Dr. Dorian Koçi*/

Një zë poetik që ndërtoi vetëdijen e Kosovës moderne.

Nga fundi i viteve ’60 dhe fillimi i viteve ’70, letërsia shqipe përjetoi një nga periudhat e saj më delikate. Në Shqipëri, letërsia zyrtare i ishte dorëzuar Realizmit Socialist si ideologji estetike, ndërsa në Kosovë, ndonëse nën trysninë e një federalizmi jugosllav që tentonte të gërryente çdo përpjekje për vetëdije kombëtare, nisi të shpërthente një rrymë poetike ndryshe: moderne në formë, autentike në përmbajtje dhe të ngulitur në dramën ekzistenciale të shqiptarit të Kosovës. Një nga zërat më të shquar të kësaj rryme ishte Ali Podrimja, i cili me vargun e tij të shkurtër, të vrullshëm dhe shpesh dramatik, solli një frymë të re në poezinë shqipe.

Poezitë e tij u shfaqën në Shqipëri për herë të parë në përmbledhjen antologjike “E di një fjalë prej guri” më 1971, krahas poetëve si Azem Shkreli, Esat Mekuli e Din Mehmeti. Kjo përmbledhje përbënte jo vetëm një pasqyrë të nivelit të lartë të krijimtarisë letrare të Kosovës, por edhe një sinjal të qartë se poezia mund të përfaqësojë një ndërgjegje politike dhe kulturore më të thellë sesa propaganda e kohës. Në këtë kontekst, Ali Podrimja shfaqej si “biri i Kosovës”, që dinte t’i jepte zë dhimbjes, mallit, kujtesës, por edhe revoltës së brendshme që buronte nga mohimi historik.

Poema e tij emblemë, “Unë, biri yt Kosovë”, nuk është thjesht një shprehje e dashurisë për vendlindjen, por një akt i njohjes intime të plagëve historike të një kombi. Ai e njeh Kosovën si të ishte vetë trupi i tij: me gjak, me vdekje, me lindje të bardha, me netë të pagjumta. Vargjet e tij shndërrohen në një hartë ndjenjash që lexohen si akte poetike të vetëdijes kombëtare.

Në veprën “Republika”, Platoni kishte përjashtuar poetët nga shteti ideal me arsyetimin se dobësonin shpirtin luftarak të qytetarëve. Historia e letërsisë botërore, por sidomos ajo shqiptare e shekullit XX, ka dëshmuar të kundërtën. Në rastin e Kosovës, pikërisht poetët si Podrimja ishin ata që ruajtën gjallë identitetin shpirtëror të kombit në një kohë kur ai rrezikohej të tretet nën ideologjitë internacionaliste dhe kolonializmin kulturor. Arti i tij nuk ishte thjesht estetikë; ishte mjet rezistence.

Poema “Ankthi” është një kulm i ndjenjës së braktisjes dhe përgjegjësisë njëkohësisht. Aty gërshetohen simbolika mitike dhe konkrete: toka që digjet, skamja që lidh këmbët, zogjtë e ngrirë në ajër — të gjitha këto shndërrohen në metafora të një realiteti të vështirë për t’u përballuar, por të pamundur për t’u mohuar.

Stili i Podrimjes ishte një refuzim i hapur i retorikës së zbrazët. Ai e përmbyste hierarkinë tradicionale të vargut, duke u fokusuar tek fjala si akt i shenjtë. Fjalët e tij janë të kursyera, të ngjeshura, të përzgjedhura me një intensitet që i jep poezisë një dimension etiko-ekzistencial. Tek “Me jetue”, ai i drejtohet të birit, Lumit, me një testament poetik të thjeshtë por të thellë: të jetosh, të ecësh më tej, të mos lehtësosh kurrë veten përballë historisë.

Ky modernizëm formal nuk ishte eksperiment për hir të estetikës, por pasqyrë e fragmentimit të shpirtit shqiptar në një epokë ndarjeje dhe përjashtimi. Poezia e Podrimjes nuk përpiqej të stoliste dhimbjen, por ta shfaqte lakuriq, me tërë tragjikën e saj. Tek “Epika” ai shpall me ton biblik: “Kosova është gjaku im që nuk falet”, një varg që ka hyrë në ndërgjegjen kolektive shqiptare si një stigmë e papërpunueshme.

