. Këtë bindje ia përcolli edhe nxënësit të tij, i cili më vonë do ta kthente gegërishten në një instrument të jashtëzakonshëm poetik dhe do të ngrinte monumentin epik të letërsisë sonë, “Lahutën e Malcís”.

Në këtë kuptim, At Leonard de Martino nuk ishte thjesht mësuesi i Fishtës. Ai ishte një nga arkitektët e heshtur të formimit të poetit që do të bëhej zëri më i fuqishëm i kombit.

At Leonardi ishte edhe vetë një poet nga natyra. Fillimisht shkroi në italisht, por më pas, duke përvetësuar me mjeshtëri gegërishten, krijoi edhe në shqip me një hijeshi të rrallë. Filologu At Justin Rrota e përshkruante me admirim:

“Poet prej natyre, shkroi e botoi shumë kangë… si e theu dialektin e vet n’atë të Gegnis, ia muer dorën e shkroi me aq mjeshtri.”

Kjo dëshmi tregon jo vetëm aftësinë e tij artistike, bashkë edhe lidhjen e thellë shpirtërore që krijoi me gjuhën dhe kulturën shqiptare.

Ndër veprat e tij më të njohura janë përmbledhja poetike “L’Arpa di un italo-albanese” (“Harpa e një arbëreshi”), drama “Nata e Këshnellavet” (një nga veprat e hershme teatrore në gjuhën shqipe), si dhe shkrimet kushtuar figurës madhështore të Gjergj Kastriotit Skënderbeut.

Një vend të veçantë në veprimtarinë e tij zë edhe përkushtimi ndaj Zojës së Këshillit të Mirë, Pajtores së Shqiptarëve. At Leonard de Martino ndihmoi në përhapjen dhe thellimin e këtij devocioni përmes poezisë dhe shkrimeve shpirtërore. Ai i kushtoi Zojës së Bekuar vargje të frymëzuara, duke e lidhur këtë figurë me kujtesën historike dhe identitetin shpirtëror të shqiptarëve.

Kjo lidhje kishte një domethënie të veçantë për të si arbëresh. Për komunitetet arbëreshe, Shenjtërorja e Zojës së Këshillit të Mirë në Genazzano ishte një simbol i lidhjes së pandërprerë me Shqipërinë e humbur pas pushtimit osman. Përmes kësaj figure, At Leonardi bashkoi besimin, kujtesën dhe dashurinë për atdheun.

Edhe pse vitet e fundit të jetës i kaloi në Itali, ai nuk u largua kurrë shpirtërisht nga Shqipëria. Zemra e tij mbeti në tokën ku kishte shërbyer, në mesin e njerëzve të cilëve u kishte falur dije, besim dhe shpresë.

Sot, kur kujtojmë At Leonard de Martinon, kujtojmë një urë të gjallë mes Arbërisë dhe Shqipërisë, mes fesë dhe kulturës, mes traditës dhe së ardhmes. Kujtojmë një njeri që nuk kërkoi të bëhej protagonist i historisë, por që pati fatin e rrallë të formonte një prej protagonistëve më të mëdhenj të saj. Sepse ka mësues që lënë pas libra, por ka edhe mësues që lënë pas njerëz që ndryshojnë rrjedhën e historisë. At Leonard de Martino i përkiste kësaj kategorie të rrallë. Ai mbolli një farë në shpirtin e një djaloshi nga Zadrima, dhe nga ajo farë u rrit një prej pemëve më madhështore të kulturës shqiptare, At Gjergj Fishta.

Ph.D. Dashnim Hebibi/

Autori është President i Institutit Shkencor Helvetik i Evropës Juglindore me qendër në Cyrih.

