Pse fillimi i shekullit XXI mund të ripërcaktojë qytetërimin njerëzor.

Nga Cafo Boga

Dy herë në vit, Toka arrin një moment të rrallë ekuilibri kur dita dhe nata bëhen të barabarta në të gjithë planetin. Ekuinoksi pranveror i 21 marsit është parë prej shekujsh si simbol i rilindjes dhe i fillimit të një cikli të ri në natyrë. Në shumë tradita të lashta ai lidhej edhe me idenë e hapjes së një epoke të re – një moment kur drita fillon të mbizotërojë mbi errësirën dhe jeta rikthehet në botën natyrore. Megjithatë, ndërsa cikli astronomik përsëritet çdo vit, kthesat e mëdha në historinë e qytetërimit njerëzor ndodhin shumë më rrallë – ndonjëherë vetëm një herë në disa shekuj. Dekadat e para të shekullit XXI po duken gjithnjë e më shumë si një moment i tillë, ku revolucionet teknologjike, zhvendosjet në balancat gjeopolitike, transformimet demografike dhe tranzicioni drejt sistemeve të reja energjetike po bashkohen për të ndryshuar rrjedhën e historisë njerëzore.

Revolucionet teknologjike, zhvendosjet në fuqinë globale, ndryshimet demografike dhe kalimi drejt burimeve të reja të energjisë po zhvillohen me një ritëm të paprecedentë. Së bashku, këto procese mund të shënojnë fillimin e një transformimi historik të krahasueshëm me Rilindjen Evropiane ose Revolucionin Industrial – një transformim që mund të formësojë trajektoren e qytetërimit njerëzor për breza të tërë.

Çdo brez priret të besojë se jeton në kohë të jashtëzakonshme, por vetëm disa periudha në histori shënojnë vërtet fillimin e një kapitulli të ri për njerëzimin. Rilindja e shekullit XV ndryshoi rrënjësisht dijen dhe eksplorimin e botës. Revolucioni Industrial transformoi ekonomitë dhe shoqëritë. Pas Luftës së Dytë Botërore u krijua një rend i ri politik dhe ekonomik global që formësoi gjysmën e dytë të shekullit XX.

Sot, në dekadat e para të shekullit XXI, njerëzimi mund të jetë përsëri pranë një momenti të tillë kthese historike.

Teknologjia dhe qytetërimi i ri digjital

Në qendër të këtij transformimi qëndron përshpejtimi i jashtëzakonshëm i teknologjisë. Inteligjenca artificiale, robotika, bioteknologjia dhe rrjetet globale digjitale po ndryshojnë tashmë mënyrën se si funksionojnë shoqëritë.

Në veçanti, inteligjenca artificiale mund të bëhet teknologjia përcaktuese e këtij shekulli. Aplikimet e saj shtrihen pothuajse në çdo fushë – nga mjekësia dhe prodhimi industrial deri te financat, arsimi dhe siguria kombëtare. Sistemet që analizojnë sasi të mëdha të dhënash dhe kryejnë detyra komplekse mund të ndryshojnë rrënjësisht natyrën e punës dhe produktivitetin ekonomik.

Ndërkohë, bioteknologjia po hap horizonte të reja në mjekësi, ndërsa lidhja globale digjitale po mundëson bashkëpunim shkencor në një shkallë të paprecedentë. Së bashku, këto zhvillime po hedhin themelet e asaj që shumë analistë e quajnë një qytetërim të ri digjital.

Një rend global në ndryshim

Këto transformime teknologjike po ndodhin paralelisht me ndryshime të rëndësishme në skenën gjeopolitike. Sistemi ndërkombëtar i krijuar pas Luftës së Dytë Botërore po evoluon gradualisht drejt një strukture më shumëpolare.

Fuqitë ekonomike në rritje, si Kina dhe India, po riformësojnë tregtinë dhe ndikimin global, ndërsa aleancat rajonale po fitojnë rëndësi gjithnjë e më të madhe. Periudhat e tranzicionit gjeopolitik shpesh sjellin pasiguri, por ato krijojnë gjithashtu mundësi për forma të reja bashkëpunimi dhe për institucione të reja ndërkombëtare.

Historia tregon se momente të tilla – kur ndryshimi teknologjik dhe riorganizimi politik ndodhin njëkohësisht – shpesh shënojnë fillimin e një faze të re historike.

Tranzicioni energjetik

Një tjetër ndryshim i madh lidhet me transformimin e sistemeve globale të energjisë. Për më shumë se një shekull ekonomia botërore është mbështetur kryesisht te lëndët djegëse fosile. Sot, megjithatë, teknologjitë e energjisë së rinovueshme, si energjia diellore dhe ajo e erës, së bashku me përparimet në ruajtjen e energjisë dhe në energjinë bërthamore, po riformësojnë gradualisht bazat e zhvillimit industrial.