Poezia “Parisi, vendlindja” e paraqet më së miri dimensionin universal të poezisë së Podrimjes. Ai ndërton një urë mes fshatit të tij të thellë dardan dhe metropolit europian, por nuk dorëzohet përballë shkëlqimit të Parisit. Ai shkon atje me fyellin — simbol i memories dhe identitetit shqiptar — si mjet për të ruajtur qenien e vet dhe për të treguar se moderniteti nuk është harrim, por integrim i kujtesës. Ai nuk do të përkulet para perëndive të krisura të kohës; përkundrazi, përballë klosharëve të natës pariziene, do të ndiejë erën e ftoit të vendlindjes.

Shuarja e Podrimjes në vitin 2012, në një mënyrë të mistershme në Francë, ishte si një simbolikë e fundit poetike: bardët nuk vdesin në vendin e tyre, por në udhëtim — të vetmuar, si yje që bien në një natë të zezë. Por vdekja e tij nuk ishte heshtje. Ai vetë e kishte parashikuar: “Në trupin tim / plaga më e thellë”. Në poezinë “Rënkimi”, ai i drejtohet rrafshit të Dukagjinit me një klithmë që i kapërcen kufijtë e letërsisë: është një klithmë metafizike për një drejtësi të munguar, për një plagë që nuk mbyllet, për një atdhe që nuk mund të ndalet në vaj.

Ali Podrimja nuk ishte vetëm një poet i Kosovës. Ai ishte një poet i Shqipërisë në kuptimin më të thellë të saj: i trungut të ndarë, i fjalës së mohuar, i kujtesës së rrezikuar. Ai ishte bashkëkohës me të gjitha sfidat e shekullit XX, por njëkohësisht përtej tyre: një udhëtar mes gjuhës dhe vetëdijes.

Nëse Homeri rrëfeu epopenë e Trojës, Podrimja rrëfeu epopenë e Kosovës. Në vend të kalorësve, ai kishte metafora. Në vend të shpatave, kishte fjalë. Por plagët ishin po aq të thella.

Prandaj, nëse sot duam të kuptojmë historinë, kulturën dhe identitetin e Kosovës moderne, nuk mund ta bëjmë pa kaluar përmes vargjeve të këtij bardhi modern, që me një trup të pakët e zë të butë, bëri që fjala shqipe të ushtonte në bjeshkët dhe në metrotë e Evropës.

“Ma jep besën, Lum Lumi,

se nuk do të harrojmë vendlindjen.”

— Ali Podrimja

*Ripostim.

Saimir Kadiu/

Poeti ynë i madh do të mbushte sot 96 vjeç…

Fatos Arapi përfaqëson një nga majat më të larta të poezisë moderne shqipe të shekullit XX. Ai nuk ishte vetëm një poet i talentuar, por një zë i veçantë që solli në letërsinë shqiptare modernizmin, filozofinë e jetës, simbolikën dhe një ndjeshmëri të thellë njerëzore.

Në panoramën e poezisë shqiptare, Arapi qëndron si një urë midis traditës dhe modernitetit. Nëse Naim Frashëri ishte poeti i idealit kombëtar, Gjergj Fishta poeti i epikës dhe i identitetit historik, ndërsa Lasgush Poradeci poeti i shpirtit, i liqenit dhe i muzikalitetit të vargut, Fatos Arapi ishte poeti i ndërgjegjes moderne shqiptare, i vetmisë njerëzore, i kujtesës dhe i dhimbjes së heshtur.

I lindur në Zvërnec të Vlorës 96 vjet me pare me 19 korrik më 1930, pranë detit Jon, ai e mori nga bota mesdhetare një nga shenjat më të forta të poezisë së tij: dritën, detin, horizontin dhe pafundësinë. Deti te Arapi nuk është thjesht peizazh; ai është simbol i lirisë, i udhëtimit shpirtëror dhe i kërkimit të kuptimit të jetës.

