Skerdilajd Zaimi/

Bota do të ketë fatin e Amerikës. Është një ndjesi që nuk lidhet me ndonjë njohje apo shqyrtim të thellë të historisë, por me faktin kryesor të kohës ku jetojmë, se rendi jonë është rendi i ideuar, themeluar dhe organizuar mbi parime të gjithëpranuara, por nën aureolën e fuqisë amerikane. Dhe të modelit amerikan.

Ai rend sot po shpërbëhet, shembet, minohet dhe çmontohet nga vetë autorët e tij – Shtetet e Bashkuara të Amerikës. Nga filozofia trampiste që ka bërë zëvendësimin paradigmatik të kredos amerikane: nga ajo e “qytetit mbi kodër” tek “Amerika e para”. Një kredo nacionalizmi që vepron në ndërgjegjen amerikane “të veçanësisë”, të kombit të domosdoshëm (të paktën deri dje), apo të një force të së mirës në botë.

Si erdhëm deri këtu? Cilat forca, cila psikologji, cilat shkaqe, emotive dhe objektive, sollën kompromentimin e “ëndrrës amerikane”, e zgjuan botën dhe SHBA në truallin e njohur të realizmit dhe gjeopolitikës, të konflikteve periodike dhe tensioneve permanente? Është një pyetje që do të dojë kohën e vet për t’iu përgjigjur, në mos nuk do të marrë përgjigje kurrë, sikurse nuk ka një përgjigje as fundi i Romës. Por një hap i domosdoshëm është njohja e Amerikës, e indit të saj historik, e debateve të brendshme, krizave dhe rikthimeve.

Libri i ri i Dr. Ernest Nasto ofron një mundësi të rrallë për lexuesin shqip që të rrokë më me lehtësi origjinalitetin amerikan, pikënisjet ideore, ideologjitë, ndasitë, e më në fund edhe aktualitetin që po dikton ndryshime radikale në mbarë botën.

Dr. Nasto paraqitet me këtë libër pas botimit të punimit të tij shumë të veçantë e me rëndësi “Një komb nën Zotin: besimi fetar dhe politika në Shtetet e Bashkuara”, një lloj historie fetare e superfuqisë botërore, që mbetet deri më sot i vetmi në këtë fushë në gjuhën shqipe.

Në dallim nga libri i parë, ky i tanishmi është një përmbledhje artikujsh dhe intervistash që nisin si kohë para mandatit të parë të Donald Trump e deri më sot, që mund të cilësohen si një lloj ditari politik i autorit. Të rimarra në një renditje tematike që përkon me debatin e sotshëm, ato ofrojnë një panoramë të qartë dhe mundësi depërtimi në arsyet e trazimit të SHBA.

Një libër mund të lexohet dhe përjetohet në mënyra të ndryshme, shënimet e një autori mund të befasojnë apo ndikojnë lexues të ndryshëm për arsye apo aspekte të larmishme. Por ajo që është e jashtëzakonshme në këtë përmbledhje është se historia amerikane përshfaqet në galerinë e popujve dhe shteteve si aspiratë e një kombi të themeluar mbi gërshetimin e disa ideve për botën dhe jetën, me një ndërgjegje fetare të implantuar në një tokë të re. Besimi fetar kristian dhe një vështrim manikeist i botës, krahas projektit kushtetues të etërve deistë të Shteteve të Bashkuara, përurojnë një traditë që dallon thellë nga çdo entitet tjetër të prezantuar në historinë e popujve.

Nuk ishte ekonomia, as siguria në vetvete që përcaktoi atë që Dr. Nasto e quan një ndër eksperimentet më të mëdha të njerëzimit, por edhe një meditim i thellë mbi natyrën e njeriut, mbi pushtetin, kontrollin e tij, përherë në funksion të lirisë dhe lumturisë.

Janë në libër një tërësi temash: dallimi mes revolucionit amerikan dhe atij francez, diskutimet për Kushtetutën me një parashtrim shumë interesant të imponimit të Kartës së të Drejtave nga anti-federalistët, mandej shqyrtimi mbi vetëperceptimin e amerikanëve; besimi kristian, dy lëvizjet e mëdha gjallëruese të rolit fetar, ideja e fatit të qartë që ushqeu ekspansionizmin dhe gjeti vend në polemikën për mëkatin dhe providencën, këmbëngulja e aktivistëve të shumtë (si William Tyndale) te besëlidhja e Zotit me hebrejtë si analogji dhe shpjegim për fatin historik të amerikanëve, mandej “ungjillli i pasurisë” me befasitë e mëdha të miliarderëve filantropë, apo progresizmi tradicional si lëvizje shumëngjyrëshe që shndërroi peizazhin politik, të gjitha këto në suazën e një ëndrre dhe aspirate shumë të veçantë që nuk u vu në diskutim as nga një veprimtar i njohur i vonët, Martin Luther King.

