Albert HABAZAJ /

Andi Meçaj është një poet, që me plot gojën e them, është në ballë të poezisë qytetare bashkëkohore, që prodhohet në Vlorë. Për Andin kanë shkruar emra të lartë të kritikës dhe studimit të letërsisë shqipe, si, fatmirësisht mësuesi im i shkollës së mesme në Tiranë, Sulejman Mato, poet i mirënjohur shqiptar, prof.dr. Roland Zisi – Rembrandt i letrave shqipe, prof. dr. Ardian Kyçyku, dr. Alisa Velaj etj. Me kaq do të thosha që, në kuptimin më të mirë të fjalës, unë kam një zili dashamirëse që këta emra të lartë kanë shkruar për Andin, sepse ata kanë shkruar edhe për mua, edhe për Eqeremin, edhe për Anilën, edhe për Zanën, edhe për Elmën, edhe për Lauretën, edhe për Vjollcën, edhe për Zamirën, edhe për Luljetën, edhe për Dhorin, edhe për Hiqmetin, edhe për Ruzhdiun, edhe për Lelën, për të gjithë poetët e Vlorës kanë shkruar.

Unë do të ndalem në një pjesë të vockël të poezisë së Andit: Andi Meçaj – mjeshtri që hollësitë jetësore i qëndis me art poetik.

Andi Meçajn, poetin e talentuar, të veçantë dhe identitar, kam të drejtën dhe bindjen ta quaj edhe poet të imtësive, të hollësive jetësore, të atyre vogëlsirave të mezidukshme, apo që nuk vërehen nga një sy i rëndomtë qytetar. E veçanta e Andit është se ato imtësi i merr me kujdes dhe, në laboratorin e tij krijues, i gdhend, i qëndis dhe na i dhuron ne, si piktura poetike.

Në fakt, qëndistarinë shkrimore të Andit e kemi shijuar artistikisht dhe estetikisht qysh para një çerek shekulli, me “Puthjen ujore”, që është edhe botimi i parë poetik i autorit, qysh para një ëerek shekulli.

Të 6 vëllimet e tij poetike (“Puthje ujore” (Tiranë, Albin, 2001), “Tokë e bekuar” (Athinë, Toja, 2002), “Nga letërkëmbimi me një fantazmë” (Athinë, Toja, 2003), “Qyteti fle në xhepin tim” (Athinë, Enalen, 2006)  “Një stacion si një valixhe: poezi të zgjedhura” (Vlorë, Triptik, 2009) dhe “Çelësat…” e Andit që botoi pas 17 vjetësh, janë të bukura, të dashura për lexuesin, se të ngjit në shpirt poezia e tij, me majà poetike, me ajkë kulture, me tharm qytetar; sidomos vëllimi poetik “Çelësat e viteve rrodhën”, 2026, është, për mua, filigran poetik.

Andi është edhe një tregimtar me zë të veçantë, është dhe piktor me penel të hollë, siç e shikojmë me pikturat e varura në kornizat që mbushin këtë galeri arti, e cila është e tëra e Andit sot, por unë do të qëndroj pak tek “Çelësat…” e Andit.

Andi Meçaj, ka aftësinë që ndjesitë vetiake t’ia përcjellë lexuesit nëpërmjet poezive aq të bukura e tërheqëse, saqë ne, që i lexojmë na duket se i njohim ata persona për të cilët flet autori, kalojmë në ato rrugica për të cilat ai thur vargje aq origjinale… 

Më duket se ai ka një magnet shpirtëror, ka një mister tërheqës që na vetvetiu na rrëmben  e na fut këndshëm në lojën e tij, nën shiun e tij me bukuri të pabesueshme, në atë ditë të bukur vere, të ndjejmë shpërthimin e gonxhes, një peizazh detar, një ninullë te rrugakryqi, te pëshpëritjet e gjyshes, tek gënjeshtrat njerëzore, tek të vërtetat hyjnore, për shtëpinë e madhe dhe kujtesën e mureve, për karrigen e vjetër, ëndrrat e një vajze, pas perdeve, për klubin e Topanasë, për plakat e lagjes që bisedojnë, për lozhrambledhësit e qytetit …(dhe këtu pas kësaj fjale të vogël do të ndaloj pakëz, se kam një vjershë, që më dhemb në shpirt, jo vetëm  një një revoltë poetike, por me vargje therës dhe realë, janë ulërimë e shpirtit social e human për ata vertikalë që kanë vesh e paksa ndërgjegje). Në vijim, magneti poetik i Andit na bën tanët gjithë ata emra të përveçëm, “personazhe poetike”, që në fakt ne s’ i njohim, por fisnikëria bujare e vargut të mençur të Andit na i bën të njohur e të dashur, për vitet që rrodhën deri thonjtë me manikyr, në imtësi pra, na bën pjesë integrale të mikrobotën e tij magjike.

Më ka bërë përshtypje të veçantë poezia “Lamtumirë fëmijëri” dhe të tilla simotra poetike me motivet e fëmijërisë të poetit Andi Meçaj, që mendoj se sot është një status poetik në qytetin tonë. Sa poezi të ndjera që janë! Motivet poetike të kujtimeve të fëmijërisë, të asaj shtëpisë jo thjesht si simbol i djepit të lindjes, oxhakut të ndezur, edukimit njerëzor, por gjithçka i takon asaj mikrobote aq të dëlirë, të mbushin me emocione, dashuri e trishtim.

Një nga poezitë më të arrira jo vetëm të Andit, por të gjithë poetëve që kanë motive të muzës së tyre, familjen, sidomos nënën e xhanit, është ajo me titull: “Mungesë” – Qeshja jote/ u mungon mureve,/ përkëdheljet e huaja/ s’ më shijojnë më,/ zëri i dielltë/ s’ u këndon / më veshëve.

