Dr. Bledar Kurti

(Alumni i Departamentit Amerikan të Shtetit)/

Në historinë e kombeve ka momente kur institucionet nuk mjaftojnë më për të mbajtur gjallë besimin e qytetarëve. Në ato çaste, shoqëritë kërkojnë diçka më shumë sesa rregulla, zgjedhje apo parti: kërkojnë karakter. Kërkojnë njerëz që nuk hyjnë në politikë për karrierë, por që thirren nga detyra. Shqipëria sot duket se ndodhet pikërisht në një moment të tillë. Ajo ka nevojë për “Xhorxh Uashingtonët” e saj, njerëz që nuk kërkojnë e jetojnë për pushtet, por që janë të gatshëm ta mbajnë mbi supe përgjegjesinë kur shoqëria ua kërkon.

Në historinë politike botërore, figura e Xhorxh Uashingtonit është emblematike, e duke qenë se SHBA feston vitin e 250-të të pavarësisë vlen të merret si referim. Ai nuk ishte një politikan profesionist në kuptimin modern të fjalës. Ishte një pronar tokash, një komandant ushtarak dhe një qytetar që u thirr nga historia. Kur kolonitë amerikane u përfshinë në luftën për pavarësi, ai pranoi të udhëhiqte ushtrinë kontinentale. Kur lufta përfundoi, ai u kthye në jetën private në fermën e tij në Mount Vernon. Dhe kur më pas shteti i sapokrijuar kishte nevojë për stabilitet institucional, ai pranoi të bëhej presidenti i parë i Shteteve të Bashkuara.

Por ndoshta akti më i madh politik i Uashingtonit nuk ishte pranimi i pushtetit, ishte refuzimi i tij.

Pas dy mandateve si president, ai mund të kishte vazhduar më gjatë. Popullariteti i tij ishte i pakrahasueshëm. Në një epokë kur shumë udhëheqës shndërroheshin lehtësisht në monarkë ose diktatorë, Uashingtoni bëri të kundërtën: ai vendosi të largohej vullnetarisht nga pushteti. Me këtë akt ai krijoi një standard moral për demokracinë amerikane, idenë se pushteti nuk është pronë personale, por një përgjegjësi e përkohshme.

Kjo filozofi politike është pothuajse e panjohur në kulturën politike shqiptare. Në Shqipëri politika është shndërruar prej kohësh në profesion të përhershëm. Shumë figura publike kalojnë dekada në pushtet ose në orbitën e tij, duke kaluar nga një post në tjetrin, nga një parti në tjetrën, nga një mandat në tjetrin. Pushteti rrallëherë shihet si shërbim i përkohshëm; më shpesh trajtohet si karrierë, si investim personal apo si instrument kontrolli.

Kjo nuk është vetëm problem individësh. Është një problem kulture politike.

Shoqëria shqiptare ka prodhuar shumë profesionistë të shkëlqyer: akademikë, sipërmarrës, juristë, inxhinierë, artistë dhe intelektualë që gëzojnë respekt të gjerë. Por shumica e tyre qëndrojnë larg politikës. Arsyeja është e kuptueshme: politika shihet si një terren konfliktual, i polarizuar dhe shpeshherë i kontaminuar nga interesa të ngushta. Për shumë njerëz me integritet, hyrja në këtë botë duket si një rrezik për reputacionin dhe qetësinë personale.

Megjithatë, kur njerëzit më të aftë dhe më të besueshëm tërhiqen plotësisht nga jeta publike, hapësira nuk mbetet bosh. Ajo mbushet nga ata që e kërkojnë pushtetin më shumë se sa përgjegjësinë.

Kjo është arsyeja pse Shqipëria ka nevojë për një kulturë të re të shërbimit publik – një kulturë që i ngjan modelit të Uashingtonit.

Ideja nuk është që vendi të gjejë një figurë të vetme heroike. Demokracitë moderne nuk ndërtohen mbi individë shpëtimtarë. Ajo që nevojitet është një brez i tërë njerëzish që hyjnë në jetën publike jo për karrierë, por për detyrë. Njerëz që kanë ndërtuar më parë një jetë profesionale dhe morale jashtë politikës, dhe që janë të gatshëm të kontribuojnë për një periudhë të kufizuar.