Libri i z. Nasto nuk është megjithatë një histori e Shteteve të Bashkuara, që merret me të dhëna (edhe pse ato nuk mungojnë kur është e nevojshme të ilustrohen argumente të caktuara) apo analiza shkaqesh: ai nuk kërkon një dialektikë klasike të ngritjes, shkëlqimit dhe rënies. Kjo është një çështje ekspertësh, nëse do të marrim ndikimin e tyre historik sipas librit që kemi në dorë. Amerika e temave të librit e ushtron gravitetin e vet ende si fuqi e së mirës, para së gjithash si komb i diskutimit dhe mobilizimit të madh kulturor.

Dhe është ky tipar që shpjegon më saktë hyrjen në Luftën e Dytë Botërore, lëvizjet për të drejtat e njeriut, apo edhe kristalizimin si moment reagimi, të së Djathtës Fetare Amerikane, antimoderniste, antikomuniste e në fund edhe pretenduese e një “shumice morale”. Një term ky që mund të duket i panatyrshëm në pamje të parë për një vend kampion të kapitalizmit e të pushtetit të parasë.

Përmbledhja nuk është as thjesht një gjenealogji, pasi autori jep mendimet dhe komentet e veta, ai bën analizë e sugjeron edhe rrugëdalje, gjithnjë me besimin e thellë se Amerika është e pazëvendësueshme, si dikur stereja e kolonëve shpresëmirë të kësaj bote. Dhe e bën këtë me një koherencë dhe intuitë për t’u vlerësuar, sidomos për trampizmin dhe arsyet e fitores së tij.

Sa për një shembull, artikulli “Miliarderi – shpëtimtar i masave punonjëse” komenton librin e JD Vance, “Elegji për katundarinë”, duke kapur debatin delikat rreth “gjendjes së punëtorit të bardhë” e duke parandjerë atë që u konsumua mandej në vitin 2025, kur Vance u bë numri dy i Shtëpisë së Bardhë.

Në fund, meriton vëmendje edhe fakti se libri vjen në shqip si shqyrtim i hollë dhe i vëmendshëm i SHBA, si një analizë që nuk tradhëtohet nga nevoja për të krahasuar zhvillimet e atjeshme me Shqipërinë, apo me përvojën e autorit në Shqipëri. Edhe pse ngjashmëritë nuk mungojnë.

Siç e thamë në nisje, askush nuk e di se ku po shkon Amerika. E rrjedhimisht askush nuk e di as se ku do të shkojë bota. Por për ata që si z. Nasto e duan dhe çmojnë Amerikën për gjithçka ajo solli në botë, duhet shpresuar se sikurse revolucioni amerikan u dallua për gradualitetin e vet dhe jo histerinë e sivëllaut i tij francez, edhe ky eksperiment i jashtëzakonshëm i nisur gati 3 shekuj më parë, do të ketë hapësirë për të akomoduar me mençuri edhe trampizmin e sotshëm, që ka edhe ai arsye objektive se përse u shfaq.

“Pakicat me ngjyrë kanë bërë hapa të jashtëzakonshëm jo duke i përmbysur idetë themeluese të 1776-s, por duke iu drejtuar parimeve më të larta të tyre.”

Te ky pasazh i sjellë nga libri, ndodhet, me gjasë, edhe çelësi i daljes nga një krizë që sot na duket të gjithëve shumë konvulsive.

“Është vërtet qielli ai që na dërgon ndonjëherë disa njerëz që nuk përfaqësojnë vetëm njerëzimin, por vetë hyjninë.” Kështu Giorgio Vasari, në veprën e tij monumentale ​”Jetët e piktorëve, skulptorëve dhe arkitektëve më të shkëlqyer”, përpiqet të gjejë një gjuhë të denjë për të përkufizuar të papërkufizueshmin,figurën e Leonardo da Vinci. Nuk është thjesht një lavdërim, është një pranim i pamundësisë për ta kufizuar atë brenda masës njerëzore.

I lindur më 15 prill 1452 në Vinci, Leonardo u bë që në gjallje një emblemë e gjallë e Rilindja Evropiane, një epokë që kërkonte të ribënte botën përmes njeriut, por që në të gjeti një qenie që e tejkalonte vetë këtë ambicie. Ai ishte një shumësi e gjallë, piktor, skulptor, arkitekt, inxhinier, anatomist, muzikant dhe mendimtar. Megjithatë, me një përulësi të çuditshme, ai e quante veten “njeri i paarsimuar”, njeri pa shkollë, duke nënvizuar se dija e tij nuk buronte nga autoriteti i librave, por nga përvoja, vrojtimi dhe një etje e pashuar për të njohur.

Jeta e tij nis me një hije sociale, biri i paligjshëm i Ser Piero da Vinci dhe Caterina. Ky status, në një shoqëri të rregulluar nga ligjet e trashëgimisë dhe moralit, e vendosi që herët në një pozitë të ndërmjetme, as plotësisht brenda, as plotësisht jashtë rendit. Ndoshta pikërisht kjo gjendje liminale e ushqeu atë liri të brendshme që do ta shoqëronte gjatë gjithë jetës.

