Abedin Kaja/
Një nismë që Shqipëria duhet ta marrë seriozisht.
Lajmi se Mali Olimp po ecën drejt statusit të Trashëgimisë Botërore të UNESCO-s ngre natyrshëm një pyetje: pse të mos synojë edhe Shqipëria të njëjtën gjë për Malin e Tomorit? Nëse Olimpi është mali ku perënditë banuan në mit, Tomori është mali ku e shenjta nuk ka pushuar kurrë së jetuari. Dhe kjo e bën argumentin shqiptar edhe më të gjallë.
Së pari, shtresëzimi i shenjtërisë;
– Tomori nuk është vetëm i një besimi. Ai është Baba Tomori, i lidhur me Dodonën dhe kultin e Zeusit.
E njëjta majë ka qenë e shenjtë për paganët në antikitet. Është e shenjtë për të krishterët që ngjiten për Shën Mërinë dhe e shenjtë për bektashinjtë që ngjiten për Abaz Aliun. Ky sinkretizëm i pandërprerë pagan-kristian-mysliman në të njëjtën majë është unik në Ballkan.
Për nga historia, miti, besimi, kultura dhe pasuritë natyrore, Tomori përfaqëson një nga kandidaturat më dinjitoze që vendi ynë mund të paraqesë për njohje ndërkombëtare.
Mali i Tomorit, më shumë se një majë
– Me lartësinë 2.416 metra, Tomori nuk është thjesht një masiv malor. Ai është një nga simbolet më të fuqishme të identitetit shqiptar, ku ndërthuren natyra, historia, besimi dhe kujtesa e një qytetërimi shumë të lashtë.
Që nga koha e ilirëve, shumë përpara besimit të krishterë dhe atij mysliman, Tomori konsiderohej mal i shenjtë. Kjo e bën atë një nga qendrat më të hershme të kultit në Ballkan, me një vazhdimësi të rrallë historike dhe shpirtërore.
Vlerat e tij nuk kufizohen vetëm te tradita. Masivi i Tomorit spikat edhe për rëndësinë gjeologjike, peizazhet mbresëlënëse, biodiversitetin e pasur dhe rolin e tij në historinë e Shqipërisë.
Baba Tomori, simbol i unitetit kombëtar
– Në kulturën shqiptare nuk ka një mal tjetër që populli ta ketë nderuar me emrin “Baba”.
“Baba Tomori” është shumë më tepër se një emërtim. Ai përfaqëson respektin, besimin dhe përkatësinë kombëtare. Për shekuj me radhë shqiptarët janë betuar “Për Baba Tomorin”, duke e konsideruar këtë ndër betimet më të shenjta.
Pak vende në Evropë kanë ruajtur një lidhje kaq të fortë dhe kaq të gjatë shpirtërore me një mal.
Një trashëgimi që lidh mijëvjeçarët
– Tomori është një rast i rrallë ku në të njëjtin vend janë ruajtur dhe mbivendosur tri tradita të mëdha shpirtërore:
~ kulti i lashtë pagan i malit;
~ tradita e krishterë me pelegrinazhin e Shën Mërisë;
~ kulti bektashian, që edhe sot mbledh dhjetëra mijëra pelegrinë.
Pak vende në botë mund të dëshmojnë një vazhdimësi të tillë besimi për mijëra vjet në të njëjtën hapësirë.
Mali që bashkon shqiptarët
– Pelegrinazhi në Tomor është shumë më tepër se një rit fetar. Ai është një ngjarje që bashkon shqiptarë të të gjitha besimeve dhe nga të gjitha trojet: nga Shqipëria, Kosova, Maqedonia e Veriut, Mali i Zi, Lugina e Preshevës, si edhe nga diaspora.
Në Tomor ngjiten myslimanë, të krishterë katolikë, ortodoksë dhe njerëz pa përkatësi fetare. Tomori nuk ndan, ai bashkon. Në një kohë kur bota kërkon modele të bashkëjetesës, ky mal mbetet një dëshmi e gjallë e harmonisë ndërfetare shqiptare.
Një thesar natyror
Përveç vlerave historike dhe shpirtërore, Tomori është edhe një nga pasuritë më të çmuara natyrore të Shqipërisë. Parku Kombëtar i Tomorit përfshin qindra lloje bimësh, specie endemike e të rralla, një faunë të pasur alpine, burime ujore dhe peizazhe spektakolare shkëmbore, duke përbërë një ekosistem me rëndësi të veçantë shkencore dhe mjedisore.
Mali që frymëzoi letërsinë shqiptare
– Tomori ka lënë gjurmë të thella edhe në kulturën kombëtare.
Naim Frashëri e përjetësoi në vargjet:
“Abaz Aliu zu Tomorë,
Erdhi afër nesh…”
Ndërsa Andon Zako Çajupi shkroi:
“Baba Tomorr, kish’ e Shqipërisë,
Mal i lartë, fron i Perëndisë…”
Edhe piktori dhe udhëtari anglez Edward Lear mbeti i mahnitur nga madhështia e tij, duke e cilësuar Tomorin një “mal mbretëror”.
Siç dëshmohet, Tomori u shndërrua nga një mal fizik në një At-Baba mitik, roje e kombit.
Pse duhet UNESCO?
– Përfshirja e Tomorit në Listën e Trashëgimisë Botërore nuk do të ishte vetëm një vlerësim simbolik. Ajo do të garantonte mbrojtje më të madhe ndërkombëtare, do të nxiste turizmin kulturor e natyror, do të krijonte mundësi për kërkime shkencore, do të forconte ruajtjen e biodiversitetit dhe të trashëgimisë shpirtërore, ndërsa do ta prezantonte në botë një nga simbolet më të rëndësishme të identitetit shqiptar.
Koha për një nismë kombëtare
– Nëse Mali Olimp konsiderohet një pasuri me vlerë universale, Shqipëria ka çdo arsye të nisë përgatitjen e dosjes së Malit të Tomorit për UNESCO.
Institucionet shtetërore, Akademia e Shkencave, universitetet, studiuesit, arkeologët, biologët, ekspertët e trashëgimisë kulturore dhe komunitetet fetare duhet të bashkojnë dijen dhe përvojën për të ndërtuar një kandidaturë të denjë. Tomori nuk është vetëm një mal dhe as vetëm një simbol kombëtar. Ai është një monument natyror, historik, kulturor dhe shpirtëror me vlera që i tejkalojnë kufijtë e Shqipërisë.
Ndoshta ka ardhur koha që bota të njohë zyrtarisht atë që shqiptarët e dinë prej mijëra vjetësh: Mali i Tomorit është një nga thesaret më të çmuara të qytetërimit dhe identitetit shqiptar, një pasuri që meriton të bëhet pjesë e Trashëgimisë Botërore të njerëzimit.