Ky model ka disa avantazhe të rëndësishme.

Së pari, ai e zvogëlon tundimin për ta trajtuar pushtetin si pronë personale. Kur dikush e di se politika nuk është destinacioni i përhershëm i jetës së tij, është më e lehtë të marrë vendime të vështira dhe jopopullore në interes të vendit.

Së dyti, ai rrit besimin publik. Qytetarët priren të kenë më shumë besim tek njerëzit që nuk duket se janë të motivuar nga ambicia personale. Kur një figurë publike perceptohet si dikush që sakrifikon një karrierë të suksesshme për t’i shërbyer vendit, mesazhi moral është shumë i fortë.

Së treti, ky model e pasuron vetë politikën me përvojë reale nga shoqëria. Një parlament ose qeveri e përbërë vetëm nga politikanë profesionistë rrezikon të humbasë kontaktin me ekonominë, shkencën, arsimin dhe jetën e përditshme të qytetarëve.

Natyrisht, një transformim i tillë nuk ndodh vetëm me dëshirë. Ai kërkon presion shoqëror dhe ndryshim mentaliteti.

Shoqëria civile, universitetet, komuniteti i biznesit dhe diaspora shqiptare mund të luajnë një rol të rëndësishëm në këtë drejtim. Ata mund të inkurajojnë figura me integritet që të marrin pjesë në jetën publike, të krijojnë hapësira për debate serioze dhe të mbështesin kandidatura që nuk vijnë nga aparatet tradicionale të partive.

Po aq e rëndësishme është edhe mënyra se si ne, si shoqëri, e perceptojmë suksesin. Nëse suksesi matet vetëm me pasuri apo pushtet personal, atëherë politika do të vazhdojë të tërheqë kryesisht njerëz që e kërkojnë pikërisht këtë. Por nëse nderi publik dhe shërbimi ndaj vendit bëhen pjesë e prestigjit shoqëror, atëherë më shumë njerëz me integritet mund të ndihen të thirrur të kontribuojnë.

Historia na tregon se çdo shoqëri ka momente kur duhet të prodhojë figurat e saj të përgjegjësisë morale. Amerika e shekullit XVIII pati Uashingtonin. Evropa pas Luftës së Dytë Botërore pati një brez liderësh që rindërtuan demokracitë mbi parime të reja.

Shqipëria nuk ka nevojë për mite të reja politike. Ajo ka nevojë për një standard të ri moral në jetën publike.

Një standard ku njerëzit hyjnë në politikë sepse vendi ka nevojë për ta – dhe largohen prej saj sapo misioni të ketë përfunduar.

Në fund të fundit, demokracia nuk mbrohet vetëm nga kushtetutat dhe ligjet. Ajo mbrohet nga karakteri i njerëzve që pranojnë të shërbejnë.

Dhe ndonjëherë, ajo që i duhet më shumë një vendi nuk është një politikan tjetër profesionist. Por një qytetar që nuk do donte kurrë të bëhej politikan, derisa qyteti apo vendi e thirr të shërbejë.

Nëse perspektiva evropiane vazhdon të mbetet e bllokuar dhe procesi i reformave i paralizuar nga kalkulimet e brendshme politike, ekziston rreziku që vendi të hyjë në një fazë të re të paqartësisë strategjike dhe të një balancimi të pasigurt midis orientimeve të ndryshme gjeopolitike. Kjo është edhe një provë për përgjegjësinë historike të aktorëve politikë shqiptarë për të mbrojtur dhe artikuluar në mënyrë të qartë parimet mbi të cilat është ndërtuar stabiliteti institucional i shtetit.

Nga Prof.dr Skender Asani

Draft-raporti i fundit i raportuesit të Parlamentit Evropian për Maqedoninë e Veriut, eurodeputetit Thomas Weitz, përfaqëson një moment kritik reflektimi për drejtimin strategjik të shtetit dhe për qëndrueshmërinë e perspektivës së tij evropiane. Dokumenti, i cili pritet të diskutohet dhe të amendohet në kuadër të procedurave institucionale të Parlamentit Evropian dhe në kontekstin më të gjerë të politikave të zgjerimit të Bashkimit Evropian, artikulon një kritikë të thellë ndaj stagnimit reformues, mungesës së vullnetit politik dhe dobësive strukturore që vazhdojnë ta mbajnë Maqedoninë e Veriut në një gjendje të zgjatur pezullimi në procesin e integrimit. Përtej formulimeve diplomatike që zakonisht karakterizojnë dokumentet e zgjerimit, raporti përfaqëson një sinjal të qartë alarmi për rrezikun e humbjes së momentumit historik të integrimit dhe për degradimin gradual të kredibilitetit ndërkombëtar të shtetit.