Në Firence, nën kujdesin e të atit, ai hyri në punishte tek Andrea del Verrocchio, një nga qendrat më të gjalla të artit të kohës. Aty, në një mjedis ku mjeshtëria ndërthurej me konkurrencën dhe bashkëpunimin, Leonardo hasi figura si Sandro Botticelli, Domenico Ghirlandaio dhe Pietro Perugino. Por edhe në këtë mjedis të ngarkuar me talente, ai shquhej për një ndjeshmëri të pazakontë ndaj dritës, trupit dhe lëvizjes, një mënyrë të parit që nuk ishte thjesht artistike, por ontologjike.

Largimi i tij drejt Milanos në vitin 1483 shënon një kthesë vendimtare. Para Ludovico Sforza, ai nuk u paraqit fillimisht si piktor, por si inxhinier dhe shpikës, një gjest që tregon se për Leonardon, arti nuk ishte i ndarë nga teknika, por një shprehje e së njëjtës inteligjencë krijuese. Në oborrin sforzesk ai u bë një orkestrues i gjithçkaje, nga festat madhështore me makineri skenike deri te projektet ushtarake dhe hidraulike. Kjo ishte periudha ku ai arriti një kulm të rrallë krijues.

Këtu lindin vepra që nuk janë thjesht piktura, por paradigma të shikimit, ​”Darka e Fundit”, një dramë e ngrirë në momentin e shpalljes së tradhtisë, ​”Virgjëresha e Shkëmbijve”, ku natyra bëhet mister i gjallë, dhe ​”Zonja me herminë”, një portret që tejkalon portretin për t’u bërë studim i shpirtit. Rënia e Sforzëve në 1499 e detyroi Leonardon të hyjë në një periudhë endjeje ndërmjet oborreve italiane. Në rikthimin në Firence, ai u përball me një sfidë monumentale, ​”Beteja e Angiarit”. Ky projekt, i mbetur i papërfunduar dhe i humbur, mbetet një nga mitet më të mëdha të historisë së artit, një vepër që ekziston më shumë në rrëfime dhe kopje sesa në realitet. Ironikisht, ishte pikërisht Giorgio Vasari ai që, dekada më vonë, e mbuloi atë me një afresk të tijin, duke e varrosur ndoshta përgjithmonë.

Në këtë periudhë ai krijon edhe veprën më të famshme në historinë e artit, Mona Lisa. Nuk është vetëm buzëqeshja ajo që magjeps, është tensioni midis dukjes dhe asaj që fshihet, midis trupit dhe enigmës. Në sallat e Louvre Museum, kjo pikturë vazhdon të jetë një magnet universal, jo sepse jep përgjigje, por sepse prodhon pyetje.

Fundi i jetës së tij lidhet me një akt të rrallë njohjeje mbretërore. I ftuar nga Francis I of France, ai u vendos në Clos Lucé, pranë Amboise, me titullin “piktor, arkitekt dhe mekanik i parë i mbretit”. Kjo nuk ishte thjesht një strehë, por një kurorëzim simbolik i një jete të jashtëzakonshme. Megjithatë, edhe këtu, ai mbeti më shumë një mendje që sodit sesa një dorë që prodhon.

Vdekja e tij në 1519 nuk i dha fund misterit. I varrosur në Chapel of Saint Hubert, eshtrat e tij u shpërndanë gjatë trazirave të mëvonshme fetare, duke e lënë edhe trupin e tij në të njëjtën gjendje enigmatike si veprën.

Por ndoshta thelbi i Leonardos qëndron në përmbysjen që ai i bëri vetë idesë së krijimit. Në një kohë kur arti shihej si pasqyrim i hyjnores, ai e ktheu artin në një instrument për të depërtuar në sekretet e krijimit. Për të, piktori nuk ishte një imitues, por një bashkëkrijues, një mendje që, përmes vëzhgimit dhe imagjinatës, mund të rindërtojë botën.

Në këtë kuptim, ai ishte një pararendës i largët i iluminizmit, shumë përpara Denis Diderot, duke synuar një dije enciklopedike të mbështetur jo në autoritet, por në përvojë. Fletoret e tij, të mbushura me skica, pyetje dhe hipoteza, janë dëshmi e një mendjeje që nuk pushon kurrë së kërkuari.

Leonardo mbetet kështu një figurë që nuk mund të mbyllet në histori. Ai është një proces, një mënyrë e të menduarit, një etje për të parë më thellë, për të kuptuar më shumë, për të mos u kënaqur kurrë me të dukshmen. Dhe ndoshta pikërisht për këtë, siç sugjeron Vasari, ai nuk i përket vetëm njerëzimit, por edhe asaj që ne, në mungesë të një fjale më të saktë, e quajmë hyjnore.

Albert Vataj

Artan Nati/

Në një kafene italiane, mes një ekspresi dhe një cinizmi të lehtë mesdhetar, i bëra një pyetje një intelektuali: “Pse doni ta ndani Italinë më dysh?” Prisja ndonjë leksion për pabarazi ekonomike apo histori të ndërlikuara. Ai më pa drejt e në sy dhe më dha një përgjigje që s’kishte nevojë për shpjegime te mëtejshme. “Në veri, nëse dikush hedh një paketë cigareje nga makina, ne telefonojmë policinë. Në jug, e marrin si pjesë të peizazhit.” Një vendim civilizues që matet me një paketë bosh. Jo në se u hodh apo jo, por si mendojmë dhe veprojmë ne. Të mendosh apo jo? Kjo është çështja.