 E di, vjen/ kur kam mërzi,/ mungesë ajri. / Kur ti vjen/ edhe heshtja gëzohet,/ trokëllijnë dritaret,/ gjallërohen pikturat/ fëshfërijnë lulet./ Sa çaste të ikura/ u rikthehen syve,/ ç’ ngjyra!

Vjen, ikën,/ bëhesh mjegull,/ ngelet,/ ngashërimi i mureve.” 

Jam i mbushur, jam i mbushur me emocione të thella pikëlluese e nuk mund të bëj koment, veç të hesht me nderimtari hyjnore për perëndeshën e Andit, këtij biri dinjitoz dhe poeti të vërtetë të ndjenjës. I dritëroftë shpirti Noçes së tij dhe të gjitha nënave që prehen tek yjet, në krahët e Paharrimit të bijve dhe bijave të tyre!

Edhe pse poet i imtësive, Andi Meçaj nuk mund të jetë kurrë një këngëtar akuariumi. Nuk ka se si të mos jetë ai një poet i angazhimit qytetar, i shqetësimit intelektual, “Gjyshi qytet” është një poezi klithmë. Edhe pse, e fyejmë, e tallim, e shpërfillim, e shpërdorojmë, e zhvasim, i thyejmë brinjët, gjyshi qytet s’mërzitet aspak, por “ai ngjit sërish brinjë të reja”. Ngjit brinjë të reja… 

Para se të vijoj me fjalëzën për metaforikën e poezisë filozofike, ekzistenciale dhe intelektuale të Andit, “plotësuar me detaje dhe elemente nga fantazia e tij e pasur, nisur gjithmonë nga një pikë reale, e thjeshtë dhe natyrale”, siç e cilëson prof. Zisi, do të them një histori. Në një fshat të Labërisë, komshi me fshatin tim dhe të babait të Andit, midis, ishin disa plaka ulur në sofa, që pinin kafe si zakonisht dhe bisedonin me njëra-tjetrën. Më tej ishin disa vogëlushë që loznin. Një fëmijë çamarok qëllon me gurë një nënë atje, të vjetër. “Ooo” – ia bëri nëna, se i dhëmbi në kockë. I kthehet një plakë tjetër djalit: “vrave nënën, a të qëlloftë pika!”. “Mo ma shaj – i kthehet ajo me gjak në kërci, – se kam të Hasanit”. Hasani ishte i biri i nënës që mori gurin në kërci. Pra, edhe gjyshi qytet është yni dhe nuk na shan, se na ka të “Hasanit”, na ka djemtë e tij.

Rikthehem tek fjalëza për të bukurën poezi të Andit tek “Çelësat e viteve që rrodhën”. Këtu kemi një harmoni të shëndetshme të realitetit të përditësuar dhe të ngritur në art, me një bukuri të llahtarshme artistike, me një thjeshtësi të kulluar të shkrimtarisë poetike, prurë me individualitetin krijues të vargut modern. Një poezi, ku gjuha poetike na sjell imazhe të fuqishme për ta zbukuruar botën e brendshme, për të ndikuar në bukurinë e mënyrës së jetesës. Andit i dhemb lëndimi dhe pena është ilaçi për shërim, për shëndet, përmirësim dhe përparim.

Poezia e tij është e mirë dhe pëlqehet, se vjen me nivel artistik dhe shije estetike. Figurat stilistike nuk i ka qëllim më vetvete, por ato bulëzojnë natyrshëm dhe zënë vendin e tyre në organigramën poetike të autorit.

Andi Meçaj dallon për gjetjet poetike, për figuracionin e beftë e aq të pasur, pa kërcitur, spikat Andi si poet i detajeve, prurë me vargje lakonike, që janë aq të bukura. 

Vëmendje vlen të ketë miku ynë i çmuar i penës tek ndonjë rëmdomësi që shket e futet si pa kuptuar në vargjet e tij të shëndetshme petikisht, të bukura estetikisht, me me sazhe të larta kurajoje dhe dinjiteti. 

Është fat për njeriun gjenetika, aq më tepër për poetin, por Andi nuk e ka shpërdoruar këtë gjë. Ai është vërtet i biri i Hiqmet Meçajt, poetit të madh të Vlorës dhe njërit ndër më të mirët në Shqipëri, por Andi ka qenë dhe është emri i tij i përveçëm, firma e tij poetike, pa pasur nevojë për tutor, as ombrellë, veç për vëmendje, ngrohtësi e dashuri.

Kryepoezia e gjithëhershme është imazhi fotografik me Poetin e Identitetit të Vlorës, Hiqmet Meçaj!

Tani, do të më falni, se do të dal jashtë protokollit, por jo jashtë shpirtit dhe ndjesisë sime:

VLORA DHE POETI

PSE POETI I VLORËS HIQMET MEÇAJ HESHT BURRËRISHT DHEMBSHUR?!

(Nga: Albert Habazaj)

Shkruesit e vargjeve shtohen pa rritur si shkurret.

Poetët e paktë, si bredha të bukur, të lartë,

lukunia e shkurreve qelqit digjital turret.

S’ka më doganë të merret me shkrimin e artë.

Poeti ynë hesht burrërisht dhembshur

për qytetin eshtragërryer në furtunë,

për shtetin tonë liridashës çapaçul i shkulur,

për djalin e tij me universitet, poet e pa punë.

E… shpirti i tij pashfaqshëm çarë më dysh,

brenga mban sa mban barku i këtij dheu,

ka të drejtë me pashë të na thotë: “Hiqmuni sysh!”.

Tek qartësonte imazhin tonë mjerisht të zbehur.

Ç’qytetarë të përndritëruar jemi të qytetit?,

mirë firmë e vulë, por nuk kemi as zë fare,

detashment me frymë drite për vendin e poetit

po s’u bëmë, na hëngrën krokodilët me kollare.