Megjithatë, një lexim më i thellë i përmbajtjes së raportit dhe i kontekstit politik në të cilin ai është prodhuar sugjeron se kriza e integrimit nuk është vetëm rezultat i stagnimit të reformave teknike apo i polarizimit të brendshëm politik. Në një nivel më të thellë, ajo lidhet me transformimin gradual të arkitekturës politike dhe kushtetuese të ndërtuar pas vitit 2001 mbi parimet e Marrëveshjes Kornizë të Ohrit. Kjo marrëveshje, e cila përbën bazën e stabilitetit ndëretnik dhe të konsensusit politik në shtet, kishte për qëllim ndërtimin e një sistemi institucional të balancuar që garanton përfaqësim të drejtë, barazi substanciale dhe mekanizma të ndërsjellë kontrolli midis komuniteteve kryesore të shtetit. Megjithatë, zhvillimet e viteve të fundit sugjerojnë se disa prej komponentëve themelorë të kësaj arkitekture po relativizohen gradualisht në praktikën institucionale dhe në kulturën politike të qeverisjes.

Në mënyrë paradoksale, ndërkohë që institucionet evropiane insistojnë në avancimin e standardeve të mbrojtjes së komuniteteve dhe në përmbushjen e Kriterereve te Kopenhagës, realiteti i brendshëm politik në vend tregon një prirje të heshtur drejt dobësimit të disa prej mekanizmave që garantonin balancën ndëretnike të sistemit. Në vend që Marrëveshja e Ohrit të zhvillohej në drejtim të thellimit të politikave të barazisë substanciale dhe të mekanizmave të diskriminimit pozitiv për komunitetet jo-shumicë, një pjesë e ligjeve bazë që përbëjnë shtyllat funksionale të kësaj marrëveshjeje po përballen me procese relativizimi, zbehjeje apo edhe suprimimi gradual në praktikën legjislative dhe institucionale. Ky zhvillim krijon një kontradiktë të dukshme midis diskursit formal të integrimit evropian dhe realitetit të transformimeve të brendshme politike.

Në këtë kuptim, stagnimi i procesit të integrimit nuk duhet interpretuar vetëm si një problem teknik i harmonizimit me legjislacionin e Bashkimit Evropian, por si një simptomë e një krize më të gjerë të funksionalitetit institucional dhe të kulturës politike në vend. Reformat në sundimin e ligjit, luftën kundër korrupsionit dhe pavarësinë e drejtësisë vazhdojnë të mbeten të fragmentuara dhe pa efekt transformues real, duke prodhuar një perceptim të vazhdueshëm të brishtësisë së rendit juridik dhe politik. Në këtë kontekst, stagnimi i integrimit evropian shfaqet si reflektim i mungesës së një konsensusi strategjik të elitave politike për drejtimin afatgjatë të shtetit.

Pikërisht për këtë arsye, faza aktuale e diskutimit të draft-raportit në Parlamentin Evropian përfaqëson një moment të rëndësishëm politik dhe diplomatik. Deri në fazën përfundimtare të miratimit të raportit, subjektet politike shqiptare në vend mbajnë një përgjegjësi të veçantë historike dhe institucionale për të ndërmarrë një mobilizim të koordinuar politik, akademik dhe diplomatik me qëllim që në procesin e amendimit të dokumentit të pasqyrohen në mënyrë të argumentuar devijimet që kanë ndodhur në zbatimin e parimeve të Marrëveshjes së Ohrit. Një qasje e tillë nuk përbën internacionalizim të debateve të brendshme politike, por një kontribut legjitim për një kuptim më të plotë të realitetit institucional të vendit nga ana e institucioneve evropiane.