Ajo që e dallon Fatos Arapin është aftësia për të bashkuar emocionin e drejtpërdrejtë me mendimin filozofik. Poezia e tij nuk kërkon vetëm të përshkruajë botën, por të depërtojë në misterin e saj. Ai shkruan për dashurinë, vdekjen, kujtesën, luftën, kohën dhe fatin njerëzor me një gjuhë të përmbajtur, por shumë të fuqishme.

Një nga meritat më të mëdha të tij ishte se ndihmoi në rinovimin e vargut shqip. Në vitet 1960, kur poezia shqiptare ende mbizotërohej nga forma më tradicionale dhe skemat ideologjike të kohës, Arapi solli një frymë më të lirë, më simbolike dhe më universale. Ai ishte ndër poetët që i dhanë më shumë hapësirë vargut të lirë dhe përvojës së brendshme njerëzore.

Vepra të tilla si “Shtigje poetike” (1962), “Poema dhe vjersha” (1966), “Ritme të hekurta” (1968) dhe “Drejt shekujve shkojmë” (1977) tregojnë evolucionin e tij nga poeti i realitetit konkret drejt një poeti gjithnjë e më metaforik e filozofik.

Por madhështia e Fatos Arapit nuk qëndron vetëm në teknikën poetike. Ajo që e bën të veçantë është fisnikëria e zërit të tij. Ai nuk bërtet; ai pëshpërit. Nuk ndërton retorikë të madhe; krijon emocione të thella. Poezia e tij ka një trishtim të bukur, një melankoli që nuk është dobësi, por një mënyrë për të kuptuar më mirë njeriun.

Në letërsinë shqipe, ai mund të krahasohet me poetët më të mëdhenj për nga thellësia e vizionit. Ashtu si T.S. Eliot në poezinë angleze apo Pablo Neruda në poezinë botërore, Arapi kërkoi të gjente lidhjen midis historisë dhe shpirtit njerëzor. Nuk ishte vetëm kronikan i kohës së tij; ishte kërkues i së vërtetës së brendshme.

Në vitin 2008 ai u bë poeti i parë shqiptar që mori çmimin prestigjioz “Kurora e Artë” në Mbrëmjet Poetike të Strugës, një nga vlerësimet më të rëndësishme ndërkombëtare për poetët.

Fatos Arapi mbetet sot një nga shtyllat e poezisë moderne shqiptare: poeti i detit dhe i kujtesës, i dritës dhe i dhimbjes, i heshtjes dhe i mendimit. Ai e ngriti poezinë shqipe nga përshkrimi i realitetit drejt një hapësire më universale, ku njeriu kërkon kuptimin e ekzistencës së vet.

Në historinë e letërsisë shqiptare, emri i tij qëndron jo vetëm si i një mjeshtri të vargut, por si i një arkitekti të shpirtit modern shqiptar.

“TE VARFERIT”

Gjithnje me te varfer te varferit,

gjithnje me te mjere te mjeret.

Te shitur ne piken e gjakut,

ne piken e djerses te blere.

Te veshur me vuajtje te vjetra,

te vjetra te nesermet presin.

Perpara uritur shkon shpresa,

t’uritur pas shpresen e ndjekin.

E dine: me duar lypsare

gatuajne meshiren e mitur.

Ne varrin e tyre qe s’kane,

Vete vdekja fle e uritur.

Në panteonin e poezisë shqiptare, Frederik Rreshpja zë një vend të veçantë, si një nga zërat më origjinalë, më të ndjeshëm dhe më tragjikë të letërsisë sonë moderne. Ai ishte një poet i lindur i lirikës së thellë, një krijues që e shndërroi vetminë, kujtesën, dashurinë dhe dhimbjen në një gjuhë të rrallë poetike.

I lindur në Shkodër më 19 korrik 1940, qytetin me traditë të madhe kulturore e letrare, Rreshpja trashëgoi diçka nga shpirti romantik i veriut shqiptar: muzikalitetin e vargut, ndjeshmërinë ndaj natyrës dhe një lidhje të fortë me botën e brendshme të njeriut. Por poezia e tij shkoi përtej çdo tradite; ajo krijoi një univers të tijin, ku realiteti shpesh shndërrohet në ëndërr, ndërsa dhimbja në bukuri.