Mua më vjen turp të takoj Hiqmetin në Vlorë,

dhe malin, dhe lumin sikur mbaj mbi supe,

djali i tij pastron qytetin nga mbeturinat, kur ca të gjorë,

të paturpët hanë bukën e ditës me turpe…

Ishte kënaqësi dhe plotësim shpirtëror për shoqërinë letraro-artistike të qytetit tonë veprimtaria e sotme në Galerinë e Arteve, Vlorë kushtuar mikut tonë Andi Meçaj, poet i ndjenjave të holla, prozator i mikrobotës së pasur dhe piktor i ngjyrave me dritë të bukur.

Faleminderit Qendra Kulturore Vlorë!

Mirënjohje mikeshave artiste aq të çmuara për ne, Zanës dhe Anxhit (humaneve Anxhela Kapllani e Suzana Zisi)!

Qendra e Kulturës, Vlorë, e enjte, 11 Qershor 2026

Fatjona R. Lubonja Ed.D/

An examination of the foundational history of the Albanian state indicates that during the 1920s, the nation operated as a young geopolitical entity lacking institutional experience in epidemiological or healthcare research systems (State Archives, 1924). Despite these structural limitations, the decade spanning 1926 to 1936 witnessed a major public health initiative led by the United States-based Rockefeller Foundation. This initiative represents one of the largest and most systematically coordinated medical research efforts in the history of Albania. For the first time in the nation’s history, a rigorous, non-political, research-oriented collaboration emerged, introducing direct structural interventions that significantly improved the health and long-term epidemiological outcomes of the Albanian population.

The mission, scientific infrastructure, and capacity building

The epidemiological research conducted between 1926 and 1936 by prominent American scholars, including Dr. Lewis W. Hackett, a Harvard University alumnus, and Dr. Frederick F. Russell of Columbia University, proved vital to the survival and stabilization of the domestic population. During this era, Albania was severely impacted by an endemic malaria epidemic that paralyzed regional socio-economic development (Hackett, 1927). Operating through the International Health Division of the Rockefeller Foundation, these researchers played a foundational role in establishing the country’s first dedicated research centers. This strategic deployment focused heavily on capacity building and the rigorous training of local Albanian medical specialists.

This initiative constituted an unprecedented level of capital and intellectual investment in the Albanian public health sector. The scope of the Rockefeller Foundation’s intervention encompassed substantial infrastructure development, including the construction of specialized public health clinics, advanced field laboratories, structured nursing training programs, and the provision of international fellowships for specialist doctors. Archival data highlights the practical, field-based scientific methodologies utilized during this period, such as the ecological monitoring of aquatic salinity levels conducted by Dr. Hackett and Miss Betty Lindsay in Durazzo to map vector breeding grounds. Furthermore, institutional correspondence demonstrates a deliberate effort to foster domestic autonomy, exemplified by Dr. Hackett’s coordination with Dr. Russell to secure international fellowships for Albanian physicians to pursue advanced medical training in Italy (Hackett, 1927).

Scientific and public health outcomes

The sustained ten-year collaborative effort between American epidemiologists and specialized Albanian personnel generated profound epidemiological changes, resulting in the immediate improvement of public health metrics across infected regions and the eventual suppression of the malaria epidemic. Archival logs kept by Dr. Hackett document that the institutional long-term strategy centered on transferring primary malaria control operations directly to local municipalities, alongside the concurrent expansion of the Tirana Health Center (Rockefeller Foundation, 1936). This methodology followed an ideal empirical trajectory where unexpected field challenges stimulated localized investigative solutions. The presence of returning international fellows substantially improved the systemic outlook and technical self-sufficiency of the domestic medical workforce. This period also marked the revitalization of the national nursing school under the leadership of Dr. Kemal, the Albanian Director of Health, who actively sought American and European administrative models to standardize nursing curricula (Rockefeller Foundation, 1936). Specialized regional field experiences were also extended to local personnel, such as funding specialist training opportunities in Yugoslavia to ensure a cross-pollination of regional epidemiological expertise (Rockefeller Foundation, 1936).

Archival and methodological significance

The comprehensive correspondence, official reports, and diaries maintained by Dr. Hackett and Dr. Russell hold immense historical and documentary value for the Republic of Albania. These primary sources do not merely illustrate the state institutions and socio-political conditions of the interwar period; they serve as an underutilized repository of empirical data regarding the earliest quantitative and qualitative population health studies in Southeastern Europe. As a historical project combining extensive quantitative metrics with qualitative field observations, this decade-long endeavor remains a unique historical model of foreign scientific intervention in the Balkans. The documents reveal that the initiative was driven by a clear academic and humanitarian desire by these scholars to establish cooperative, self-sustaining public health frameworks alongside domestic specialists. Through targeted sponsorships, direct institutional funding, and European university fellowships, this partnership laid the groundwork for the modern Albanian healthcare and epidemiological research apparatus.

References

Hackett, L. W. (1927, December 2). [Letter to F. F. Russell]. International Health Division

records, Albania A-Z (Series 1, Box 310, Folder 3944, Letter 184), Rockefeller Archive Center, Sleepy Hollow, NY, United States.

Hackett, L. W., & Lindsay, B. (1930). Third quarterly report: July 1 to September 30, 1930.

International Health Division records, Albania A-Z (Series 3, Box 247, Folder 2987),

Rockefeller Archive Center, Sleepy Hollow, NY, United States.

Rockefeller Foundation. (1936, February 15). [Diary entry of Lewis W. Hackett]. International

Health Division records, Albania A-Z (Folder 704), Rockefeller Archive Center, Sleepy

Hollow, NY, United States.

Drejtoria e Përgjithshme e Arkivave [General Directorate of Archives]. (1924). Dokumente mbi

zanafillën e shtetit shqiptar dhe administratës publike [Documents on the origins of the Albanian state and public administration]. Arkivi Qendror i Shtetit, Tiranë, Shqiperi.