Një mobilizim i tillë bëhet edhe më i domosdoshëm në dritën e qëndrimeve të qarta që kanë artikuluar institucionet e Bashkimit Evropian dhe partnerët strategjikë të rajonit, përfshirë Shtetet e Bashkuara të Amerikës, lidhur me rëndësinë e respektimit të marrëveshjeve politike që kanë garantuar stabilitetin e rajonit të Ballkanit Perëndimor. Në diskursin euro-atlantik ekziston një përkushtim i qartë që marrëveshjet e arritura në rajon të cilat kanë qenë rezultat i proceseve të ndërlikuara të ndërmjetësimit ndërkombëtar të trajtohen si elemente themelore të stabilitetit institucional dhe të mos relativizohen përmes kalkulimeve të brendshme politike.

Në këtë perspektivë, raporti i Thomas Weitz nuk duhet të lexohet vetëm si një dokument teknik vlerësimi mbi progresin e reformave, por si një mundësi strategjike për të hapur një debat më të thellë mbi drejtimin institucional të shtetit. Nëse në procesin e miratimit përfundimtar të raportit nuk adresohen edhe dimensionet që lidhen me degradimin gradual të arkitekturës konsensuale të ndërtuar pas vitit 2001, ekziston rreziku që analiza evropiane të mbetet e pjesshme dhe e paplotë. Për këtë arsye, artikulimi i qartë i devijimeve nga parimet e Marrëveshjes së Ohrit dhe i procesit të zbehjes së mekanizmave të barazisë substanciale duhet të bëhet pjesë integrale e debatit evropian mbi progresin demokratik të shtetit.

Në një kontekst më të gjerë gjeopolitik, ky moment përkon edhe me një fazë të ndjeshme të konkurrencës së ndikimeve strategjike në rajonin e Ballkanit Perëndimor. Stagnimi i reformave dhe paqartësia strategjike e orientimit politik krijojnë kushte të favorshme për depërtimin e ndikimeve alternative gjeopolitike, të cilat shpeshherë nuk e shohin integrimin evropian si prioritet strategjik. Nëse perspektiva evropiane vazhdon të mbetet e bllokuar dhe procesi i reformave i paralizuar nga kalkulimet e brendshme politike, ekziston rreziku që vendi të hyjë në një fazë të re të paqartësisë strategjike dhe të një balancimi të pasigurt midis orientimeve të ndryshme gjeopolitike.

Prandaj, draft-raporti aktual duhet të interpretohet si një paralajmërim politik me peshë për të ardhmen institucionale të shtetit. Ai nuk është vetëm një dokument vlerësimi mbi progresin e reformave, por edhe një mundësi për të rikthyer në qendër të debatit evropian respektimin e kontratës politike ndëretnike që ka garantuar stabilitetin e vendit për më shumë se dy dekada. Pa një rikthim të qartë të vullnetit politik për reforma reale, pa respektimin e plotë të parimeve të Marrëveshjes Kornizë të Ohrit dhe pa një orientim strategjik të pakontestueshëm drejt Bashkimit Evropian, procesi i integrimit rrezikon të mbetet i bllokuar për një periudhë të gjatë. Në këtë kuptim, momenti aktual përfaqëson jo vetëm një test për kredibilitetin e elitës politike të Maqedonisë së Veriut, por edhe një provë për përgjegjësinë historike të aktorëve politikë shqiptarë për të mbrojtur dhe artikuluar në mënyrë të qartë parimet mbi të cilat është ndërtuar stabiliteti institucional i shtetit.

Nga Eneida Jaçaj/Nju Jork/

Festa e 8 Marsit nuk është thjesht një ditë kur gratë gjejnë kohë për t’u shkëputur nga realiteti i përditshmërisë së tyre, për t’u mbledhur së bashku, për të biseduar dhe për t’u argëtuar për disa orë. Nuk është thjesht një ditë kur vallëzohet, kur tingujt e muzikës i mbajnë larg për disa minuta nga problemet, peripecitë dhe sakrificat e jetës. Nuk është vetëm një moment për t’i shpëtuar përkohësisht detyrave si nëna dhe gra, për të gjetur pak kohë për veten, e më pas tik-taku i orës t’i rikthejë sërish në rutinën e përditshme. Në kohën e komunizmit në Shqipëri, 8 Marsi festohej kryesisht si dita e nënës dhe kishte një ideologji tjetër, ku theksoheshin sakrificat e nënave në rritjen e fëmijëve dhe kontributi i tyre në punën për shtetin. Ndërsa sot, në mbarë botën, kjo ditë festohet si International Women’s Day dhe përfaqëson një koncept më të gjerë dhe më modern.