Frederik Rreshpja mund të konsiderohet një nga vazhduesit më të denjë të linjës së madhe lirike shqiptare. Nëse Naim Frashëri ishte poeti i dashurisë për atdheun, natyrën dhe idealin njerëzor; nëse Lasgush Poradeci ishte mjeshtri i muzikalitetit, simbolit dhe shpirtit të përmalluar; nëse Migjeni ishte zëri i revoltës dhe i dramës shoqërore, Rreshpja ishte poeti i vetmisë metafizike, i plagës së shpirtit dhe i bukurisë së brishtë njerëzore.

Ashtu si Lasgush Poradeci, ai kishte një ndjenjë të jashtëzakonshme për ritmin dhe figurën poetike. Vargu i tij shpesh duket sikur nuk është shkruar, por është dëgjuar si një këngë e largët. Por ndërsa Lasgushi kërkonte harmoninë e përkryer të botës, Rreshpja shpesh kërkonte dritën brenda një bote të thyer.

Me Migjenin e lidhin dhimbja dhe vetëdija tragjike për fatin njerëzor, por Rreshpja nuk e shpreh revoltën me britmë; ai e shpreh me heshtje, me një trishtim të thellë dhe fisnik. Poezia e tij nuk sulmon, por kujton; nuk gjykon, por vajton bukur humbjet e jetës.

Në vargjet e tij natyra nuk është vetëm peizazh. Pemët, zogjtë, lumenjtë, stinët dhe drita marrin shpesh një kuptim simbolik. Ato bëhen pasqyrë e shpirtit njerëzor, e kujtimeve dhe e plagëve të padukshme.

Fuqia e Frederik Rreshpjes qëndron në thjeshtësinë e jashtme dhe thellësinë e brendshme. Ai nuk kërkoi madhështinë përmes fjalëve të mëdha; ai e gjeti atë në një imazh të vetëm, në një kujtim të humbur, në një çast heshtjeje.

Për shumë studiues dhe lexues, Rreshpja renditet ndër lirikët më të mëdhenj shqiptarë të shekullit XX, pranë emrave si Naimi, Lasgushi dhe Migjeni. Ai është një poet që nuk lexohet vetëm me mendje, por me zemër, sepse në qendër të poezisë së tij qëndron gjithmonë njeriu – i brishtë, i vetmuar, por i aftë të krijojë bukuri edhe nga dhimbja.

Frederik Rreshpja mbetet sot një nga figurat më fisnike të poezisë shqipe: poeti i trishtimit të bukur, i ëndrrave të humbura dhe i fjalës që jeton përtej kohës.

“E diela ime ishe ti”

Ka shumë kohë që jam larg teje.

Besomë, shumë kohë s’kam patur asnjë të diel.

E diela ime ishe ti.

Nuk të premtoj ndonjë gjë të madhe;

Gjërat e mëdha i kemi konsumuar,

kur prisja agimet në gjoksin tënd.

Kthehu!

Nuk të premtoj dashuri.

Me dashuri kemi tërbuar tërë botën…

Thjesht, kam mall për ty!

Saimir Kadiu

Enver Sulaj/

Kujtimin për zjarrvënësin Haxhi Qamili, edhe pas gati gjysmëshekulli që kur ai ishte ekezekutuar me varje, pushteti komunist i Enver Hoxhës përkujdesej ta mbante gjallë në forma të ndryshme. Në këtë mënyrë, ushqehej narrativa ideologjike mbi “barazinë sociale”, duke ndjekur në qeverisjen e vendit modele antikapitaliste, antiperëndimore dhe antikombëtare.

Në një deklaratë me shkrim, të datës 2.9.1956, që ruhet në Arkivin Qendror të Shtetit Shqiptar, një fshatar 69 vjeçar, e “kujton” pas 41 vjetësh “Kryengritjen e katundarit Haxhi Qamili” dhe “luftën e tij për të mbrojtur fshatarët e varfër, por që pengohej  nga “Krenët e bajraqeve, si Preng Pasha etj., të paguem me pare nga Esat Pash Toptani, Ded Coku etj.,” të cilët e “rrejtën popullin e krahinave tona se gjoja Haxhi Qamili asht rebelë, do na djegi e do të na plaçkisi”. 