Agim Baçi/

“Menduam se të lexuarit është si të ecurit, që mësohet vetë. Por nuk është kështu, sepse leximi duhet udhëzuar”… Kështu shprehet shkrimtari francez, Daniel Pennac në librin “Si një roman”, duke shqyrtuar pikëpyetjen e përbotshme- Përse nuk lexojmë më si më parë? Në një soditje të këtij fenomeni, përmes përvojës edhe si mësues i letërsisë, Pennac sjell jo vetëm një telajo të madhe të pikëpyetjeve mbi mosleximin apo keqleximin e sotëm, por edhe një guidë të mundësive për të rikthyer leximin, duke nisur nga kuptimi ynë për lirinë që duhet t’ia llogarisim çdo lexuesi.

Përmes ironisë Penacc ka ndërtuar 10 rregullat e lexuesit, duke u nisur nga “e drejta për të mos lexuar fare” e pastaj edhe “e drejta për ta lënë librin në mes”, apo “e drejta për të kapërcyer disa faqe”. Por të gjitha këto të drejta, të lëna “në dorë të lexuesit” janë vetëm parapërgatitja e madhe për të shkuar drejt leximit. Duke i dhënë të drejtë lexuesit të vendosë, autori veçse i jep rëndësinë e jashtëzakonshme që ka lexuesi për letërsinë, si në të kuptuarit e veprës ashtu edhe në shpërndarjen e mesazhit.

Por si mund ta rikthejmë magjinë e leximit? A vlen të mbetemi duke kritikuar botën e pushtetshme të televizionit dhe internetit? Jo, nuk mund të fajësojmë askënd edhe pse nuk i përjashtojmë fuqinë që kanë këto fenomene në lënien pas dore të leximit sot në botë. Për Pennac është e rëndësishme që të gjejmë shtigje të reja të komunikimit për librin me qëllim që ajo magji që vjen për tyre të jetë “e dukshme”, domethënë e pranishme. Rojtarë të “këtij shtegu” të rëndësishëm për leximin janë udhëzuesit, mësuesit e mirë, debatuesit publikë, të cilët duhet medoemos të bashkëbisedojnë hapur për librin.

Por me çfarë magjie mundet ta joshim lexuesin? T’i themi që bota nuk është zbuluar prej tij? T’i themi që nuk është i vetmi që humb, por të tjerë përpara tij kanë humbur dhe ai mund t’i njohë përmes librit? T’i themi që për dashurinë ka qindra e qindra histori ku mund ta gjejë veten qoftë në zhgënjim ashtu edhe në sukses, e që të mos ketë nevojë t’i humbë ai të gjitha, por edhe të mësojë nga humbjet e të tjerëve? Mund t’ia themi të gjitha këto, por duhet që më së pari të vëmë theksin se sa rëndësi ka të shkojmë te leximi, të shqetësohemi për leximin, pasi vetëm një lexues i mirë mund të jetë rruga drejt një debati të rëndësishëm për librin.

“Si një roman”, ardhur nga “Pegi” përmes përkthimit të Edmond Tupes, është një guidë e rëndësishme për pyetje dhe përgjigje, ku thuhet shumëçka jo vetëm për të respektuar lexuesin në qëndrimin e tij, por edhe për t’i dhënë të besojë se fuqia e letërsisë është e përbotshme. Ndaj, kush dëshiron të shohë më shumë gjëra brenda vetes, duhet të përpiqet ta mbushë të brendshmen e tij me shijen e fortë të vëzhgimit që letërsia e bart, me histori ku njeriu zgjedh, pasi letërsia nuk na njeh vetëm me qëndrime apo gjykime që kanë ndodhur rëndomë në botë, në kohë të ndryshme, por edhe që mund të ndodhin në të tashmen apo të ardhmen tonë. Kjo është magjia e letërsisë, dhe kjo është guida e pyetje-përgjigjeve që Pennac sjell përmes një ironie të hollë, që shpotit çdokënd ëmbëlsisht drejt librit.

Avzi Mustafa/

Lufta për gjuhën dhe shkollën shqipe, që populli ynë e ka zhvilluar me shekuj, përfaqëson një nga faqet më të ndritura, por edhe më të përgjakura të historisë sonë kombëtare. Rilindësit, duke e kuptuar kompleksivitetin e momenteve historike për ta ruajtur qenien e identitetit kombëtar, dhanë kushtrimin se – pa rrokur armën e shkrimit – nuk mund të mbijetosh e të futesh në rrugën e progresit, lirisë e pavarësisë.

Nëse historinë e arsimit dhe të shkollës shqipe e vështrojmë nga realiteti i saj historik, do të ndeshemi me një të kaluar sa të vështirë, po edhe aq edhe të lavdishme, aq dinjitoze, po aq edhe tragjike gjatë rrugës së saj nëpër shekuj. Në truallin e Arbërisë çdo pushtues mundohej të linte gjurmë në shpirtin e shqiptarit, duke hapur shkolla greke, latine, osmane, sllave, por asnjë shqipe. 

Banorët e Arbërisë quheshin arnautë, latinë, kaurë, por jo edhe me emrin e tyre të vërtetë. Megjithatë, shqiptarët kurrë nuk e identifikuan veten me pushtuesit. Pavarësisht metodave nga më të ndryshmet, duke e shfrytëzuar edhe atë shpirtërore dhe materiale, vetëm e vetëm që t’i përçajnë shqiptarët, ata mbeten shqiptarë pa dallim besimi, sepse ajo që i bashkonte e i bënte shqiptarë ishte gjuha. Gjuha e bukur shqipe ishte “rojtarja me besnike, me vigjilente, e kombit”, që i bënte ata të pamposhtur përballë pushtuesve të huaj.