Tranzicionet energjetike historikisht kanë transformuar ekonomitë globale. Kalimi nga druri te qymyri ndihmoi në lindjen e Revolucionit Industrial, ndërsa kalimi te nafta fuqizoi ekonominë moderne të shekullit XX. Lëvizja drejt sistemeve energjetike më të pastra dhe më të larmishme mund të transformojë përsëri marrëdhëniet ekonomike dhe gjeopolitike.

Mësime për vendet e vogla

Për vendet më të vogla – veçanërisht për ato në rajone si Ballkani – tranzicioni global që po zhvillohet paraqet njëkohësisht rreziqe dhe mundësi. Në një botë gjithnjë e më shumëpolare, forca e tyre më e madhe mund të jetë fleksibiliteti dhe aftësia për t’u përshtatur.

Duke investuar në arsim, në infrastrukturë digjitale dhe në aftësi teknologjike, shtetet e vogla mund të pozicionohen brenda ekonomisë së re të dijes në vend që të mbeten në periferi të saj. Po aq e rëndësishme është edhe ndërtimi i institucioneve të qëndrueshme demokratike, respektimi i shtetit të së drejtës dhe bashkëpunimi rajonal, të cilat krijojnë stabilitetin e nevojshëm për të tërhequr investime dhe inovacion.

Në vend që të përpiqen të konkurrojnë me fuqitë e mëdha për nga madhësia, vendet e vogla mund të kenë sukses duke u specializuar në sektorë strategjikë si shërbimet e avancuara, turizmi i qëndrueshëm, energjia e rinovueshme dhe teknologjitë e specializuara.

Për vendet e Ballkanit Perëndimor – përfshirë Shqipërinë, Kosovën, Malin e Zi dhe Maqedoninë e Veriut – ky moment paraqet një mundësi të veçantë për të thelluar bashkëpunimin rajonal, për të forcuar lidhjet me institucionet euro-atlantike dhe për të shfrytëzuar pozicionin e tyre strategjik gjeografik dhe rrjetet e diasporës për t’u integruar më plotësisht në ekonominë globale.

Në të njëjtën kohë, shtetet e vogla përfitojnë duke ruajtur marrëdhënie konstruktive me një gamë të gjerë partnerësh ndërkombëtarë dhe duke mos u mbështetur te një fuqi e vetme mbrojtëse. Në një rend global në ndryshim, marrëdhëniet e diversifikuara diplomatike dhe ekonomike rrisin qëndrueshmërinë dhe ndihmojnë në mbrojtjen e sovranitetit kombëtar. Vetë historia e Ballkanit ofron shumë shembuj që tregojnë se mbështetja e tepërt te një mbrojtës i vetëm i jashtëm mund t’i bëjë vendet e vogla të cenueshme kur ndryshojnë balancat gjeopolitike.

Agim Baçi/

Sociologu i famshëm, Niklas Luhman, në librin e tij, “Teoritë e shoqërisë” shprehet se “besimi është akt themelor i jetës sociale”. Pra, ne mund të kemi fakte të publikuara pa fund për skandale, mund të publikojmë me emra mashtrimet ndaj nesh, e sërish mund të mos kemi asnjë reagim publik, sepse ne kemi humbur besimin, sepse kemi humbur fuqinë e qëndrimeve morale përballë të keqes, përballë të padrejtës.

Gjithkush mund t’i bëjë pyeje vetes- sa herë ne apo ata që janë rreth e kanë dënuar vjedhjen, shpifjen dhe gjuhën e urrejtjes? Sa nga ne i refuzojnë politikanët që krenohen se arrijnë të vënë në vështirësi kundërshtarin politik përmes bullizimit, përmes sajimit të fakteve, sajimit të gënjeshtarve, të linçimit. Sa nga ne kanë kërkuar fakte e argumente për akuzat që bëhen rëndom në media tradicionale apo rrjete sociale?

Thënë hapur, nëse ne nuk arrijmë të jemi refuzues dhe kundërshtues ndaj atyre që na gënjejnë, që na mashtrojnë apo që përhapin dhunë, që ushqejnë urrejtjen e që bullizojnë, atëherë përse duhet të presim ndryshimin? Ne kemi dështuar në përkthimin e asaj që dihet në qëndrime morale, në reagime të forta për të drejtën, duke e refuzuar të keqen edhe kur nuk na ndodh ne personalisht, po ndodh diku rreth nesh, afër nesh, të kolegu, të fqinji.