Edhe këtë verë, si çdo vit, mijëra bashkatdhetarë kanë marrë rrugën drejt trojeve të tyre. Disa kanë udhëtuar me avion, të tjerë me tragete nga Italia drejt Shqipërisë, shumë kanë zgjedhur veturat private, ndërsa një numër i konsiderueshëm ka udhëtuar edhe me autobusë. Për ta, ky nuk është një udhëtim i zakonshëm turistik. Është kthimi në vendlindje, takimi me familjen, me kujtimet, me shtëpitë që i kanë ndërtuar me mundin e viteve të tëra në mërgim. Pavarësisht kritikave të shumta që u drejtohen herë pas here, mërgimtarët vazhdojnë të dëshmojnë se dashuria për atdheun është më e fortë se çdo koment nënçmues. Ata nuk i kushtojnë rëndësi zërave që përpiqen ta minimizojnë kontributin e tyre. Përkundrazi, çdo verë ata zgjedhin të kalojnë pushimet në vendin e tyre, duke investuar kohën, emocionet dhe kursimet e një viti të tërë pune. Një vit i tërë pune, sakrificash dhe largësie kurorëzohet me muajin korrik dhe gusht, muaj që tradicionalisht u takojnë mërgimtarëve.

Malli për familjen dhe vendlindjen mbetet po aq i madh sa edhe dekada më parë. Brezi i parë i mërgatës kthehet me mall për tokën ku ka lindur, brezi i dytë dhe i tretë e shijojnë vizitën si një lidhje të fortë me rrënjët e tyre, ndërsa brezi i katërt tashmë po përballet me një realitet tjetër. Për ta, lidhja emocionale nuk është më aq e natyrshme dhe kërkon më shumë angazhim nga institucionet e vendeve tona. Kjo është një sfidë serioze për Kosovën, Shqipërinë, Maqedoninë e Veriut, Luginën e Preshevës dhe Malin e Zi. Nuk mjafton të thuhet në çdo aktivitet se “mërgata është zemra e atdheut”. Kjo duhet të dëshmohet me politika konkrete, me projekte afatgjata dhe me programe që i afrojnë të rinjtë e diasporës me historinë, kulturën dhe identitetin e tyre kombëtar.

Nëse kjo nuk ndodh, çdo vit do të jetë gjithnjë e më e vështirë të ruhet kjo lidhje e natyrshme. Sipas informacioneve që kemi siguruar, një numër i madh mërgimtarësh edhe këtë verë kanë zgjedhur që fillimisht të pushojnë për disa ditë në bregdetin shqiptar, për të vazhduar më pas drejt vendlindjeve të tyre në Kosovë, Maqedoninë e Veriut dhe Luginën e Preshevës. Ndërkohë, bashkatdhetarët nga Mali i Zi vazhdojnë të frekuentojnë në masë bregdetin e Ulqinit, një nga destinacionet më të dashura për ta. Ditët që u mbesin pas pushimeve zakonisht i kalojnë mes familjarëve, në dasma, ahengje familjare, festa tradicionale dhe aktivitete të ndryshme që organizohen gjatë muajve korrik dhe gusht. Këto nuk janë vetëm festa, por momente që forcojnë lidhjet familjare dhe ruajnë traditat shqiptare brez pas brezi.

Potenciali ekonomik dhe kombëtar i mërgatës është i njohur për të gjithë. Miliarda euro që dërgohen çdo vit janë një shtyllë e rëndësishme për ekonominë e vendeve tona. Por kontributi i tyre nuk matet vetëm me remitancat. Ata investojnë në shtëpi, biznese, arsim dhe mbështesin familjet e tyre, duke qenë ambasadorët më të mirë të shqiptarëve në vendet ku jetojnë. Megjithatë, shpeshherë mërgimtarët përballen me kritika të padrejta dhe me mungesë mirëkuptimi. Në rrjetet sociale nuk mungojnë komentet nënçmuese, ndërsa në praktikë hasin vështirësi që mund dhe duhet të shmangeshin. Një nga problemet më të shpeshta mbetet infrastruktura dhe mungesa e vendeve të parkimit. Nuk është e drejtë që një mërgimtar të gjobitet për një parkim të gabuar kur në shumë raste mungojnë hapësirat e nevojshme.