Me lëvizjen e re, të njohur si “Rilindja Kombëtare Shqiptare”, ideologët e kësaj lëvizjeje e kishin kuptuar se pa emancipim arsimor nuk ka as emancipim politik. Dhe, gjëja më e parë ishte që në fillim “Fjala të shkruhet në Abetare e kjo ishte arma më fuqishme”, që do t’u bënte ballë armiqve, që me propagandat e tyre trumbetonin se “Zoti i njeh vetëm gjuhët e pushtuesve e jo gjuhën shqipe”. 

I pari që iu rrek punës të botojë një abetare, që do t’i shkruajë germat, që ato germa ta formojnë fjalën e bukur shqipe, që do t’ia japë frymën asaj, është Naum Veqilharxhi. Ai, që në vitin 1844, e botoi veprën “Ëvetari”, ndërsa një vit më vonë do ta ribotojë dhe do ta plotësojë. Me dy Ëvetarët e tij, Naum Veqilharxhi do të jetë ai, siç do të shprehet pedagogu i mirënjohur prof. Shefik Osmani: “që ndezi flakadanet e fillimit të një epoke të re për mësonjëtoret shqipe, për didaktikën e arsimit fillor shqiptar, duke kuptuar drejt dhe realisht detyrimet që shtronte etapa e integrimit bashkëkohor të shoqërisë shqiptare”. 

 “Ëvetari” i parë i Naumit ishte vetëm një nga nismat e mbara, por pastaj ky libër germash erdhi duke u përsosur dhe duke u përshtatur vazhdimisht me veçoritë e gjuhës dhe me metodat më të reja të mësimit të shkrim-leximit. Po, jo vetëm kaq. Ëvetarët u bënë arma më e fuqishme për ideologët e parë dhe mësuesit e parë të lëvizjes kombëtare, e cila ishte edhe trajektorja kah duhej të drejtohet populli shqiptar, ndërsa kjo rrugë ishte kah dija, porse në gjuhën amtare, sepse zhvillimi i arsimit varej pikërisht prej “shkrimit e gjuhës amtare me një alfabet unik, duke e futur elementin kombëtar, që ata e shihnin te Abetarja.”

Kudo që vepronin dhe punonin jashtë tokës shqiptare në tokat e huaja, patriotët shqiptarë u lidhën ngushtë me Abetaren, madje jo vetëm mësuesit, por edhe mendimtarët, si dhe ideologët e luftëtarët e Lëvizjes Kombëtare, që u bënë bashkë dhe kudo njëzëri e ngritën kushtrimin se: “Duhet ta shkruajmë gjuhën shqipe, duhet t’i zgjedhim ato germa që përcjellin tingullin me lehtë, tingullin e bukur të gjuhës sonë. Dhe, germat të jenë shqip!”

Për t’u plotësuar ky ideal, kjo gjithsesi kërkonte edhe sakrifica – nuk munguan as mallkimet, helmimet, burgimet, internimet, torturat dhe shfarosjet. Autorët e abetareve i mallkonte edhe Patriakana, edhe Papati, edhe Kalifati, por edhe hoxha edhe prifti. Megjithatë, kurrë nuk u përkulën, por – përkundrazi – edhe para trekëndëshit të vdekjes linin amanetin që këtë rrugë fisnike të mos e ndalin. Ashtu siç bëri thirrje Petro Nini Luarasi: “edhe nëndëdhjetë herë të rrëzohemi përsëri duhet të ngrihemi”. Ose, edhe thënia tjetër e Petro Nini Luarasit, i cili u tha feudalëve të vendit dhe të huajve: “Vëramni, po mblidhmanii gjakun, se do t’u duhet nipërve tuaj të shkruaj në gjuhën shqipe. 

Që nga abetarja e Naum Veqilharxhit (1884/1845), u kalua një rrugë e vështirë, që me hapa të mëdha rrugëtonte vet larg turkçes, greqishtes, sllavishtes  duke shkruar abetare , duke hapur shkolla shqipe dhe ato mund t’i ndajmë disa periudha. 

Periudha e parë (1984-1879), që kap vitet ‘50-’70-të të shekullit 19-të, karakterizohet si periudhë kur fillon arsimi shqip, kur u krijuan mundësi të hapeshin shkolla në gjuhën amtare ose në shkollat e huaja kërkohej të hyjë gjuha shqipe si lëndë mësimore, me të vetmin qëllim që të rritet vetëdija kombëtare.

 Në këtë periudhë e kemi edhe platformën e qartë të Lidhjes së Prizrenit. Pas mbledhjes së 10 qershorit 1878 dhe disa muaj pas memorandumit të nëntorit 1878, u mor vendimi i qartë dhe këmbëngulës për mësimin e shqipes, si dhe për hapjen e shkollave në gjuhën shqipe.

Platforma pedagogjike e shkollës në gjuhën amtare u bë kërkesë shumë e shpeshtë gjatë muajit qershor-tetor të vitit 1879, sidomos me krijimin e “Shoqërisë së të Shtypurit Shkronja Shqip”, si dhe Kanonizmës së kësaj shoqërie, që kërkonte lëvrimin e gjuhës shqipe, hapjen e shkollave shqipe dhe botimin e librave në gjuhën shqipe me alfabet të njëjtë. Fryma e Lidhjes së Prizrenit, me objektivat që i përcaktoi, i dha udhë dhe motiv përhapjes së arsimit, të shkollës dhe ngritjes së ndërgjegjes kombëtare. Me botimin e “Alfabetares” (1879), ajo bëhet dokumenti i parë i platformës pedagogjike dhe didaktike kombëtare për atë kohë. “Alfabetarja bëhet një traktat pedagogjik për ruajtjen e gjuhës si shenjë identiteti të shqiptarëve për ta dalluar atë nga popujt e tjerë, që ishte rezultat i asimilimeve nga shtetet shoviniste fqinje.