Pa kthyer sytë nga besimi ndaj së mirës dhe nëse nuk kemi qëndrime morale ndaj asaj që nuk shkon në këtë vend, as faktet e as furtunat në gotat e rrjeshme sociale nuk do mundet të ndryshojnë zemrën e së keqes.

Bujar Leskaj/

Saharaja s’di të ëndërrojë.

Ajo bluan gurë me mend’ e saj…

Saharaja s’ka këngë të këndojë,

Saharaja s’ka as lot të qajë.

Saharaja nuk ka miq e shokë,

Saharaja nuk ka bijë, as bir.

Saharaja është një copë tokë,

Thonë se dhe me natën s’shkon mirë.

Vargjet janë marrë nga poezia e Vilson Blloshmit, me titull “Saharaja”.

Aktakuza, e cila dënoi me vdekje poetin, ndër të tjera lidhet edhe me këtë poezi, për krahasimin e Shqipërisë me shkretëtirën e Saharasë.

Vilson Blloshmi lindi më 18 mars të vitit 1948 në Bërzeshtë të Librazhdit. Ndoqi shkollën e mesme Pedagogjike në Elbasan dhe pas mbarimit të saj, ndonëse me rezultate të shkëlqyera, nuk u lejua të vazhdonte shkollën e lartë.

Pas diplomimit në Elbasan punoi si bujk, druvar dhe minator. Gjatë kësaj kohe iu përkushtua shkrimit dhe përkthimit, por pa patur mundësi t’i botojë për shkak të të qenit pjesëtar i një familje “armiqsh të regjimit komunist”.

Duke qenë se ishte me biografi të “keqe”, Vilson Blloshmi përndiqej nga Sigurimi i Shtetit. U arrestua në vitin 1977 me akuzën “sabotim në ekonomi dhe agjitacion e propagandë për dobësimin dhe minimin e pushtetit popullor”.

Ditarët, përkthimet dhe poezitë iu sekuestruan dhe iu nënshtruan hetimit në detaje u përpunuan në zyrat e Sigurimit, u përdorën si mbështetje për akuzën e sabotimit në gjyqin kundër tij, dhe pas pushkatimit të autorit e deri në vitin 2000 u kyçën të varrosura në arkiva. Letërsia e tij përbënte rrezik për regjimin komunist shqiptar.

Në datë 13 qershor 1977 Gjykata e Librazhdit dënoi poetët Vilson Blloshmi dhe Genc Leka me “vdekje me pushkatim”, vendim i cili u zbatua në datën 17 korrik 1977.

Në vitin 1994 Vilson Blloshmit iu dha dekorata “Martir i Demokracisë” nga Presidenti Sali Berisha dhe në vitin 2010 Presidenti Bamir Topi “Nderi i Kombit”. Në vitin 2006, u shpall “Qytetar Nderi” i Librazhdit dhe u përurua në qendër të qytetit memoriali kushtuar dy poetëve martirë, Vilson Blloshmi e Genc Leka, i projektuar nga skulptori i mrekullueshëm Sadik Spahia.

Falë përpjekjeve të parreshtura të vëllait të tij, antikomunistit dhe demokratit, heroit të gjallë Bedri Blloshmi dhe punës së studiuesit të njohur Prof. Sadik Bejko, vepra e Vilson Blloshmit përbën një rast unikal se gjithë sa u botua pas vdekjes së tij u nxorr nga arkivat e policisë dhe Sigurimit të Shtetit dhe sot është e njohur gjerësisht nga lexuesit shqiptarë.

Nderim përjetë poetit Vilson Blloshmi, i cili sot do të ishte 78 vjeç dhe që jetoi një jetë si në vargjet e dhimbshme e dinjitoze të tij:

Më mirë një jetë e zezë me faqe të bardhë

Se sa një jetë e bardhë me faqe të zezë!

Nga Fatjona R. Lubonja Ed.D

(Edukim, Neuroshkencë & Shëndet)/

Populli ynë thotë se njeriu i shpejtuar është i gabuar dhe ky udhëzim gjen shpjegim të plotë në neuroshkencë. Kur ndodhemi përballë një mashtrimi që kërkon veprim të menjëhershëm, si për

shembull një telefonatë ku na thonë se duhet të paguajmë një gjobë urgjente, ne biem pre e asaj që shkenca e quan rrëmbim neurologjik. Në këto momente, urtësia popullore se gënjeshtra

i ka këmbët e shkurtra duket se nuk mjafton, sepse stresi na e lidh gjykimin dhe na bën të besojmë edhe gjërat më të pabesueshme.