Në shumicën e vendeve ku ata jetojnë, pothuajse çdo qendër tregtare, institucion apo objekt publik ofron parking të mjaftueshëm për qytetarët. Kjo është një kulturë që duhet të ndërtohet edhe në vendet tona. Natyrisht, rregullat duhet të respektohen nga të gjithë. Mërgimtarët janë mësuar me disiplinën e shteteve ku jetojnë dhe e dinë mirë se shkeljet ndëshkohen. Por ata presin që edhe institucionet vendore të bëjnë pjesën e tyre duke krijuar kushte normale dhe duke mos e parë diasporën vetëm si burim të ardhurash gjatë sezonit veror. Përtej çdo kritike, një fakt mbetet i pandryshueshëm: edhe këtë vit mërgata ka zgjedhur atdheun. Ka përballuar orë të gjata udhëtimi, kolona kilometrike në kufij, shpenzime të mëdha dhe lodhje, vetëm për të kaluar disa ditë në vendin e vet.

Sepse atdheu nuk është thjesht një destinacion pushimesh. Ai është vendi ku ndodhen rrënjët, kujtimet dhe identiteti. Prandaj, është koha që mërgata të mos përmendet vetëm në fjalime festive. Ajo meriton respekt, bashkëpunim dhe politika që e bëjnë të ndihet pjesë e pandashme e zhvillimit të vendit. Sepse, në fund të fundit, dashuria e saj për atdheun nuk është dëshmuar me fjalë, por me vepra – vit pas viti, brez pas brezi.

Artan Nati/

Njeriu nuk lind me një pasaportë në shpirt. Ai lind vetëm me një pyetje që do ta ndjekë gjithë jetën: “Kush jam unë?” Përgjigjja nuk shkruhet në certifikatën e lindjes dhe as në kartën e identitetit. Ajo formohet ngadalë, nga gjuha që dëgjon në djep, nga përrallat e gjyshes, nga buka që ndahet në sofër, nga këngët që këndohen në dasma, nga mënyra se si një popull qan të vdekurit dhe feston lindjen e një fëmije. Në fund të fundit, njeriu nuk është vetëm produkt i gjeneve të prindërve, është edhe produkt i kujtesës së shoqërisë ku rritet. Ne trashëgojmë jo vetëm ngjyrën e syve, por edhe mënyrën se si shohim botën. Jo vetëm zërin, por edhe fjalët që zgjedhim. Jo vetëm fytyrën, por edhe turpin, krenarinë, frikën dhe shpresat. Prandaj psikologët flasin për identitetin si boshti që mban të bashkuar copëzat e jetës sonë. Edhe kombet kanë një bosht të tillë. Ai nuk ndodhet në kromozome, por në atë që mund ta quajmë metaforikisht ADN-ja sociale. Është kodi i padukshëm që na mëson si të sillemi me mikun, si ta presim të huajin, si ta nderojmë të moshuarin, si ta kuptojmë fjalën e dhënë dhe si ta përjetojmë turpin kur e shkelim atë.

Problemi fillon kur ky kod zëvendësohet me një tjetër të importuar, jo sepse është më i mirë, por sepse është më në modë. Atëherë shfaqet shqiptari i shekullit XXI: pi ekspreso italiane, ha sushi japonez, feston Halloween amerikan, përdor fjalë anglisht në çdo fjali, por nuk di më t’i tregojë fëmijës së vet pse babai ngrihej në këmbë kur hynte një plak në dhomë. Ka mësuar të porosisë “flat white”, por ka harruar të urojë “të bëftë mirë”. Kjo nuk është kozmopolitizëm, por është harresë kulturore. Mjafton të shohësh disa dasma shqiptare. Dikur ato ishin një festë ku çdo këngë tregonte një histori dhe çdo valle kishte një kuptim. Sot shpesh ngjajnë si një kopje e lirë e një videoklipi ndërkombëtar: hyrje me fishekzjarre, tym artificial, vallëzim sipas TikTok-ut dhe tortë me pesë kate, ndërsa askush nuk mban mend dy vargje të një kënge popullore. Tradita nuk është zëvendësuar, por është marrë me qera për një natë dhe nuk quhet dasëm, por event. Edhe gjuha po pëson të njëjtin fat. Dikur njerëzit krenoheshin që flisnin bukur shqip. Sot disa krenohen më shumë që nuk e flasin mirë. Çdo fjali është bërë një koktej ku anglishtja, italishtja dhe shqipja grinden për “modernitet”.