Në etapën e dytë, që kap periudhën e viteve 1882-1900, kemi hapjen e shkollave të pavarura shqipe. Në këtë periudhë, në Stamboll, i madhi Sami Frashëri do ta botojë Alfabetaren shqipe. Pas botimit të parë, më 1886, Sami Frashëri do ta ribotojë edhe dy herë atë, duke e plotësuar, pa lënë anësh figura të të gjitha trevave shqiptare. Kështu, që në ribotimin e dytë e heq copën e leximit, ku janë figura mitike Jakobi dhe Josifi. Në vend të kësaj cope leximi do ta vendosë vjershën e patriotit nga Reka e Epërme, Josif Bageri, me titull “Djali dhe bilbili”, ndërsa copën e leximit me titull “Kristofor Kolumbi” do ta zëvendësojë me copën e leximit “Mësimi gegërisht”.

 Abetarja e Sami Frashërit është e para abetare e cila u përdor në të gjitha trojet shqiptare, jo vetëm në Shqipëri e Kosovë, por edhe në Maqedoni, si dhe në të gjitha vendet ku mësohej shqip. Në Maqedoni këtë abetare e kanë sjellë patriotët, tregtarët dhe intelektualët e kohës. Po në këtë periudhë, që është periudha kur u hapën një numër i madh i shkollave kombëtare, u botuan edhe një varg abetaresh. Pos asaj të Sami Frashërit, e kemi abetaren e Gaspër Benusit, abetaren e Konstadin Kristoforithit, që një herë u shtyp gegnisht e më pas toskrisht, abetaren e Hasan Tahsinit, është pastaj abetarja e Panajot Kupitorit për nxënësit arbëreshë të Greqisë, abetarja e Shefqet Daiut, abecedari i Jeronim De Radës, abetarja e Jani Vretos, abetarja e Said Najdenit, abetarja e Zymit, abetarja e Daut Boriqit, abetarja e “Bashkimit”, një abetare shqipe Albanias së Brukselit, abetarja e Vasil Dhimitar Rusos, abetarja e Jovan Terovës etj.

Në periudhën e tretë, që kap vitet 1900-1912, janë botuar: abetarja e Anastas Kulluriotit; abetaret anonime, që thuhet se janë po ashtu të Sami Frashërit të botuara në Sofje, “Abetare toskrisht”, përshtypje e katërtë, botuar në Selanik, pastaj “Abetare toskrisht”, përshtypje e gjashtë, botuar në Selanik, abetarja e Mjedës, dy abetare të Luigj Gurakuqit, abetarja e Parashqevi Qiriazit, abetarja e Lakos, abetarja e S. Shuteriqit, abetarja e Paparistos, abetarja e Mati Logorecit, abetarja Lazër Lumezit, abetarja e Lumo Skendos, abetarja e Jani Mingos, abetarja e Pertel Pogonit, abetarja e Kumanovës ose e Jashar Erebarës, abetarja e Hafiz Ali Korçës, abetarja e Palucës, abetarja e Aleksandar Xhuvanit, abetarja e Nikolla Lakos, “Abetari i vogël shqyp” botuar në Shkodër të A. Xhuvanit etj. Po në këtë periudhë kemi edhe abetare të shkruara me shkronja turko-arabe, si: abetarja e Rexhep Vokës, Elifi i Mulla Shaban Idrizit, disa shkaravitje të klubit “Makfell” të Arif Hiqmetit, abetarja në dorëshkrim të Abdylaqim Doganit me germa turko arabe, abetarja e Digjen Haritosit, si dhe vepra “Abetari i gjuhës shqipe”, botuar në Athinë. 

Pas pavarësisë së Shqipërisë filluan luftërat ballkanike dhe trojet shqiptare u ndanë në banovina sllave e greke, ndërsa shqiptarët jashtë kufirit etnik, deri në mbarim të Luftës Dytë Botërore nuk do të kenë as abetare e as shkollë në gjuhën amtare, përveç ilmihaleve që i përdorin mualimët në mejtepet e tyre. 

Gjithsesi duhet të përmendet se në Shqipërinë Veriore, në Maqedoninë Perëndimore, si dhe në Kosovë, gjatë viteve 1942 do të përdoret një abetare anonime, e botuar në Firencë. Kjo abetare do të ketë një përdorim të gjerë në trevat shqipfolëse që ishin nën juridiksionin e Italisë, por administrata zhvillohej në gjuhën shqipe.

Deri në mbarim të Luftës së Dytë është botuar Abetarja e La Pianës (1917), në vitin 1917 botohet abetarja e Viskë Pulës, si dhe “Abetare për shkollat fillore”, botuar në Korçë. Në vitin 1919 botohet abetarja e Thoma Pappanos me titull “Shkendijat e para. Në këtë vit është botuar edhe një “Abetare e Re” me autor të panjohur. Në vitin 1920 botohet abetarja e Mati Logorecit, me titullin “Abetare”, botuar në Vlorë. Është një “Abetare për shkollat fillestare të Shqypnisë mas metodës analetike-sintetike të shkrimit e të këndimit me fotografi të fatosit krutanë”, botuar në Shkodër më 1920. Po në këtë vit botohet abetarja e botuar nga Jani Minga, “Abetare Kombëtare Shqip”. Në shkollat shqipe në Shqipëri, që prej pavarësisë e deri në vitin 1938, janë vënë në përdorim abetarja e Dhori Kotit, një abetare arabisht për shkollat e Shqipërisë, botuar në Tiranë 1921, Abetarja e Ndu Pallucës “Abeta”, “Abetar për shkollat popullore shqipe”, Tiranë, 1921, e cila pati 6 ribotime. Me interes të veçantë është abetarja e Aleksandar Xhuvanit, me titull “Abetare për shkollat fillore të Shqipërisë”, e cila është botuar edhe toskërisht nga Pogoni. Abetarja e Aleksandar Xhuvanit është abetarja më e ribotuar në historikun e shkollave shqipe. Ajo është ribotuar prej vitit 1931 e deri në vitin 1938 pa ndërprerë. Është botuar edhe abetarja e Llukë Karafilit, botuar në Kostancë. 