“Në pranverën e vitit 1915 nga Shqipnija e mesme ai (Haxhi Qamili-vër. E.S.) u nisë per Shqipnin e Veriut i shoqnuem me disa qindra fshatar të varfër.”

 “Kur Haxhi Qamili së bashku me shokët e vetë ardhi në Milot i tha popullit ju mosë luni se unë s’kamë punë me ju, mirëpo të frymzuem nga Bejlerët dhe Bajraktarët në fillim i bamë do pushkë me ta në Zall të Matës,… por me gjithë këtë qëndresë Haxhi Qamili… dogji shpijat e bajraktarve dhe shokve të tyne dhe në asnjë mnyrë nuk vuni dorë në kisha asë në xhami.”

“Mbasi u sqarue puna e ardhjes së Haxhi Qamilit me fshtarët e varfër e pritëm dhe e përcollëm si mik e dashamirë, mbasi e pamë se qellimi i tijë ishte i drejtë. Ai porosiste shokët e vetë që pasurinë e popullit mos ta damtoni.” “Unë e kam pa me sytë e mijë fshatarin Haxhi Qamilin, ishte burrë i shkurtër, kishte një mjekerr të kuqe, kishte qeleshe të gjatë dhe i veshurë me xhurdi me tufa dhe brekusha leshi, ka pasë një dhjetshe turke dhe pushkë turke. Haxhi Qamili ishte i butë, gojëambel dhe dashamirë me të varfrit dhe i ashpër e pamëshirshem me të pasurit.”

Në kohën kur u shkrua kjo deklaratë-dëshmi, ideologjia komuniste kishte shtrirë ndikimin e saj të thellë në të gjitha poret e shoqërisë, ndërsa Haxhi Qamili, edhe nën tymin e zjarrit dhe plaçkitjes së tokës shqiptare portretizohej si “shpëtimtar” i fshatarësisë, i asaj fshatarësie të cilën regjimi komunist e varfëroi deri në skajshmëri, sa vetë shkrimtari i njohur shqiptar, Ismail Kadare, në mesin e kërkesave që i parashtroi pasuesit të diktatorit Hoxha, Ramiz Alisë, ishte kthimi i lopës fshatarit shqiptar: 

“ …varfërimi i fshatarëve ishte i padurueshëm, qindra-mijëra fëmijë nuk pinin qumësht e nuk hanin mish. Po shfaqeshin sëmundje të papara, të shkaktuara nga mos ushqimi. E keqja po prekte themelet e racës”. “Ata duan lopën”, – i thoshte mes tjerash Kadare, pasardhësit të Enver Hoxhës, Ramiz Alisë, në kohën kur diktatura po numëronte ditët e fundit e Shqipëria po ndahej përfundimisht nga kampi i kuq.

Artan Nati/

Ekonomistët kanë një mani të çuditshme: sa herë shpërthen një protestë, fillojnë të numërojnë pagat, inflacionin, papunësinë dhe çmimin e domateve. Sikur revolucionet të ishin thjesht një ekuacion me shumë të panjohura ekonomike. Por historia ka qenë gjithmonë më pak matematikë dhe më shumë psikologji. Revolucionet nuk fillojnë kur njerëzit mbeten pa bukë. Fillojnë kur mbeten pa dinjitet. Dinjiteti është valuta e vetme që nuk e shtyp as banka qendrore dhe nuk e subvencionon as qeveria. Ai lind kur qytetari ndihet i barabartë para ligjit, kur zëri i tij dëgjohet po aq sa ai i ministrit, kur deputeti i shërben republikës dhe jo partisë, kur meritokracia nuk është emër parrulël, por mënyrë qeverisjeje. Poshtërimi është e kundërta e kësaj. Është momenti kur qytetari kupton se vota e tij vlen vetëm një ditë në katër vjet, ndërsa telefoni i oligarkut ka linjë direkte me kabinetin qeveritar. Është çasti kur ligji bëhet akrobat si shkopi i Maliqit: i butë për të fortët dhe i tmerrshëm për të dobëtit. Pikërisht këtu duhet kërkuar shpjegimi i Revolucionit të Flamingove.