Nuk është problemi se dimë gjuhë të huaja, por problemi është kur fillojmë të kemi nevojë për një përkthyes për të kuptuar gjyshen tonë. Kur kjo ADN kulturore këputet, njeriu nuk bëhet automatikisht modern. Ai bëhet konsumator i identiteteve të gatshme. Ndërron stile siç ndërron markat e telefonit. Sot sillet si amerikan, nesër si italian, pasnesër si turk, ndërsa në fund nuk është më asnjëri. Satira është se ne shpesh e quajmë këtë “progres”. Në fakt, progresi nuk është të kopjosh gjithçka që vjen nga jashtë. Progres është të kesh vetëbesimin për të zgjedhur. Japonezët u modernizuan pa pushuar së qeni japonezë. Finlandezët nuk hoqën dorë nga finlandezëria për t’u bërë europianë. Grekët vazhdojnë të debatojnë si grekë edhe kur përdorin teknologjinë më të avancuar. Vetëm ne kemi prirjen ta ngatërrojmë modernizimin me maskimin. Një komb nuk humbet kur mëson gjuhë të huaja, kur udhëton apo kur përvetëson teknologji të reja. Humbet kur fillon të turpërohet nga vetja. Sepse çasti kur një shoqëri fillon të ketë komplekse për gjuhën, historinë dhe karakterin e saj, atëherë ajo nuk po ndërton të ardhmen, por fshin kujtesën. Dhe një popull pa kujtesë është si një njeri me amnezi që ecën, flet, konsumon, voton, madje edhe feston, por nuk mban mend më se kush është.

Nëse një i huaj do të donte të mësonte shqipen e sotme, nuk do ta dërgoja as te Akademia e Shkencave dhe as te Fjalori i Gjuhës Shqipe. Do ta çoja për një orë në Parlament.

Pas asaj seance, ai do të dilte me bindjen se gjuha zyrtare e Shqipërisë është një përzierje ekzotike mes shqipes, anglishtes, italishtes dhe disa tingujve të pakuptueshëm që nuk i njeh askush. Shpesh nuk është e qartë se ku fillon kryefjala dhe ku mbaron kallëzuesi. Fjalitë ngrihen me shumë entuziazëm, por rrëzohen para se të mbërrijnë te kuptimi. Sintaksa duket si një ndërtesë e nisur pa projekt: disa tulla shqip, disa anglisht, pak italisht për fasadë dhe shumë beton retorik. Dëgjon një deputet që thotë: “Duhet të implementojmë një new approach për performancën e governance-it në raport me stakeholders.” Në fund mbetet pyetja e vetme logjike: Po shqip, vallë, çfarë donte të thoshte Është krijuar ideja se sa më shumë fjalë të huaja të përdorësh, aq më inteligjent dukesh. Nëse thua “zbatim”, rrezikon të dukesh provincial. Nëse thua “implementim”, fiton menjëherë një aureolë eksperti. “Takim” tingëllon i zakonshëm; “meeting” ka më shumë kolesterol intelektual. “Palët e interesuara” janë njerëz të zakonshëm, ndërsa “stakeholders” tingëllojnë sikur kanë zbritur nga një konferencë në Bruksel. E njëjta epidemi ka prekur edhe një pjesë të opinionistëve televizivë. Për të shpjeguar një fenomen që gjyshi do ta shpjegonte me pesë fjalë të pastra shqip, nevojiten njëzet minuta dhe një arsenal termash në anglisht. Nuk flitet më për “ndikim”, por për “impact”. Nuk ka më “rrëfim”, por “narrativë”.