Sipas studimeve situatat që na vënë nën presionin e kohës shkaktojnë një rritje të kortizolit (Dickerson & Kemeny, 2004). Paaftësia për të dalluar një gënjeshtër nuk është një e metë

karakteri, por një përgjigje biologjike e parashikueshme ndaj rrëmbimit neurologjik.

Kur jemi në vështirësi apo gjendje stresi, truri ynë instinktivisht kërkon dikë ku të mbështetet, një lloj prirjeje për të gjetur mikun në ditë të vështirë. Në këtë pikë, truri fillon të besojë te manipuluesi apo gënjeshtra, jo sepse është naiv, por sepse kimikisht po kërkon një aleat për të ulur ankthin. Për më tepër, ndërsa stresi na bën shumë të ndjeshëm ndaj kërcënimeve fizike, zbeh ndjeshëm

aftësinë tonë për të dalluar mashtrimin social (Spreng et al., 2016). Në fund të ditës, manipuluesi nuk ka fituar sepse është më i zgjuar, por sepse ka arritur të çaktivizojë përkohësisht sistemin tuaj të alarmit. Duke kuptuar këtë mekanizëm, ne mund të mësojmë të

ndalojmë, të marrim frymë dhe t’i japim kohë trurit tonë logjik që të kthehet në punë përpara se të bëjmë lëvizjen e gabuar. Prandaj, kur ndjeni se dikush po ju nxiton dhe po ju shton ankthin,

kujtoni se mendja e turbullt nuk sheh qartë.

Duke marrë pak kohë për t’u qetësuar, ju lejoni që mjegulla e kortizolit të largohet dhe t’i ktheheni qartësisë (Akinola, M., & Mendes, W. B., 2012). Si të “rindizni” trurin tuaj logjik në disa hapa? Kur ndjeni stres apo panik, mos merrni asnjë vendim të menjëhershëm. Trurit i duhen të paktën një minutë e gjysmë të normalizojë kortizolin (Taylor, J. B., 2008; 2023). Thjesht thoni: “Më duhen dy minuta kohë,” dhe largohuni nga biseda. Gjithashtu, mundohuni të aktivizoni shqisat duke u përqëndruar te ambienti rreth jush, për shembull, numëroni pesë objekte me ngjyrë të kaltër në dhomë, ose prekni diçka të ftohtë. Kjo ndihmon në zgjerimin dhe riorientimin e vëmendjes duke e bërë më të lehtë dallimin e dyshimeve.

Fatjona R. Lubonja Ed.D është studiuese dhe autore e shumë shkrimeve. Ka studiuar Neuroshkencë, Edukim dhe Shkencat e Shëndetit në Columbia University, New York dhe është specializuar në Universitetin e Harvardit, MA, USA #fatjonalubonja

Ndriçim Kulla/

Ndarja nga jeta sot e filozofit gjerman Jürgen Habermas shënon mbylljen e një epoke të mendimit evropian. Ai ishte ndër ata mendimtarë që nuk e panë filozofinë si një strehë abstrakte idesh, por si një përgjegjësi publike ndaj shoqërisë, ndaj demokracisë dhe ndaj së vërtetës.

Habermas i përkiste atij brezi intelektualësh që u përpoqën të rindërtonin ndërgjegjen morale të Evropës pas katastrofave të shekullit XX. Ai besoi se shpresa e qytetërimit modern nuk qëndron te forca, as te propaganda, por te arsyeja që dialogon dhe te argumenti që bind. Për të, demokracia ishte para së gjithash një kulturë komunikimi, një hapësirë ku qytetarët përballen me njëri-tjetrin jo si armiq, por si bashkëbisedues.

Për mua, kjo humbje ka edhe një dimension të veçantë personal. Disa nga veprat e tij pata nderin t’i botoj të përkthyera në shqip përmes shtëpisë botuese Plejad. Ishte një përpjekje modeste për të sjellë në gjuhën tonë një nga zërat më të thellë të filozofisë bashkëkohore, një mendim që i fton shoqëritë të mos dorëzohen para cinizmit dhe të mos e braktisin besimin tek arsyeja.

Në kohë të trazuara, kur shpesh dialogu zëvendësohet nga zhurma dhe e vërteta nga manipulimi, mendimi i Habermasit mbetet një kujtesë e fuqishme: demokracia jeton vetëm aty ku fjala është e lirë dhe argumenti ka peshë.

Lamtumirë një prej ndërgjegjeve më të mëdha të Evropës moderne. Veprat dhe idetë e tij do të vazhdojnë të jenë pjesë e debatit tonë publik për shumë kohë.