8 Marsi simbolizon emancipimin e gruas në shoqëri, zhvillimin e saj personal dhe profesional, dëgjimin e zërit të saj në vendime të rëndësishme publike, rritjen në karrierë dhe ekuilibrin mes jetës profesionale dhe detyrave familjare. Ai përfaqëson gjithashtu të drejtat dhe liritë e gruas në shoqëri dhe respektimin e zërit të saj në vendimmarrje. Një grua e pavarur, e arsimuar dhe e investuar në dije dhe karrierë, zëri i së cilës dëgjohet në familje dhe në shoqëri, është një arritje e madhe për njerëzimin. Forca e saj në edukim dhe kulturë fillon që në djep, kur ajo rrit dhe edukon fëmijët e saj, duke i dhënë shoqërisë një të ardhme më të ndritur.

Në këto dekada duhet theksuar se është arritur shumë për fuqizimin e rolit të gruas në shoqëri. Krahasuar me 30 vite më parë, gruaja sot ka një peshë shumë më të madhe në jetën publike. Ajo është zhvilluar në karrierë dhe merr pjesë në institucione të rëndësishme publike, në politikë, në biznes dhe në sipërmarrje të ndryshme. Përveç detyrave familjare ndaj fëmijëve dhe bashkëshortit, gratë sot arrijnë të gjejnë kohë për t’u zhvilluar profesionalisht dhe për të qenë të suksesshme në profesionet e tyre. Edhe pse ende duhet punuar shumë për të drejtat dhe liritë e grave, sidomos në zonat rurale dhe jo vetëm, ku në shumicën e rasteve, gruaja është e shtypur, skllave e punës dhe mungesës së fjalës së lirë, ku shumë gra përballen me dhunën dhe madje shumë prej tyre fatkeqësisht nuk jetojnë më midis nesh, mund të themi me bindje dhe krenari se sot gruaja është më e pavarur dhe, në shumë raste, shumë e suksesshme krahasuar me dekada më parë.

Gruaja sot është politikane, drejtuese shteti, lidere institucionesh të rëndësishme, drejtuese mediash, biznesmene dhe profesioniste në fusha të ndryshme. Ajo është gjithashtu një psikologe në familje, pasi di të komunikojë me fëmijët e saj, t’i edukojë me vetëbesim, t’i mësojë të rriten pa frikë dhe të jenë të guximshëm në vendimet e tyre. Sepse njeriu mëson nga gabimet dhe bëhet një version më i mirë i vetes së tij.

Roli i gruas në arsim dhe dije

Përveç rolit në familje dhe në punë, gruaja ka një rol të pazëvendësueshëm edhe në edukimin dhe zhvillimin e dijes në shoqëri. Si mësuese, pedagoge, shkencëtare apo studiuese, ajo kontribuon në formimin e brezave të rinj dhe në ndërtimin e një shoqërie më të arsimuar dhe më të drejtë. Investimi i gruas në dije dhe arsim nuk është vetëm zhvillim personal, por një investim për të ardhmen e gjithë shoqërisë.

Roli i gruas në shoqëri përfaqëson forcë, guxim, dije, arsim dhe vetëbesim. Kur fëmijët rriten brenda vlerave të lirisë, përkushtimit, drejtësisë dhe respektit, ata bëhen qytetarë të denjë për shoqërinë. Fatmirësisht, sot në Shqipëri dhe në mbarë botën kemi shumë gra të njohura që janë bërë simbol i emancipimit dhe fuqizimit të gruas në shoqëri. Duke filluar nga Rosa Luxemburg, që është simbol i 8 Marsit, aktiviste marksiste, mbështeste fuqimisht të drejtat e grave dhe barazinë sociale. Aktiviteti i saj me lëvizjen punëtore evropiane lidhet me frymën e 8 Marsit, si ditë për emancipimin e grave; e duke vazhduar me figura të ditëve të sotme, si Angela Merkel, ish-kancelare e Gjermanisë, Kamala Harris në USA, apo aktivistja për të drejtat e vajzave, Malala Yousafzai, kanë treguar se gratë mund të arrijnë majat e suksesit dhe të ndikojnë në zhvillimin e shoqërisë.