Nuk thuhet “kornizë”, por “framework”. Nuk flitet për “zgjidhje”, por për “roadmap”. Në fund të emisionit, shikuesi nuk është bërë më i ditur, është bërë dygjuhësh pa dëshirën e tij. Ironia është se shqiptarët krenohen se flasin një nga gjuhët më të vjetra të Evropës, por shpesh sillen sikur ajo nuk ka fjalë të mjaftueshme për të shprehur mendimin modern. Sikur shqipja të ishte e aftë vetëm për këngë popullore dhe dolli dasmash, ndërsa ekonomia, filozofia, teknologjia dhe politika kërkojnë domosdoshmërisht përkthyes. Natyrisht, askush nuk e mohon se disa terma teknikë ndërkombëtarë janë të nevojshëm. Çdo gjuhë huazon. Edhe shqipja ka huazuar ndër shekuj. Por ndryshimi është se dikur huazonim sepse na mungonte fjala, por sot shpesh huazojmë edhe kur fjala ekziston. Nuk është nevoja që udhëheq huazimin, por snobizmi. Ja si do të tingëllonte një emision televiziv:

Revolucioni i Flamingove. Një mbrëmje në studion televizive

Moderatorja: Mirëmbrëma! Sonte do të analizojmë fenomenin më të ri politik: Revolucionin e Flamingove. Është revolucion ekologjik, estetik, ideologjik apo thjesht një sfond i bukur për Instagram?

Grida: Unë mendoj se nuk duhet ta shohim flamingon vetëm si flamingo. Flamingoja është një narrativë fluide e identitetit post-modern, ku individi dekonstrukton hapësirën simbolike përmes performancës kolektive…

Curri: Dakord… por unë kam vetëm një pyetje. Flamingot kanë ardhur të protestojnë apo kanë humbur rrugën për në lagunë?

Lorenci: Nuk është kaq e thjeshtë. Historia na mëson se çdo revolucion fillon me një simbol. Francezët kishin Bastijën, rusët kryqëzorin “Aurora”, ndërsa ne kemi flamingon. Është progres. Më mirë rozë se gri.

Moderatorja: Pra, flamingoja është simbol politik?

Grida: Jo vetëm politik. Është një akt rezistence semiotike ndaj paradigmës tradicionale të pushtetit.

Curri: Përktheje në shqip, të lutem. A bëhet fjalë për zogun apo jo?

Lorenci: Ju po e nënvlerësoni. Në Ballkan çdo zog, kafshë apo pemë ka potencial elektoral. Shqiponja ka qenë e zënë prej kohësh. Flamingoja gjeti një boshllëk në treg.

Grida: Në fakt, flamingoja sfidon binaritetin klasik të protestës. Nuk marshon drejt pushtetit; ajo performon ekzistencën.

Curri: Domethënë nuk proteston, por bën koreografi?

Moderatorja: A mund ta rrëzojë një flamingo një qeveri?

Grida: Debati nuk duhet reduktuar në politikë. Këtu kemi të bëjmë me një ndërgjegjësim kolektiv ekologjik.

Evropa nuk ka nevojë për një Shqipëri që kopjon gjithçka, por për protesta paqësore si kjo që po përjetojmë. Ka nevojë për një Shqipëri që respekton ligjin si gjermanët, punon me përkushtim si zviceranët, mbron institucionet si vendet nordike, por ruan shpirtin e saj, gjuhën e saj dhe aftësinë për ta bërë mikun të ndihet si në shtëpi. Ashtu si Italia i dha Evropës Rilindjen, Greqia filozofinë, Britania parlamentarizmin dhe vendet nordike kulturën e besimit institucional, edhe Shqipëria ka diçka për të dhënë: përvojën e mbijetesës, kulturën e mikpritjes, energjinë e diasporës, gjuhën e saj të lashtë dhe një identitet që ka mbijetuar mes perandorive. Në fund të fundit, integrimi evropian nuk është emigrim kulturor. Nuk është dorëzim identiteti. Është një marrëveshje e pashkruar: ne i japim Evropës më të mirën që kemi, ndërsa marrim prej saj më të mirën që ajo ka ndërtuar. Vetëm kështu nuk bëhemi një kopje e askujt, por një shoqëri më e mirë se ajo që ishim dje.