Pas Luftës së Dytë Botërore, më 1945 në Kosovë, në Maqedoni dhe në Mal të Zi do të përdoret abetarja me titull “Këndimi im i parë”, botuar në Shqipëri, që pat pak përdorim edhe në disa shkolla në trojet e ndara në Kosovë e në Maqedoni. Në Kosovë, më 1946 do të botohet një abetare për të rritur nga autorët M. Gjevori, I. Riza dhe M. Shendi. 

Për shqiptarët e Maqedonisë, në vitin 1946 do të adaptohet Abetarja e Abdylaqim Doganit, e cila do të përdoret deri në vitin 1947. Në vitin 1947 do të botohet edhe një “Abetare” e autorëve Sami Lamçe, Kamer Xheria dhe Mahmut Dumani. Më vitin 1949 u botua edhe një abetare e autorëve Abdi Haxhiu, Sami Lamçe dhe Zudi Kajanjaku, por kjo abetare nuk u përdor, sepse në këtë kohë u prishën marrëdhëniet mes Jugosllavisë së Titos e të Shqipërisë së Enver Hoxhës.

 Ministria e Arsimit të Jugosllavisë së atëhershme për pakicën shqiptare në Kosovë, Mal të Zi dhe në Luginën e Preshevës do ta lejojë “Abetaren e kl. së parë për shkollat fillore” të Mehmet Gjevorit, Stavri Kostarit dhe Jani, Gjinos, që u botua më 1947. Më 1948 u botua një abetare për të rritur me koautor Gjevori, Kostari dhe Mehmet Shpendi. Në vitin 1955 do të botohet  Abetarja e dytë e Mehmet Gjevorit dhe Jusuf Shushkës. 

Prej vitit 1955 e deri më 1965 në Kosovë në përdorim do të jetë “Abetarja” e autorëve Mehmet Ghevori, Jusuf Shushkës, e cila prej vitit 1950 deri në vitin 19698/1969 do të përdoret edhe për nxënësit shqiptarë në Maqedoni edhe Mal të Zi. Kështu, shqiptarët që jetonin në republikat Jugosllave kishin një abetare unike.

 Në vitin1950, do të botohet edhe një abetare me koautor: Mehmet Gjevorit  Kostarit, Shefqet Veliu, T. Paqarizi.

 Në vitin 1965 do të botohet edhe Abetarja e Ramiz Hoxhës, një abetare ku në mënyrë paralele do të përpunohen të gjitha shkronjat, edhe të shtypit edhe të dorës. Prej vitit 1965 e deri më 1982 në Kosovë do të botohen edhe tri abetare të tjera, si ajo e Gjevorit (1974), e Mehmedali Hoxhës (1977) dhe Abetarja e Qamil Batallit (1982).

Në Maqedoni, në vitin 1969, do të botohet Abetarja e Xhevat Gegës, që do të përdoret deri në vitin 2000 si e vetmja abetare në Maqedoni. Po ashtu edhe në Mal të Zi në vitin 1984 do të botohet Abetarja e Gjek Gjokajt dhe Fran Camajt, e cila do të përjetojë 10 ribotime

Deri në vitin 2000 në shkollat e trevave shqipfolëse do të përdoren katër variante paralele të abetareve të pesë autorëve ose grup autorëve të ndryshëm: në Shqipëri ajo e Kol Xhumarit, në Kosovë e Qamil Batallit, në Maqedoni e Xhevat Gegës, në Mal të Zi ajo e Gjekë Gjekajt e F. Camajt dhe në diasporë abetaret e Sejdi Gashit, Rifat Hamitit e Sami Thaçit.

  Sipas asaj që kam hulumtuar deri më tani, ky popull kaq i vogël, duke marrë parasysh botimet e ribotimet, me plotësime e dorëshkrime të pabotuara, abetare për gegë e toskë, abetare për të rritur, abetare anonime e të humbura, abetaret konkurruese, si dhe abetaret me shkronja turko-arabe, shqiptarët kanë mbi 238 abetare. 

Dhe, tani po bëj një pyetje retorike: vallë, a është kjo pasuri kombëtare apo tregon gjendjen tonë të ndarë e të përçarë? Ky numër kaq i madh i abetareve shqipe pasqyron përpjekjen heroike të rilindësve tonë për ta ruajtur këtë gjuhë të bekuar. Kjo po ashtu flet edhe për përpjekjet për një gjuhë të njësuar, por edhe shtrirjen e abetareve edhe në zonat më të largëta. Kjo flet se te shqiptarët që jetojnë të shpërndarë në disa shtete e diasporë shtrohet nevoja e një abetare të përbashkët, që do të shërbejë si një instrument i ruajtjes së standardit dhe simbol i bashkimit kulturor. 

Abetarja e përbashkët është një trashëgimi kombëtare e vlefshme, por edhe një detyrë kombëtare për të ardhmen e arsimit shqip. Një ide të këtillë për një abetare të përbashkët e ndërmori ministri i Arsimit të Shqipërisë, Etem Ruka, i cili në vitin 1999, në bashkëpunim me qeveritë e Kosovës dhe të Maqedonisë, i formoi komisionet shtetërore për një Abetare të Përbashkët. Në Maqedoni u formua një komision, në të cilin bënin pjesë: Avzi Mustafa, Nexhat Abazi, Rexhep Rexhepi dhe Vebi Kadriu. Pas dy takimeve, një në Tiranë e një Tetovë, ku u miratuan qëndrimet dhe kriteret për një tekst të përbashkët për të gjithë shqiptarët, pas shpalljes së konkursit gjithëkombëtar, u paraqitën 11 dorëshkrime, ndërsa Komisioni – pas shqyrtimit të dorëshkrimeve – i zgjodhi dy abetare, atë të Kol Xhumarit dhe të prof. dr. Mimoza Gjokutajt në koautorësi me Shezaj Rokajn. 