Edhe kombi shqiptar ka dhënë figura të jashtëzakonshme si Mother Teresa, simbol i humanizmit në mbarë botën, apo lidere të rëndësishme politike, si Vjosa Osmani. Këto gra janë shembull frymëzimi për brezat e rinj dhe dëshmi se fuqia, mençuria dhe përkushtimi i gruas janë thelbësore për përparimin e shoqërisë. Një shoqëri që respekton dhe fuqizon gruan është një shoqëri që ndërton të ardhmen e saj mbi dije, barazi dhe zhvillim. Sepse aty ku gruaja ka zë, ka drejtësi; aty ku gruaja ka mundësi, ka përparim për gjithë shoqërinë.

Dr. Bledar Kurti/

Shumë kërkime shkencore në arsim tregojnë se një mësues frymëzues ndikon në vendimet e jetës, karrierën dhe suksesin e nxënësve kur ata dalin në jetë. Studimet dëshmojnë se njerëzit e suksesshëm kanë patur mësues e profesorë frymëzues gjatë rritjes dhe edukimit te tyre.

Një studim nga University of Cambridge zbuloi se nxënësit që morën kurajë dhe mbështetje nga një mësues kishin shumë më shumë gjasa të bëheshin profesionistë të dalluar dhe se marrëdhënia mes mësuesit dhe nxënësit është një motor i fortë për sukses dhe mobilitet social.

Gjithashtu, ekonomisti i arsimit Eric Hanushek analizoi ndikimin e cilësisë së mësuesve në arritjet e nxënësve dhe arriti në përfundimin se cilësia e mësuesit është faktori më i rëndësishëm në suksesin akademik.

Shumë studime të tjera konkludojnë se motivimi dhe mbështetja e mësuesit apo profesorit formojnë mënyrën si nxënësit e shohin veten dhe aftësitë e tyre.

Kësisoj, “mësuesit frymëzues” i bëjnë nxënësit të besojnë te vetja, të krijojnë mundësi të larta për sukses, mundësojnë rritjen emocionale, ndikojnë në vendimet e jetës, karrierën dhe suksesin.

Studimet na e bëjnë qartësisht të ditur që nuk ka nxënës e studentë të paaftë por mësues e pedagogë që nuk frymëzojnë, duke mos e përmbushur misionin profesional.

Fjala “mësues” rrjedh nga lashtësia: didaskalōs (διδάσκαλος = mjeshtër) dhe pedagogue (παιδαγωγός = shërbëtor). Kësisoj mësues do të thotë “mjeshtër shërbëtor,” dy atribute që kërkojnë nga cilido edukator të kultivojë së pari veten e të thellohet në dijen njerëzore në nivelin më të lartë, duke arritur ekspertizën sublime dhe profesionalizmin kulmor, e më pas të gjithë mjeshtërinë t’ua shërbejë të tjerëve, duke qenë njëkohësisht mjeshtri i parë i një fushe të jetës dhe shërbëtori i parë ndaj të gjithë njerëzve duke frymëzuar e duke udhëhequr me shembull. Ndaj edhe ky profesion është fisnik sepse është një jetë skajesh: lartësi dhe përulësi.

Të nderuar edukatorë lartësohuni në rritjen vetjake dhe përuluni ndaj të tjerëve, ndaj vëllazërisë sonë njerëzore, dhe frymëzoni brezat e rinj, sepse nuk ka krim më të madh ndaj shoqërisë se të jesh një mësues i keq por nuk ka privilegj më të madh të jesh një edukator i vërtetë, një shërbëtor i përulur, frymëzues e në dobi të brezave.

Gëzuar Ditën e Mësuesit të gjithë mjeshtërve shërbëtorë të vërtetë të këtij vendi.

Në kuadër të Jugosllavisë Socialiste Federative, shqiptarët e Kosovës, pas dekadash diskriminimi politik, ekonomik dhe kulturor, si dhe pas protestash të vazhdueshme për barazi, arritën një nga sukseset e tyre më të rëndësishme politike me miratimin e Kushtetutës së vitit 1974. Kjo kushtetutë i garantoi Kosovës një autonomi të zgjeruar, duke i mundësuar vetëqeverisje substanciale në fusha kyçe si ekonomia, arsimi, kultura dhe administrata, si dhe përfaqësim të drejtpërdrejtë në organet federale të Jugosllavisë.