Nga Alketa Burimi (Kapaj)*/

Letra e një bije për vendin që jeton në shpirt

E shtrenjta ime Shqipëri,

E shtrenjta ime Shqipëri,

Unë, bija jote, të shkruaj nga larg — nga ajo largësi që ndan trupat, por nuk arrin të ndajë shpirtin. Të mbaj me vete çdo ditë: në shtëpinë tonë ku flitet shqip, në takimet ku emri im shqiptohet me tingullin e vendit tim, në çastin kur, përpara të huajve, them me krenari se jam nga Shqipëria dhe në Shkollën Shqipe, ku fëmijët mësojnë ta duan gjuhën e nënës. Më kujtohet një mbrëmje në një qytet të huaj, kur dëgjova shqip pas shumë muajsh larg prehrit tënd. Gëzimi erdhi i papritur. Ishte një çift i moshuar, me vite larg teje.

Malli i tyre nuk kishte nevojë për shpjegim. “Eh, moj bijë,” më tha burri, “i kam larë këto rrugë me lot.”

Në zërin e tij jetonte një jetë e tërë — historia e një njeriu që i kishte shërbyer atdheut me dinjitet dhe që, edhe larg, e mbante Shqipërinë si plagë dhe si dashuri.

Je në gjuhë, në frymë, në një mall që nuk kërkon arsye.

Ka vende që shihen në hartë — ti rreh në shpirt. Nuk je vetëm tokë. Je histori. Je pjesë e qenies sime — e asaj pjese që nuk shkëputet kurrë. Historia jote nuk dëshmon vetëm se ke ekzistuar; ajo dëshmon se ke mbijetuar. Kur të copëtuan fatin, kur hartat u vizatuan pa ty, kur u përpoqën të të zvogëlonin në një pikë të vogël në hartë, ti mbete xhevahir që nuk e humbi shkëlqimin. Shqipëria nuk matet me territor, por me forcën e shpirtit që nuk u mposht. Por çdo vend që mbahet në zemër kërkon edhe përgjegjësi.

Toka shqiptare nuk është një mall. Ajo mban gjurmët e hapave të brezave, djersën e punës, lutjet, plagët dhe ëndrrat e njerëzve që e kanë dashur. Për mbrojtjen e saj janë flijuar jetë, janë derdhur gjak e lot dhe janë bërë sakrifica që historia nuk duhet t’i harrojë. Lumenjtë, detet, pyjet, malet dhe fushat nuk janë vetëm pasuri natyrore; ato janë dëshmitarë të heshtur të kësaj historie dhe trashëgimia që kemi për detyrë ta ruajmë. Çdo gur që ngrihet mbi këtë tokë duhet të mbajë brenda jo vetëm premtimin e së nesërmes, por edhe nderimin për ata që e mbrojtën me jetën e tyre.

E di, të dhemb, Shqipëri, kur besimi lodhet, kur aftësia lihet në hije dhe shërbimi zëvendësohet nga përfitimi. Të dhemb kur meritën e zë servilizmi, kur dija hesht dhe mediokriteti flet me zë të lartë.

Sepse një vend nuk mbahet gjatë nga pushteti, por nga morali që e udhëheq. Historia nuk kujton karriget e pushtetit; kujton njerëzit që u dhanë atyre dinjitet.

Të abuzosh me vendin tënd është si të tradhtosh dashurinë e një nëne — atë ndjenjë të parë, të heshtur e të shtrenjtë, që nuk kërkon shpërblim, por vetëm nderim. Një komb ecën më i sigurt kur dëgjon zërin e dijes, të kulturës dhe të ndërgjegjes. Dija orienton kur dëgjohet. E vërteta jep shpresë kur thuhet. Ti meriton njerëz që punojnë me ndershmëri dhe veprojnë me dinjitet; profesionistë me përkushtim dhe mendje të lira që ndriçojnë rrugën përpara.