Por kjo histori bëhet vërtet interesante kur e importon në Shqipëri. Sepse tek ne, paketa e cigareve është vetëm hyrja e romanit, kapitujt e vërtetë janë më dramatikë. Imagjinoni këtë skenë: një makinë kalon semaforin me të kuqe. Në një qytet “verior” sipas modelit italian, dikush do të shënonte targën, dikush tjetër do të raportonte shkeljen. Po në Shqipëri?

Njëri thotë: “E kishte me nxitim.”

Tjetri: “Edhe unë do ta kaloja po të isha në vend të tij.”

I treti: “Mos u bëj polic kot.”

Dhe kështu, shkelja shndërrohet në empati kolektive. Ligji bëhet viktimë e mirëkuptimit.

Ose një shembull tjetër, më i “rëndë”: një ndërtesë pa leje ngrihet në mes të qytetit. Në një shoqëri funksionale, kjo është skandal publik. Tek ne, është thjesht një mundësi e humbur për ata që nuk ndërtuan në kohë. Diskutimi nuk është “pse u bë pa leje?”, por “kush qëndron mbrapa investimit?”. Këtu fillon satira e vërtetë: ne nuk kemi vetëm tolerancë ndaj shkeljes, kemi admirim për të. Ai që e thyen rregullin nuk është problem, perkundrazi është “i zoti”. Ai që e denoncon nuk është qytetar, por është “budalla që s’di si funksionon jeta”.

Pra, ndërsa Italia grindet për një vijë imagjinare që ndan veriun nga jugu, ne kemi shpikur një model më efikas, kemi zhdukur fare vijën. Kemi krijuar një territor unik ku ligji ekziston si ide dhe shkelja si praktikë e përditshme. Një lloj republike e improvizimit, ku çdo qytetar është njëkohësisht spektator, justifikues dhe, kur i jepet rasti, autor. Në këtë realitet, paketa e cigareve nuk është më problem, është simbol. Sepse nuk ka rëndësi çfarë hidhet nga dritarja e makinës: paketë, mbeturinë, apo vetë ideja e përgjegjësisë. Ajo që ka rëndësi është reagimi. Dhe kur reagimi është gjithmonë: “S’është puna ime”, atëherë problemi nuk është më ai që e hodhi, por gjithë ata që e panë dhe vendosën të mos shohin.

Në fund, ndoshta italiani kishte të drejtë ta ndante vendin sipas refleksit qytetar. Ndërsa ne, me një farë krenarie të heshtur, kemi arritur një unitet më të madh: bashkimin rreth indiferencës. Një arritje e rrallë, sepse kërkon shumë punë për të mos bërë asgjë.

Në një demokraci funksionale, kur dikushi fryn bilbilin, ose whistleblower siç quhen në perëndim, njerëzit ndalojnë dhe dëgjojnë. Në Shqipëri, kur dikush fryn bilbilin, të tjerët kontrollojnë kush i fryu dhe pse nuk heshti si gjithë të tjerët. Ky është dallimi i vogël, por thelbësor, mes një sistemi që kërkon të pastrohet dhe një sistemi që mësohet të parfumohet.

Në Perëndim, figura e whistleblower-it është pothuajse institucion më vete. Nuk është se i duan gjithmonë, por në fund, historia ka një zakon të keq: u jep të drejtë. Mjafton të përmendësh emra si Edward Snowden, që nxori në shesh sekretet e National Security Agency, apo Daniel Ellsberg, që i hoqi maskën një lufte të shitur si e drejtë. Edhe Chelsea Manning, me dosjet e saj përmes WikiLeaks, hyri në histori.

Në këto vende, denoncuesi është si alarmi i zjarrit: askush nuk e do zhurmën, por të gjithë e kuptojnë pse është aty. Sepse ekziston një ide e thjeshtë: sistemi gabon, dhe dikush duhet ta thotë.

Ndërsa në Shqipëri, ideja është pak më e rafinuar: sistemi gabon, por nuk është elegante ta përmendësh. Këtu, denoncuesi nuk është alarm, është “prishës qetësie”. Një figurë e bezdisshme që, në vend që të rrijë urtë, vendos të bëjë moral në një vend ku morali është shpesh çështje interpretimi.

Pse ndodh kjo? Përgjigjja është më pak misterioze sesa duket.

Së pari, kemi një histori ku “denoncimi” nuk ishte akt qytetar, por vegël pushteti. Për 45 vjet në komunizëm , ai që fliste nuk ishte hero, por informator. Dhe ky refleks nuk zhduket me një ndryshim sistemi, por riciklohet në paragjykim: kush flet, patjetër ka një hall.

Së dyti, kemi një problem më praktik: mungesën e luksit për të besuar. Në Perëndim, denoncuesi rrezikon, por ka një shpresë se media, ligji, opinioni publik mund ta mbrojnë. Në Shqipëri, ai rrezikon dhe ka një siguri se do të mbetet vetëm. Sepse sistemi që duhet ta mbrojë, shpesh është sistemi që ai po denoncon.

