Albert Vataj/
Kënaqësitë e mëdha dhe përjetimet e fuqishme nuk janë domosdoshmërisht armiqtë tanë, por shenjat e një shpirti që kërkon më shumë se stimuj, kërkon kuptim, kërkon rrënjë, kërkon thellësi. Ndoshta kishte të drejtë Rainer Maria Rilke kur theksonte se: “Ne nuk duam thjesht përvoja, por transformim. Duam që ajo që ndodh në ne të na bëjë të jemi më shumë.”
Në zemër të kësaj çështjeje shumë komplekse qëndron një kontradiktë e brendshme e përvojës njerëzore. Kërkimi i kënaqësisë, i zakonshëm, universal dhe i nxitur nga kultura, nuk prodhon përherë qëndrueshmëri shpirtërore. Kjo zbrazëti nuk është vetëm një ndjesi kalimtare, por një simptomë e një mungese të rrënjëve eksistenciale në jetën e njeriut modern.
Në një botë ku kërkimi i kënaqësisë është shpesh i lidhur me lumturinë, ekziston një paradoks i thellë, kënaqësitë e mëdha dhe përjetimet e fuqishme mund të na lënë të zbrazët shpirtërisht. Ky fenomen është trajtuar nga filozofë, psikologë dhe studiues të ndryshëm, duke u bazuar në mekanizmat psikologjikë, neurobiologjikë dhe filozofikë që e shpjegojnë këtë ndjesi.
Një nga arsyet kryesore pse kënaqësitë e mëdha nuk sjellin lumturi të qëndrueshme është adaptimi hedonic, një koncept i njohur në psikologjinë pozitive. Sipas Sonja Lyubomirsky, një psikologe e njohur, njerëzit kanë një tendencë të natyrshme për t’u mësuar me kënaqësitë e mëdha, duke i bërë ato më pak tërheqëse me kalimin e kohës. Filozofi grek Epikuri argumentonte se kënaqësia nuk duhet të jetë e pakufizuar, por e balancuar. Ai bënte dallimin midis kënaqësive natyrore dhe të nevojshme (si ushqimi dhe miqësia) dhe kënaqësive të kota (si luksi i tepërt dhe eksitimi i përkohshëm).
Sipas Epikurit, kënaqësitë e mëdha mund të çojnë në një ndjenjë zbrazëtie, sepse ato nuk plotësojnë nevojat e vërteta të shpirtit. Në kontekstin modern, konsumizmi dhe kërkimi i përjetimeve ekstreme shpesh na lënë të lodhur dhe të paplotësuar.
Studiuesit e neuroshkencës kanë zbuluar se kënaqësia e madhe aktivizon sistemin e shpërblimit në tru, duke çliruar dopaminë, një neurotransmetues që lidhet me ndjenjën e lumturisë. Megjithatë, Kent Berridge, një neuroshkencëtar i njohur, ka argumentuar se dopamina nuk sjell lumturi të qëndrueshme, por vetëm një ndjenjë të përkohshme eksitimi. Kur përjetojmë kënaqësi ekstreme, truri ynë kërkon gjithnjë e më shumë stimuj për të arritur të njëjtin efekt.
Kjo mund të çojë në varësi, ku individi ndihet i zbrazët kur nuk ka një burim të vazhdueshëm eksitimi.
Filozofi Viktor Frankl, themeluesi i logoterapisë, argumentonte se lumturia nuk duhet të jetë qëllimi kryesor i jetës, por një efekt anësor i një jete me kuptim. Ai besonte se njerëzit që ndjekin vetëm kënaqësinë përfundojnë të zbrazët, sepse nuk kanë një qëllim më të thellë.
Një tjetër aspekt i zbrazëtisë shpirtërore pas përjetimeve të fuqishme është humbja e sensit të kohës. Kur përjetojmë diçka shumë intensive, truri ynë e regjistron atë si një moment të veçantë, por pas përfundimit të tij, ndjejmë një boshllëk.
Për të shmangur zbrazëtinë shpirtërore pas përjetimeve të fuqishme, është e rëndësishme të:
Kultivojmë kënaqësi të qëndrueshme, si miqësia dhe reflektimi.
Të mos e lidhim lumturinë vetëm me eksitimin e përkohshëm, por me një kuptim më të thellë të jetës.
Të praktikojmë mirënjohjen, duke vlerësuar momentet e vogla dhe jo vetëm përjetimet ekstreme.
Të ndjekim një ekuilibër, duke mos e mbingarkuar trurin me stimuj të vazhdueshëm. Nëse të intereson më shumë, mund të eksplorojmë edhe perspektiva të tjera filozofike mbi këtë temë!