Ka edhe një dhimbje tjetër: largimin. Kur bijtë dhe bijat ikin në heshtje, pa e ditur nëse kthimi do të mbetet ëndërr apo plagë. E kam parë në aeroporte, në përqafime më të gjata se fjalët, në valixhe të mbushura me kujtime, në sy që kthehen pas, ndërsa këmbët ecin përpara. Diaspora nuk është vetëm largësi. Është një popull në lëvizje. Mall që nuk shuhet. Rrënjë që kërkojnë tokën edhe në dhe të huaj. Më kujtohet një orë mësimi në Shkollën Shqipe në Naples, Florida. Një vogëlushe lexoi për herë të parë një poezi në shqip. Te një fjalë u ndal.

E provoi sërish. Pastaj buzëqeshi. Në atë buzëqeshje pashë se, kur gjuha përcillet me dashuri, përkushtim dhe zemër, edhe largësia afrohet. Atë çast ndjeva shikimin tënd nga larg. Në zërat e tyre, Shqipëria nuk është kujtim i largët; është fillim. Nëpër botë, shqiptarët janë mendje që ndërtojnë jetë të reja, por me zemrën aty ku i thërret gjaku. Atdheu nuk mbahet gjallë vetëm nga ata që jetojnë mbi tokën e tij, por edhe nga ata që, kudo në botë, e ruajnë me gjuhën, dashurinë dhe ndërgjegjen e tyre. Një komb nuk varfërohet kur i shteron pasuria, por kur i boshatisen rrugët nga njerëzit e vet. Rrënjët nuk i thërret vetëm malli. I thërret besimi, drejtësia dhe meritokracia. Aty ku ka drejtësi, rrënjët e gjejnë rrugën për në shtëpi.

Shqipëria jeton mes mallit dhe shpresës. I duhet një filozofi e re shprese — jo e zhurmshme, jo e premtuar, por e jetuar çdo ditë; një shpresë që lind nga transformimi moral i shoqërisë.

E shkuara ruan gjurmët. Nuk luftohet; kuptohet, ndriçohet dhe tejkalohet. Vetëm kështu bëhet urë drejt së ardhmes dhe shpresa merr rrënjë në të vërtetën.

Një popull forcohet kur zgjedh ndërgjegjen mbi interesin, shërbimin mbi përfitimin dhe dritën mbi errësirën. Fryma e re që i duhet Shqipërisë nuk lind në zyrat e pushtetit. Ajo lind sa herë një qytetar zgjedh ndershmërinë, sa herë një mësues mbjell dije, sa herë një i ri vendos të ndërtojë e jo të shkatërrojë. Aty fillon ringritja e një kombi.

Një komb me ndërgjegje të gjallë nuk pret shpëtimtarë; ai ringrihet. Gjithmonë. Dhe si bijë e këtij vendi, e di se Shqipëria nuk është ajo që kemi humbur. Ajo është ajo që, edhe e plagosur, vazhdon të zgjedhë jetën. Është ajo që ende refuzon të humbasë.

*Alketa Burimi Kapaj është autore dhe poete shqiptare që jeton në Naples, Florida. Krijimtaria e saj letrare botohet rregullisht në gazeta dhe revista shqiptare. Përmes shkrimeve të saj, si edhe angazhimit në Shkollën Shqipe në Naples, ajo kontribuon në ruajtjen dhe përcjelljen e gjuhës shqipe dhe identitetit kombëtar në diasporë.

Isuf B.Bajrami/

Nëse qytetarët pengohen në ushtrimin e së drejtës së tyre për të lëvizur lirshëm apo për të marrë pjesë në jetën demokratike për shkak të bindjeve politike, atëherë nuk cenohet vetëm Kushtetuta dhe e drejta e lëvizjes, por edhe vetë themeli i shtetit të së drejtës, i demokracisë dhe i angazhimeve ndërkombëtare që Shqipëria ka marrë për mbrojtjen e lirive themelore.

Ka ditë kur historia nuk shkruhet në zyrat e keqqeverisjes, por në rrugët që marrin qytetarët. Ka çaste kur demokracia nuk matet me deklaratat e pushtetit, por me mënyrën se si keqqeverisja sillet me njerëzit e zakonshëm. Pikërisht aty kuptohet nëse institucionet i shërbejnë qytetarit apo janë vënë në funksion të interesit politik.