Së treti, kemi një kulturë që e ngatërron besnikërinë me heshtjen. “Mos e nxirr jashtë të keqen” është bërë parim kombëtar, edhe kur “e keqja” ka dalë tashmë me zë e figurë. Denoncuesi, në këtë logjikë, nuk është njeri me integritet, është njeri që “na prish imazhin”.

Dhe kështu krijohet paradoksi: në vendet ku sistemi është më i fortë, denoncuesi tolerohet; në vendet ku sistemi është më i brishtë, ai refuzohet. Sepse një sistem i fortë përballon kritikën. Një sistem i dobët ka frikë prej saj.

Në fund, nuk është çështje individësh, por narrativesh. Në Perëndim thuhet: “Ai po rrezikon për të vërtetën.” Në Shqipëri thuhet: “Ai duhet të ketë ndonjë interes.” Dhe mes këtyre dy fjalive qëndron diferenca mes një qytetari dhe një të dyshuari.

Prandaj, derisa të ndryshojmë këtë refleks, çdo bilbil do të tingëllojë si provokim, jo si paralajmërim. Dhe çdo denoncues do të mbetet një figurë e vetmuar, që nuk i frikësohet vetëm së vërtetës që nxjerr, por edhe shoqërisë që nuk di ç’të bëjë me të.

Tani imagjinoni një skenar konkret, nga ata që i duam aq shumë: një bilbilfryrës në tunelin e Llogarasë. Një njeri i thjeshtë, pa dekorata, pa tituj pompozë, që del dhe thotë: “Këtu ka problem. Ka rrezik. Ka diçka që nuk shkon.”

Çfarë ndodh më pas?

Skenari perëndimor është i mërzitshëm në mënyrë të bezdisshme: hapet hetim, merren masa, media bën zhurmë, institucionet detyrohen të reagojnë. Ndoshta dikush dorëhiqet, ndoshta dikush dënohet. Nuk është perfekt, por të paktën zjarri trajtohet si zjarr.

Skenari shqiptar është shumë më kreativ, pothuaj artistik. Fillimisht, bilbilfryrësi shpallet “alarmist”. Pastaj bëhet “i painformuar”. Më vonë, kur këmbëngul, ngjitet në një nivel më të lartë: “i përdorur nga interesa të errëta”. Dhe në fund, kur nuk tërhiqet, merr titullin final: “problem social”.

Ndërkohë, tuneli vazhdon të funksionojë, ose të mos funksionojë, sipas fatit dhe jo sipas standardeve.

Në një vend normal, bilbili është mekanizëm sigurie. Në një vend si yni, është provë karakteri, jo për sistemin, por për atë që e fryn. Ai nuk sfidon vetëm një defekt teknik, por një kulturë të tërë heshtjeje, ku rregulli i pashkruar është: “Nëse e sheh, mbyll sytë. Nëse e di, mbyll gojën.”

Dhe kështu, në vend që të ndërtojmë alarme më të mira, ne përmirësojmë aftësinë për të injoruar zhurmën.

Prandaj pyetja nuk është nëse kemi nevojë për bilbilfryrës. Pyetja është më e thjeshtë dhe më e pakëndshme: a jemi gati të dëgjojmë, apo preferojmë luksin e rrezikshëm të qetësisë?

Kozeta Zavalani/

Një arritje e bukur që vjen si fryt i shpirtit krijues dhe përkushtimit ndaj fjalës së shkruar për dy librat më të rinj: “Rikoshete e fatit” dhe “Nusja e Topiajve” të porsa mbrritura nga Botimet Jozef të autores shqiptaro amerikane Raimonda Moisiu, një zë i veçantë në letërsinë shqipe, sidomos në diasporë. Autorja sjell histori të ndryshme njerëzore, ku spikat figura e gruas – e fortë, e ndjeshme dhe kurajoze përballë sfidave dhe paragjykimeve shoqërore. Stili i saj është liriko-emocional, i drejtpërdrejtë dhe i guximshëm, duke trajtuar edhe tema intime apo tabu pa drojë. Tregimet ndërthurin realitetin me ndjenjat e thella, duke reflektuar mbi dashurinë, jetën, zhgënjimet dhe shpresën.

Veçanërisht dallohet tregimi historik “Nusja e Topiajve”, kushtuar Mamica Kastriotit, ku ndërthuren historia, dashuria dhe heroizmi. Po ashtu, tregime të tjera paraqesin marrëdhënie komplekse dhe përvoja emocionale të forta. “Rikoshet e Fatit” është një përmbledhje me 16 tregime, skica dhe ese autobiografike që trajtojnë tema të thella njerëzore si dhimbja, dashuria, humbja, kujtesa dhe mbijetesa.

Raimonda është mjeshtre e kombinimit të letërsisë me publicistikën, një teknikë e vështirë, por thelbësore për krijimin e një letërsie të suksesshme.

“Rikoshet e Fatit” është një koleksion i fuqishëm dhe mjeshtëror që ofron pamje të gjalla të një kohe dhe vendi specifik, ndërsa eksploron përvoja universale njerëzore. Stili i autores është modern, ekspresiv dhe simbolik, duke kombinuar ndjeshmërinë romantike me realizmin kritik. Përmes shkrimit, ajo përpunon përvojat e saj të vështira jetësore dhe i shndërron në art, duke ofruar një pasqyrë të fuqishme të natyrës njerëzore.