Në praktikë, gjatë periudhës 1974–1981, Kosova funksionoi pothuajse si një republikë, ajo kishte institucionet e veta politike, Akademinë e Shkencave, Universitetin e Prishtinës dhe një rol të barabartë në Presidencën Federale. Megjithatë, pavarësisht këtyre kompetencave të gjera, Kosovës nuk iu dha kurrë statusi formal i Republikës, gjë që mbeti një nga çështjet më të diskutueshme të politikës federale jugosllave.

Një nga arsyet kryesore për këtë vendim ishte kundërshtimi i fortë i qarqeve nacionaliste serbe, të cilat e konsideronin Kosovën pjesë të pandashme të Serbisë. Si republika më e fuqishme brenda federatës, Serbia ushtronte presion të vazhdueshëm politik dhe institucional për të penguar avancimin e mëtejshëm të statusit të Kosovës. Tito ishte i vetëdijshëm për këtë realitet dhe për rrezikun që një Republikë e Kosovës do të sillte për stabilitetin e brendshëm të Jugosllavisë. Dhënia e statusit republikë Kosovës do të përceptohej nga Serbia si humbje e rëndë territoriale dhe politike, duke rrezikuar përplasje serioze brenda federatës. Për më tepër, Tito kishte frikë se një Kosovë Republikë mund të hapte rrugën për kërkesën e bashkimit me Shqipërinë. Në kontekstin e Luftës së Ftohtë dhe të politikës së brendshme jugosllave të balancimit etnik dhe territorial, një zhvillim i tillë konsiderohej i papranueshëm për udhëheqjen federale. Si rrjedhojë, Tito zgjodhi një zgjidhje kompromisi, t’u jepte shqiptarëve të Kosovës autonomi të gjerë dhe të drejta të konsiderueshme politike, por jo statusin e 

Republikës. Kjo strategji synonte të qetësonte kërkesat shqiptare, duke ruajtur njëkohësisht ekuilibrin politik brenda federatës dhe duke shmangur një konflikt të drejtpërdrejtë me Serbinë. Në këtë kuptim, autonomia e Kosovës nuk ishte rezultat i barazisë së plotë politike, por një instrument për ruajtjen e stabilitetit të përkohshëm. Pas vdekjes së Titos, u bë e qartë se kjo zgjidhje nuk kishte adresuar thelbin e problemit. Mungesa e statusit republikë dhe e barazisë së plotë politike kontribuoi në shpërthimin e krizave të viteve ’80 dhe ’90, duke dëshmuar se autonomia pa barazi strukturore nuk ishte e qëndrueshme në afat të gjatë.

Në këtë kontekst, politika e Titos mund të interpretohet si një orientim pragmatik që, në mënyrë të tërthortë, favorizoi interesat serbe në kurriz të aspiratave politike të shqiptarëve të Kosovës. Ai zgjodhi stabilitetin afatshkurtër të federatës përballë drejtësisë politike dhe vetëvendosjes së plotë të shqiptarëve.

Sa i përket rolit të Shqipërisë, udhëheqja e Enver Hoxhës kishte mundësi të kufizuara për të ndikuar drejtpërdrejt në çështjen e Kosovës. Shqipëria ishte e izoluar ndërkombëtarisht dhe e kushtëzuar politikisht, ekonomikisht dhe gjeopolitikisht nga marrëdhëniet e ndërlikuara me Jugosllavinë dhe fuqitë e mëdha, gjë që e kufizonte ndjeshëm veprimin e saj në mbrojtje të të drejtave të shqiptarëve të Kosovës.

Në përfundim, vendimi për t’i dhënë Kosovës autonomi dhe jo status republikan ishte produkt i një llogaritje politike të kujdesshme, por afatshkurtër. Historia tregoi se ky kompromis nuk e zgjidhi çështjen shqiptare në Jugosllavi, por vetëm e shtyu konfliktin për një periudhë të mëvonshme. 

Autor: Asad Sadiku, Politolog