Liria e lëvizjes nuk është një favor që e jep keqqeverisja. Ajo nuk është një privilegj që shpërndahet sipas vullnetit të pushtetit dhe as një e drejtë që kufizohet kur keqqeverisja ndjehet e kërcënuar.

Është një e drejtë themelore, e garantuar nga Kushtetuta e Republikës së Shqipërisë, e mbrojtur nga Konventa Evropiane për të Drejtat e Njeriut dhe nga instrumente ndërkombëtare që vendosin standardet minimale të lirisë në një shtet demokratik. Këto nuk janë dokumente simbolike, por kufij juridikë që ndajnë demokracinë nga arbitrariteti.

Në çdo sistem demokratik, kufiri ekziston për të garantuar sigurinë dhe rendin, jo për t’u shndërruar në instrument filtrimi politik. Ai nuk mund të përdoret nga keqqeverisja për të krijuar ndarje mes qytetarëve apo për të vendosur pengesa mbi bazë bindjesh, qëndrimesh apo pjesëmarrjeje në jetën publike.

Shqipëria dhe Kosova nuk janë thjesht dy shtete fqinje. Ato janë dy pjesë të një trungu historik të përbashkët, të lidhura nga gjuha, kultura dhe sakrificat e përbashkëta. Për dekada është folur për afrimin e njerëzve dhe heqjen e barrierave. Prandaj çdo situatë që krijon përshtypjen e pengimit të lëvizjes së lirë kërkon transparencë të plotë dhe përgjegjësi institucionale nga keqqeverisja.

Një demokraci nuk ka frikë nga qytetarët e saj. Frikë ka keqqeverisja, sepse qytetarët e lirë janë kufiri moral dhe politik i saj. Ata që lëvizin, flasin, protestojnë dhe kërkojnë llogari janë prova më e qartë e shëndetit demokratik të një shoqërie. Kur keqqeverisja fillon ta shohë këtë liri si kërcënim, ajo nuk po mbron rendin, por po ekspozon dobësinë e vet.

Parimi i proporcionalitetit dhe ai i barazisë para ligjit janë themel i çdo demokracie. Çdo kufizim i të drejtave duhet të jetë i domosdoshëm, i arsyetuar dhe i justifikuar me interes publik. Çdo devijim nga këto parime, kur vjen nga keqqeverisja, cenon besimin e qytetarëve dhe dobëson legjitimitetin institucional.

Nëse vonesat apo kontrollet e shtuara janë rezultat i procedurave normale, fluksit të lartë apo arsyeve teknike, keqqeverisja ka detyrimin ta sqarojë këtë pa vonesë dhe me transparencë të plotë. Heshtja ose mungesa e komunikimit publik ushqen dyshime dhe thellon distancën mes qytetarëve dhe institucioneve.

Demokracia nuk gërryhet vetëm me vendime të mëdha politike. Ajo dobësohet ngadalë, kur qytetarët fillojnë të ndiejnë se liritë e tyre varen nga qëndrimi i tyre politik. Në atë moment, keqqeverisja zëvendëson ligjin me perceptimin dhe të drejtën me diskrecion politik.

Demokracia nuk është sundimi i shumicës, por kufizimi i pushtetit përballë të drejtave të individit. Kushtetuta dhe institucionet ekzistojnë për të vendosur kufij ndaj keqqeverisjes, jo për t’i shërbyer asaj. Ato janë mburoja e qytetarit, jo instrumenti i pushtetit.

Prandaj çdo situatë që prek liritë themelore duhet të trajtohet me seriozitet maksimal, transparencë dhe përgjegjësi institucionale. Besimi nuk ndërtohet me kontroll, por me respektim të ligjit. Demokracia nuk matet me forcën e keqqeverisjes, por me lirinë e qytetarëve të saj.

Sepse demokracia nuk fillon në zyrat e keqqeverisjes dhe nuk mbaron në kufi. Ajo jeton në lirinë e qytetarëve për të lëvizur, për të folur dhe për të jetuar pa frikë nga pushteti që duhet t’u shërbejë atyre.