Zef Pergega/

Nё romanin “Kthimi” tё romancierit malёsor Fran Camaj.

Përballë dlirësisë dhe heroizmit të malsorëve, Montaneli i ka krahasuar me skocezët e Mesjetës së hershme, apo kёto tё fundit, do tё thoja se janё prej ashtit tё tyre! Malёsori ёshtё shtet, që fal por nuk shet!

Drita e pambarueme e vegimeve tё largёta, na vjen sot si shёmbёllim i njё botё plot dhimbje e dramatike tё pёrsonazhёve tё romanit “Kthimi” tё shkrimtarit Fran Camaj, qё nё ditёt e ngadhnjimit tё botёs sё tyre, pёrmes njё luftё, sakrifice e flijimi pёr jetёn, pёr tё bukuren, tё drejtёn e mbi te gjitha pёr traditen, ua kёndojnё hymin e lavdisё.

Janё pikёrisht artistёt e kohёs, tё shkolluar dhe tё pa shkolluar nё gurin e besёs, qё flet nё tel tё kangёs e nё shkrimin shqip, pёr ta marr nё mbrojtje ketё botё, ashtu siç vepruan zanat e Malёsise, tё mjekonin plagёt e heronjёve, prej tё cilave ka buruar landa e zjarrit tё qёndresёs, pёr tё lind dielli i mёngjesёve tё kthjellta tё fymzimёzit, pёr shkrimtarёt dhe poetetёt si gjysmё e perёndise!

I biri i zotit na mёson se mё i shue nё vetvete valёt e mnisё, duhet mё e lan mё gulfue lirisht, krojet e kristale tё butёsisё.

Pa ketё mёsim, nuk mund tё zhvillohet letёrsia dhe kultuta e njё kombit, pa mbeshtetjen e poetёve e shkrimtarёve, tё cilёt janё gurra e kujtesёs sё njё kombi. Pikёrisht nё ketё kёndveshtrim, sa i shёnjtё e sa atdhetar, spikat vepra e Fran Camajt, i cili i ka nxjerr tё formёzuar botёn e heronjёve e vet nga gurёt e randё tё muzgut, qё ka kapluar historinё tonё!

Stilistika e romancierit Camaj, i ngjan njё lumi, qё fillon me shkulmat e burimit, rrjedhёn e tij, si njё ujvarё, qё ndalet nё njё korije tё historisё dhe traditёs, nё njё larё dielli e, njё vesё mёngjesi, sa vjen e krijon njё liqen me katarakte nё bardhёsinё e borёs dhe po ta krahasosh ate me lumin Cem, ёshtё njё daltё e mprehtё, qё skalit gjinjtё e figuracionit artistik, pёrmes fortёsisё se jetёs sё fortё, si guri dhe e ben tё vetin shtratin e saj!

Lexuesi përjeton një botë të mbushur me luftë, kontadita, frikë, befasi nё pёrmsat e njё legjёnde, ndërthurur me realitetin e ashpër të kohës. Gjuha e pasur dhe stilistika poetike e bëjnë këtë liber, një nga veprat më të veçanta të Camajt, duke ofruar një kombinim të rrëfimit historik me elementё fantastike tё jetёs reale dhe tё shkuarёs.

Nё jetojmë kohën e “përdhunimit” publik të gjuhës sonë, që fillon nga ekranet e shëmtuara…anti-porfesioniste e anti-kombёtare osmano-helene, pas asnjё motiv perёndimor. Nëse ngrihemi të gjithë kundër këtyre “operacioneve” shtazarake ndaj gjuhës shqipe…ne, duhet ta nderojmё dhe tё ia dijmё pёr nderё Fran Camaj, sepse kombi e Malsia ruhet nёpёrmjet gjuhёs sё tij, tё latuar e mbeshtetur nё tabanin e dheut tё tё parёve!

Romani i tij “Kthimi” tregon në mënyrë bindëse se si autori, nuk i mbulon me magji realitetёt e botёs shpirtёrore dhe materiale tё pёrsonazheve, qё na i ka sjellё, pёr tё folur me ta, pёr ta kuptuar ndeshjen e tyre me fenomenet e jetёs, qё e fillojne me zjarrin e votrёs, pёr tu mbrojtuar nga një metodë e veçantë letrare, qё ai e ka pёr zemёr, nё tё gjitha romanet e tij, por e gjen mrekullinë e vet tek realiteti i prekshёm qё frymon, sepse magjikja, për të, është pjesë e së përditshmes njerëzore, gjithmonё nё zhvillim, gjithmonё nё lёvizje me tё papritura, qofshin ato tё kёndёshme e qofshin tё hidhura.

Me stilin e tij tё veçante, me tё cilin nxjerr nga deti i thellё i mendimit, tё gjitha figurat letrare, duke lartuar madhёshtinё e kёsaj bote tё pamёshirshme dhe tё pandalshme, pёr tё na dhёnё leksionin pozitiv tё jetёs.