Shumë analistë u munduan ta shpjegonin si revoltë kundër një resorti luksoz, kundër betonit, kundër investimeve strategjike apo kundër një vendimi administrativ. Ishte një analizë po aq e thellë sa të thuash se ethet shkaktohen nga termometri. Shkaku i vërtetë nuk ishte resorti. Resorti ishte vetëm shkrepësja. Baruti ishte grumbulluar prej vitesh. Çdo tender i dyshimtë, çdo konkurs i paracaktuar, çdo deputet që fyente inteligjencën e publikut, çdo ministër që fliste me arrogancën e pronarit dhe jo të shërbëtorit të shtetit, çdo emërim që shpërblente besnikërinë dhe jo aftësinë, shtonte nga një dozë baruti në magazinën e zemërimit kolektiv. Shqiptari nuk doli në rrugë sepse zbuloi papritur korrupsionin. Atë e kishte njohur prej dekadash. Ai doli sepse një ditë kuptoi se korrupsioni nuk po i merrte vetëm paratë, po i merrte dinjitetin.

Kur sheh një parlament ku qytetari mezi gjen një njeri që do t’ia linte të administronte pallatin e lagjes, por që megjithatë i kërkohet ta konsiderojë “ajkën e demokracisë”, ai nuk ndihet i përfaqësuar. Ndihet i tallur. Dhe këtu fillon tragjikomedia.

Në njërën anë dëgjon fjalimet teatrale të një deputeti që e ka kthyer parlamentin në ring boksi politik. Në anën tjetër dëgjon një deputete që prodhon më shumë meme në internet sesa amendamente në ligje. Pak më tutje, një ish-ministër shpjegon me bindje absolute se problemi nuk është sistemi, por qytetarët që nuk e kuptojnë madhështinë e sistemit. Një tjetër flet sikur kushtetuta është shkruar posaçërisht për statusin e tij në Facebook. Ketu qytetari jo vetem zemërohet. Ai poshtërohet. Kur dëgjon se çdo kritik është “armik”, çdo protestues është “i manipuluar”, çdo intelektual është “i paguar”, ndërsa çdo servil shpallet “ekspert”, ai nuk ndien më vetëm padrejtësi. Ndien se inteligjenca e tij është bërë objekt humori. Prandaj Revolucioni i Flamingove nuk kërkon vetëm një pyll më shumë apo një hotel më pak. Ai kërkon diçka shumë më të rrezikshme për çdo kastë politike: barazinë morale. Në thelb, protestuesit po thonë një fjali shumë të thjeshtë: “Na shikoni në sy.” Sepse sistemi kishte filluar t’i shihte qytetarët si spektatorë të detyruar, jo si pronarë të republikës.

Demokracia është reduktuar në një shfaqje televizive ku publiku ka vetëm një të drejtë, vetëm të duartrokasë. Ironia është se elitat nuk e kuptuan këtë. Ato menduan se protestuesit kërkonin më shumë subvencione, më shumë fonde ose më shumë vende pune. Jo. Njeriu mund të jetojë me një makinë të vjetër. Mund të jetojë edhe me një pension modest. Por nuk mund të jetojë pafundësisht me ndjesinë se konsiderohet budalla nga ata që paguan për t’i mbajtur në pushtet. Historia na kujton se Bastija nuk u sulmua për bukën. Muri i Berlinit nuk u rrëzua për një rritje page.

Edhe Revolucioni i Flamingove nuk u ushqye vetëm nga pakënaqësia ekonomike. Ai u ushqye nga diçka shumë më e thellë: nga dëshira për t’u trajtuar si qytetarë dhe jo si dekor statistikor i një demokracie ceremoniale. Sepse në fund, një republikë nuk shembet kur qytetarët varfërohen. Ajo fillon të shembet kur qytetarët binden se pushteti nuk u ka marrë vetëm pasurinë, por edhe respektin. Dhe kur një popull ngrihet për të rifituar dinjitetin, ai nuk kërkon privilegje. Ai kërkon vetëm atë që kushtetutat premtojnë dhe oligarkitë harrojnë: të drejtën për të qenë i barabartë. Pikerisht erdhi një ditë si sot që shqiptarët të refuzojnë të pranojnë se mediokriteti është meritë, se servilizmi është kompetencë, se britma është argument dhe se tallja me inteligjencën e publikut quhet demokraci.