Gjithashtu, në veprën “Anarkia, Shteti dhe Utopia”, Robert Nozick na sfidon me një eksperiment mendor: a do të lidheshe me një makinë që do të të siguronte përjetime të jashtëzakonshme kënaqësie, pa e ditur që nuk janë reale? Ai përgjigjet: “Ne duam të bëjmë gjëra, jo vetëm t’i përjetojmë ato. Duam të jemi diçka, jo thjesht të ndjejmë sikur jemi.” Nozick nënvizon se kërkimi i përjetimit të kënaqësisë, nëse ndahet nga realiteti, identiteti dhe veprimi, kthehet në zbrazëti.
Ndërsa, neuroshkencëtari i njohur, Kent Berridge argumenton se: “Dopamina nuk është substanca e lumturisë, por e dëshirës.”
Çdo përjetim i fuqishëm që nxit dopaminën, krijon një normë të re që kërkon përherë shkallë më të larta stimulimi për të sjellë të njëjtin efekt. Ky proces sjell një dëmtim të kapacitetit për ndjeshmëri, dhe truri, në vend që të gëzojë, mëson të kërkojë pa pushim.
Në veprën e tij themelore “Njeriu në kërkim të kuptimit”, Viktor Frankl argumenton: “Lumturia nuk mund të ndiqet; ajo duhet të ndodhë… si pasojë e përkushtimit ndaj një qëllimi më të madh se vetvetja.” Për Frankl-in, zbrazëtia pas përjetimeve të fuqishme nuk është për shkak të vetë përjetimeve, por mungesës së një narrative kuptimplotë që t’i mbështesë ato.
“Në Shoqërinë e Lodhur”, Byung-Chul Han shpjegon se ne nuk jetojmë më në një shoqëri të disiplinës, por të performancës. Kënaqësia nuk është më luks, por detyrim për t’u ndjerë mirë. Kësisoj, Han shprehet se: “Në shoqërinë e performancës, njeriu bëhet projekt i vetvetes dhe konsumator i ndjesive të tij, derisa e shkatërron qetësinë shpirtërore.”
Kjo sjell depersonalizim, individi jeton për përvojën e radhës, por nuk arrin asnjë përvetësim të thellë.
Michel Foucault, në Historinë e Seksualitetit, e shpjegon funksionin e kënaqësisë si mekanizëm disiplinues: “Nuk është kënaqësia ajo që i bën njerëzit të lirë, por shpesh ajo është mënyra më e sofistikuar për t’i mbajtur të nënshtruar.” Në këtë mënyrë, kënaqësia intensive jo vetëm që nuk ushqen shpirtin, por e bëhet pjesë e një dispositive sociale që e çorienton njeriun nga vetja e tij e thellë.
Matthieu Ricard, budist dhe neuroshkencëtar, në Happiness: A Guide to Developing Life’s Most Important Skill, thekson: “Nëse kënaqësia është si një dallgë që ngrihet dhe bie, lumturia e vërtetë është si një oqean i qetë dhe i thellë.”
Kultivimi i qetësisë, dhe jo përndjekja e eksitimit, është ajo që e mban shpirtin të ushqyer dhe të paepur përballë boshllëkut. Ndërsa, Mark Fisher, në Realizmi Kapitalist, e sheh zbrazëtinë shpirtërore si simptomë të një bote ku kënaqësia është e vetmja ofertë ekzistenciale: “Është më e lehtë të imagjinosh fundin e botës sesa fundin e kapitalizmit.”. Nuk është batut, është argument. Sipas Fisher, përjetimet e fuqishme janë shpesh zëvendësime të dhimbshme për mungesën e utopive reale, prandaj, zbrazëtia nuk është as personale, por kolektive dhe sistemike.
Pas përjetimeve të fuqishme, shpesh përjetohet një krizë ritmike. Truri e regjistron ngjarjen si kulmore, e cila më pas lë një zbrazëti, si një kodër pas së cilës çdo gjë është fushë e sheshtë. Kjo krijon: një melankoli post-ekzaltimi (e ngjashme me atë që përjetojnë artistët pas suksesit), ndjenjën e jetimit emocional, pasi “familjariteti” me përvojën zhduket.
Ndoshta nuk janë thënë të gjitha, se pse kënaqësitë e mëdha dhe përjetimet e fuqishme, na zbrazin shpirtërisht. Kryesorën prej të gjithë vërshimeve ideore, psikologjike dhe filozofike, e thotë shpirti juaj, çfarë ju ndjeni kur një situatë boshllëku dhe demotivimi i vjen nga pas një predispozite që ne i kemi ofruar vetes përmes mundësisë për të qenë të lumtur dhe për t’u përfshirë potencialisht, me gjithë qenien tonë në një gjë shpërthyese që na ndriçon duke na ngrohur, dhe… na djeg.