Me romanet e tij, Camaj krijoi emёrtesёn e veçantё tё Malsisё, duke i ngrituar asaj njё obelisk letrar, qё gjithёkush duhet tё ndalet, jo mё vu lule ceremoniale nё ritualin e hipokrizisё, por mё marr atё qё tё mungon, dijen, stilistikёn, nё tё cilёn janё tё gjitha ngjyrat e shkrimit shqip, e sidomos pёr rininё, nёse don tё jesh kenar se je malёsor e se je shqiptar!

Qëllimi i stilistikës tek romanёt e Camajt, nuk është thjeshtё të përshkruajë tiparet formale të tekstit, për hir të tyre, apo pёr ti nusёruar ato e pёr ti bёrё mё tё kёndshёm nё pёrshkrim, por për të treguar rëndësinë e tyre funksionale, në interpretimin e tekstit, pёr tё zhvilluar botёn e padukshme tё pёrsonazhёve me anё tё efekteve, letrare pёrsa këto janë të ndjeshme dhe emocionale.

Përmes stilistikës se tij autori na bёn tё mundur të kuptohet se si funksionon gjuha letrare dhe ajo gege tradicionale, duke identifikuar figurat e të folurit, metaforat, krahasimet, kudrathёnjet dhe burime të tjera që kontribuojnë në ndërtimin e një teksti letrar, apo tё njё figure letrare, qoftё ajo kryesore apo dytёsore. Stili ёshtё njё veçansi e autorit, i cili shmanget nga vulgariteti i gjuhёs sё zakonshme, e cila nё pёrgjithёsi nuk njeh norma, ku ka ngritje zeri, ndёrpreje mendimi, pёrdorimi i zhargonёve, kur duam tё nёnçmojmё diken etj. Nё letёrsi e nё vepra letrare autori Camaj, nuk ia lejon vetёs njё gjё tё tillё, ndaj themi se kjo ёshtё vepёr letrare, sepse stili i autorin e vё mendimin dhe pёrsonalitetin tё pjedestal tё mesazhёve pozitive dhe udhёrrёfyese.

Camaj ёshtё njё kualitet i tё folurit nё artin e komunikimit dhe i retorikёs, si arti i shprehjёs letrare dhe ketё e dallon edhe lexuesi mё i thjeshtё, duke e bёrё veprёn e tij tёrheqёse dhe tё dёnjё nё katedrёn e madhe tё letёrsisё sё kombit shqiptar.

Romacieri ynё ёshtё njё njohёs i mirё i filozofisё, gjuhёs, traditёs e zakonёve tё kullёs dhe pёrsonazhёve me botёn e tyre, sa tё duket se me anё tё stilistikёs dhe ngjyrimeve tё saj artistike, ai hyn e jeton nё lёkurёn e tyre. Brenda botёs se pёrsonazhёve tё romani tё tij tё fundit, lёviz i gjithё universi i botёs malёsore. Autori, pёr tё skalitur karakterin e secilit pёrsonazh, merr nё dorё penelin e bojrave artistike, pёr tё fiksuar nё telajon e jetёs, portretin fizik, gjuhёsor tё dialogut, raportin me tё tjerёt, ndriçmmin e medimit, mёnçurinё, pёr tu dhёnё zgjidhje kontaditave e duke evidentuar dritёn e pozivitetit nё mesazhёt qё pёrcjellё vepra nё psiko-analizёn, besimin religjioz, kulmet e traditёs, shpёrfilljen e veprimit armiqёsor si dhe tipizimin, karakteristika me tё cilat mbahet njё vepёr letrare.

Se pari Camaj nuk ёshtё njё shkrimtar rajonal, ai e ngre veprёn nё pozitat e romanit shqiptar. Autori i ka shpetuar me elegancё edhe pse ngjarja e ka burimin e njё zonё, ai e ka pёrgjithesuar, duke i dhёnё njё karakter me hapsinor, sa lexuesi pёrhumb nё lojёn e dialogut tё pёrsonazhёve. Ketё sfide ai e ka pёrballuar bukur, duke na dhёnё njё mozaik dramatik, qё tё tёrheq tё bёhesh pjesё e tij nё padurim, nga ngjarja nё ngjarje, me njё kureshtje qё tё çon butёsish me fjalёn e urtё popullore tek zgjidhja. Pёrsonazht janё shumё tё afert me ne, me pjesёn e tyre, si pjesё e ngjizur prej gjakut tё jetёs tonё.

Nё letёrsi figurat stilistike janё njё mёnyrё e tё folurit te autorit, pёr ta cilat ai ka tani njё eksperiencё exselente e superiore tё rrёfimit, tё cilёn e pёrdor bukur, rrjedhshёm, ambёl, kulturalisht tё arrirё, pёr t’i vesh pёrsonazhet ashtu siç e kanё ata sjelljen e tyre tё botёkuptimit nё raport me njerёzit, kushtet dhe atmosferёn, ku zhvillohen ngjarjet. Vepra ёshtё e arrirё, kur lexuesi mendon se njёri nga pёrsonazhet mё ngjan mua nё jetёn e pёrditshme.