Filozofi Immanuel Kant thoshte se në këtë botë gjërat ndahen në dy kategori: ato që kanë çmim dhe ato që kanë dinjitet. Ajo që ka çmim mund të blihet, të shitet, të zëvendësohet ose të kompensohet me diçka tjetër me vlerë të barabartë. Një makinë prishet dhe blihet një tjetër. Një rrugë shembet dhe rindërtohet. Një qeveri bie dhe zëvendësohet me një tjetër. Por dinjiteti nuk funksionon sipas ligjeve të tregut. Ai nuk shitet në ankand, nuk tenderohet, nuk koncesionohet dhe nuk futet në paketën e investimeve strategjike. Dinjiteti nuk ka çmim, sepse nuk ka zëvendësues. Shqiptari e kishte kuptuar këtë shumë kohë përpara se Kant ta shkruante në libra. Ai e përmblodhi me një fjali që ka mbijetuar shekujve si busull morale: “Njeriu për një nder rron.” Jo për një rrogë. Jo për një tender. Jo për një vend pune. Për një nder. Sepse buka të mban gjallë, ndërsa nderi të jep arsye pse ia vlen të jetosh. Ndoshta këtu duhet kërkuar edhe shpjegimi i asaj vale zemërimi që shpërtheu në protestat e Revolucionit të Flamingove. Analistët folën për betonin, për resortet, për investimet, për oligarkët, për çmimet, për turizmin dhe për ekonominë. Të gjitha këto kanë rëndësi. Por ato janë vetëm kapitujt e librit.

Titulli i tij është shumë më i thjeshtë: Poshtërimi i qytetarit. Sepse kur qytetari sheh se ligji flet me dy zëra, se meritokracia është bërë figurë letrare dhe se institucionet i kujtohen vetëm në ditën e votimit, ai nuk ndien vetëm padrejtësi. Ai ndien se i është prekur nderi. Dhe shqiptari ka një zakon të vjetër: varfërinë e duron, poshtërimin e mban mend. Ironia më e madhe është se politika shqiptare vazhdon të sillet sikur gjithçka mund të blihet. Blihet vota. Blihet deputeti. Blihet eksperti. Blihet analisti. Blihet heshtja. Madje, sipas disa politikanëve, blihet edhe kujtesa. Vetëm një gjë nuk blihet.

Respekti. Prandaj protestat nuk janë thjesht një debat për një projekt apo për një qeveri. Ato janë një kërkesë që qytetari të mos trajtohet më si figurant në një teatër ku rolet kryesore luhen prej të njëjtëve aktorë prej tri dekadash. Në këtë teatër, shumica e shqiptarëve kanë filluar ta quajnë me ironi kastën politike me një mbiemër të vetëm: “Nburg”. Jo si një mbiemër familjar, por si një metaforë politike. Njëri quhet Rama Nburg. Tjetri quhet Berisha Nburg. Dy emra, një mbiemër. Dy parti, një kulturë pushteti. Dy flamuj, një mënyrë qeverisjeje. Dy armiq në televizion, por shpesh dy binjakë në mënyrën se si e kanë trajtuar shtetin si pronë dhe qytetarin si spektator. Është një satirë e hidhur që thotë më shumë se një mijë analiza politike. Sepse qytetarët nuk po u ndryshojnë mbiemrin për shkak të një vendimi gjykate, po u japin një nofkë që përmbledh perceptimin e tyre për një klasë politike që, sipas tyre, ka humbur legjitimitetin moral.

Në fund të fundit, historia nuk i kujton udhëheqësit nga pallatet që ndërtuan apo kilometrat e asfaltit që shtruan. I kujton nga mënyra se si trajtuan dinjitetin e njerëzve. Sepse rrugët mund të riparohen. Buxhetet mund të rishkruhen. Qeveritë mund të ndërrohen. Por një popull, të cilit i është shkelur nderi për vite me radhë, nuk ngrihet për të kërkuar më shumë para. Ai ngrihet për të kërkuar që ta shohin përsëri në sy si të barabartë. Dhe pikërisht atëherë politika zbulon të vërtetën më të vjetër të demokracisë: zgjedhjet fitohen me vota, por republikat mbijetojnë vetëm me dinjitet.