Meqenëse anëtarët e Komisionit nga shteti shqiptarë ishin nostalgjikë ndaj abetares me të cilën ata kishin mësuar, sollën vendim që këto dy abetare të testohen në praktikë dhe sipas rezultateve, u vendos që të përdoret Abetarja e Xhumarit, kurse abetaret e tjera të përdoren si alter tekst në Shqipëri, kurse në shtetet tjera të botohen. 

Në Maqedoni, përveç abetares së Xhevat Gegës, u botua edhe Abetarja e Avzi Mustafës, Abetarja e Albasit nga Tetova dhe Abetarja e Qamil Xheladinit.

Nga të gjitha abetaret përdorim më të madh, krahas abetares së Xhevat Gegës, u përdor Abetarja e Avzi Mustafës, e cila pas botimit më 2002 u ribotua edhe më 2006. Meqenëse ligji për botimin e teksteve lejonte edhe tekste alternative, që vetë mësuesit dhe prindërit ta zgjedhin tekstin, në Maqedoni deri në vitin 2025 janë botuar 12 abetare nga autorë të ndryshëm.

Abetaret e bënë historinë e gjuhës e të arsimit shqip në të gjitha trojet ku jetonin shqiptarë. Por, a mund ta quajmë Abetare Mbarëkombëtare atë që përdoret në Shqipëri e Kosovë pa u përdor kjo edhe nga nxënësit shqiptarë në Maqedoni? Unë mendoj se jo!

Tani  për të mbajtur epitetin Abetare Mbarëkombëtare gjithsesi duhet të përfshihen të gjitha trojet ku jetojnë shqiptarët si dhe diaspora e kërkon edhe koha, kur bota kërkon bashkim rajonal e global edhe për shqiptarët e Maqedonisë, ku ekziston një dëshirë shumë e madhe për ABETAREN E PËRBASHKËT. Këtë e kërkojnë pa asnjë kusht – shkronjat tona, gjuha e unifikuar e gjaku shqiptar kudo që ai jeton. 

Recension për librin “Në shërbim të idealit – Prej sakrifice në kujtesë” të autorit Besim Muhadri

Dr. Nexhat Çoçaj

Libri “Në shërbim të idealit – Prej sakrifice në kujtesë”, i autorit Besim Muhadri, paraqet një dëshmi të rëndësishme historike dhe publicistike për jetën dhe veprimtarinë e atdhetarit, ish të burgosurit politik dhe veprimtarit të çështjes kombëtare, Nuhi Muhadri. Vepra është konceptuar në formën e një bashkëbisedimi të zgjeruar, përmes së cilës autori arrin të ndërtojë një rrëfim autentik, të sinqertë dhe të dokumentuar mbi një jetë të tërë të vënë në shërbim të idealit të lirisë kombëtare.

Një nga vlerat kryesore të këtij libri qëndron në faktin se ai nuk kufizohet vetëm në biografinë e një individi, por shndërrohet në një pasqyrë të gjerë të historisë së lëvizjes kombëtare shqiptare në Kosovë gjatë gjysmës së dytë të shekullit XX. Përmes kujtimeve të Nuhi Muhadrit, lexuesi njihet me realitetin e rëndë të shqiptarëve nën Jugosllavinë e atëhershme, me demonstratat e vitit 1968 dhe 1981, me veprimtarinë ilegale, burgosjet politike, mërgatën patriotike dhe angazhimin për çlirimin e Kosovës.

Besim Muhadri dëshmon aftësi të veçantë për të nxjerrë në pah jo vetëm faktet historike, por edhe dimensionin njerëzor të protagonistit. Ai nuk e paraqet Nuhi Muhadrin si një figurë të idealizuar, por si një njeri që përballet me sfida, sakrifica, burgosje dhe përndjekje, duke mbetur gjithmonë besnik ndaj bindjeve të tij. Kjo qasje e bën rrëfimin më të besueshëm dhe më të afërt për lexuesin.

Një aspekt tjetër me rëndësi është se libri sjell në vëmendje rolin e mërgatës shqiptare në organizimin dhe mbështetjen e lëvizjes kombëtare. Përmes dëshmive të protagonistit, lexuesi njihet me figurat e shquara të kohës si Kadri Zeka, Jusuf dhe Bardhosh Gërvalla, Zija Shemsiu e shumë veprimtarë të tjerë, duke ndriçuar një pjesë të historisë që shpesh ka mbetur në hije.

Nga pikëpamja metodologjike, forma e intervistës së zgjeruar i jep veprës karakter dokumentar. Rrëfimi në vetën e parë ruan freskinë e kujtesës dhe autenticitetin e ngjarjeve, ndërsa ndërhyrjet e autorit ndihmojnë në vendosjen e tyre në kontekstin historik. Kjo e bën librin të vlefshëm jo vetëm për lexuesin e zakonshëm, por edhe për studiuesit e historisë së Kosovës dhe të lëvizjes kombëtare shqiptare.

Në planin stilistik, gjuha e përdorur është e qartë, rrjedhshme dhe komunikative. Autori arrin të ruajë ekuilibrin ndërmjet dokumentimit historik dhe rrëfimit publicistik, duke e bërë veprën të lexohet me interes nga fillimi deri në fund.

Në përfundim, libri “Në shërbim të idealit – Prej sakrifice në kujtesë” është një kontribut i çmuar në fondin e kujtesës historike shqiptare. Ai përjetëson rrugëtimin e një veprimtari të palodhur të çështjes kombëtare dhe njëkohësisht dokumenton një periudhë të rëndësishme të historisë sonë më të re. Përmes kësaj vepre, Besim Muhadri ka arritur të ruajë për brezat e ardhshëm jo vetëm kujtimin e Nuhi Muhadrit, por edhe frymën e një brezi që jetoi, veproi dhe sakrifikoi për idealin e lirisë.