Gjatё leximit i kam ndeshur mjetёt artistike tё stilistikёs siç janё: metafora, krahasimi, pёrshkrimi, pytja retorike, inversioni, sa mё mbush me optimizёm t’i them se pёr stilistikёn e pёrdorur nё romanin “Kthimi” atё leksiko-semantike, sintaksore e leksikore, janё njё pasuri vlerash qё kanё ndikur fort nё realizimin e kёsaj vepre tё ndjeshme e asimilueshme qё tё mbetet nё mendje etё kesh etje si bjeshka qё pret borёn e parё.

Figurshmёria nё romanin e Camajt ёshtё levizёse nga toka nё qiell, nga dielli nё det, nga shpirti nё shpirt, nё tё ngjiturit lart, ku rrinё meritoret. Pёr nga stili qё pёrdor Camaj ёshtё njё idividualitet nё realitetin letrar, ku ka tё shkruar emrin e vet dhe ku nё mendimet e gjёra tё tij fjalёt ndjehen ngusht. Pёr mua Camaj ka njё stil funksional tё njomё, tё kuruar, midis gjuhёs reale dhe asaj imagjinare e, shprehur kjo nё ndёrgjegjen e poetikёs dhe frazeologjisё krijuese.

Bota e kёsaj vepre letrare dhe artistike, si njё arritje drejt kulmit shpirtёror, nё njё pёrsosmeri nё zhvillim, autori krijon logjikёn vetjake, duke pёrpunuar dukshёm sistemin gjuhёsor, brenda standartizmit tё gjuhёs shqipe, e cila len jashtё shumё thesare tё cilёsive shprehese tё gegnishtёs letrare.

Ajo qё mё bёn optimist mua ёshtё se Camaj, nuk ma len shijёn e mungesёs sё gjuhёs gege sepse pёrsonazhet e tij falё stilit e kanё pёrballuar bukur ketё sfidё. Ketё e kam parё tek leksiku i romanit, i cili ёshtё shkruar sipas kritereve leksikologjike e fjalёformuese stilistike. Nё disa dialogje, sidomos brenda shpirtit tё revotёs sё pёrsonazhit tё Gjonit, autori i referohet gjuhёs autoktone gege, duke shpreh konservimin e traditёs nё Malёsi.

Janё tё dukshme metaforat, hipёrbolat, kahasimet, epitetёt metaforike dhe stilistike.

“Paç mё tё than, na bujrum e tё rrimё pak, ta pijmё kaj kafe e pёr çudi te dreqit askush nuk shkon tё kush!

Ndersa Petriti dёshironte tё ruhen mё çdo mёnyrё, vlerat mё tё cilat krenohen malёsoret, si burrёria, bujaria, mikpritja, besa, tё cilat nё botёn e lirё nuk duhet tё humbin!

Nё ketё pikёpamje romani sjellё pasurim tё ndjeshёm tё gjuhёs nё driten e vlerave dhe motiveve. Botkuptimin e pёrsonazheve mund ta shohim edhe tek shprehjet: Leka: “Puna asht bekim prej Zotit e dembel-lleku mallkim!”

Zoga: “A asht ma mirё mё punue a mё ua ruajt krimbave mishin tem!”

Figuracioni krahasues: “Leka asht i fortё si dreqi!”

“Ja vdekje ja liri pёr Kosovё e shqiptari”, therasin studentat, Besimi e Besniku.

Petriti shpalos kujtimet: “Tё mirat do tu shёrbejnё trashёgimtarёve, ndёrsa negativet, pёr tu mbajtё mend, qё tё mos pёrsёritёn!” Eshte njё luftё mes tё vjetrёs, ku leckosja tregonte varfёri, ndёrsa nё tё sotmen grijsa deri nё kёrthisё ёshtё mode! Ose: Kemi frikёn e malёsoreve nёn regjimin e egёr jugosllav, qё regjimi te vret e tё thonё e la zemra, apo vrau vetёn e s’tё linin tё hapej arkivoli, por çka thotё kanga:

Gjelosh trimi he tё raftё pika

Po ç’tu desht ty politika

Sot paç mё tё fol hakun

Por fort po e druaj dajakun!

Pёr ke foli Prof. Zef Camaj, nё radio, Tv, nё revistёn “Ora shqiptare” dhe nё tubime?! Pёr Malёsorёt, pёr kombin, pёr bashkimin e trojeve! Pёr ke po flet e shkruan Prof. Fran Camaj, i cili i ka ngrit njё monument romanit shqiptar, mos mё e lan kombin e Malёsinё tё rrjedhё drejt zhdukjёs dokumentare. Pёr ke po shkruan Prof. Lulash Palushaj: Pёr ngritjen e botёs morale e edukative tё shqiptarit! Pёr vete, nuk e di pёr ke po shkruaj!

Na dhashte Zoti tё mbarёn duhet mё thanё. Tё mos i pёrkundim djepat thatё, oj nanё!

Jam i bindun se nё shpirtin e bukur tё malsorit jeton njё fjalёn e shenjtё: “Ta duam njeri-thjetrin, siç ka dashtё Jezuesi gurin e kёndit Shёn Pjetrin.

Tё shkruajmё pёr tё gjallёt se bukura do ti kemi varrёt!