Prof. Dr. Pal Nikolli/

Të dhënat e fundit mbi emigracionin shqiptar tregojnë se largimi i qytetarëve nga vendi nuk është një dukuri e përkohshme dhe as një episod i kufizuar në periudha të caktuara. Përkundrazi, ai është shndërruar në një proces të qëndrueshëm demografik, ekonomik dhe shoqëror, i cili po ndikon drejtpërdrejt në madhësinë e popullsisë, strukturën e saj moshore, tregun e punës, familjen, konsumin dhe perspektivën e sistemit të pensioneve.

Shifrat e vitit 2025 janë veçanërisht domethënëse. Sipas të dhënave të Eurostat-it, vendet e Bashkimit Evropian kanë dhënë 68.653 leje të para qëndrimi për shtetas shqiptarë, rreth 4% më shumë se një vit më parë. Pas rënies së vitit 2024, kur numri i lejeve ishte ulur me rreth 14%, rikthimi i rritjes në vitin 2025 tregon se emigracioni shqiptar jo vetëm nuk është frenuar, por po përshtatet me rrethanat e reja.

I. Nga emigracioni masiv te emigracioni i strukturuar.

Shqipëria ka përjetuar disa valë të mëdha emigracioni pas vitit 1990. Në fillim, largimi ishte kryesisht një fenomen i mbijetesës ekonomike dhe kërkimit të një jete më të mirë. Më pas, emigracioni u shndërrua gradualisht në një proces më të organizuar, ku bashkimi familjar, kontratat e punës, arsimi dhe krijimi i një statusi të qëndrueshëm juridik në vendet pritëse morën një peshë gjithnjë e më të madhe.

Pikërisht këtu qëndron një nga ndryshimet më të rëndësishme të viteve të fundit.

Dikur, një pjesë e konsiderueshme e emigracionit shqiptar lidhej me kërkesat për azil. Pas vitit 2015, kërkesat për azil u rritën ndjeshëm dhe në disa vite arritën nivele shumë të larta. Sot, ndërsa kërkesat për azil janë reduktuar ndjeshëm, largimi nuk është zhdukur. Ai thjesht ka ndryshuar formë.

Kontrata e punës, bashkimi familjar dhe procedurat e rregullta të qëndrimit po bëhen kanale gjithnjë e më të rëndësishme të emigracionit shqiptar.

Kjo është edhe më domethënëse sepse emigracioni i rregullt është, në një farë mënyre, më i qëndrueshëm. Një person që largohet përmes një kontrate pune ose bashkimi familjar ka më shumë gjasa të vendoset për një periudhë të gjatë, të integrohet në shoqërinë pritëse dhe të ndërtojë atje jetën e tij familjare dhe profesionale.

Pra, problemi nuk është vetëm sa shqiptarë largohen çdo vit, por sa prej tyre nuk kthehen më.

II. 68.653 leje qëndrimi – një shifër që duhet lexuar përtej statistikës.

Shifra 68.653 nuk duhet interpretuar mekanikisht si numër i personave që janë larguar fizikisht nga Shqipëria gjatë vitit. Lejet e para të qëndrimit janë një tregues administrativ i lëvizjes së shtetasve shqiptarë drejt vendeve të BE-së dhe nuk përfaqësojnë të gjithë emigracionin shqiptar.

Megjithatë, ato japin një sinjal shumë të fortë për drejtimin e fenomenit.

Në vitet 2022 dhe 2023 u regjistruan nivelet më të larta, me rreth 79 mijë dhe 77 mijë leje të para qëndrimi. Rënia e vitit 2024 mund të krijonte përshtypjen se emigracioni po hynte në një fazë ngadalësimi. Por rritja e vitit 2025 e dobëson këtë interpretim.

Nëse në një vend me vetëm rreth 2,3 milionë banorë dhjetëra mijëra qytetarë marrin çdo vit leje të reja qëndrimi në BE, atëherë dimensioni relativ i fenomenit është shumë më i madh sesa duket nga shifra absolute.

Krahasimi me vendet e mëdha të origjinës së emigrantëve e bën këtë edhe më të qartë.

III. Shqipëria, një vend i vogël me një diasporë jashtëzakonisht të madhe.

Në fund të vitit 2025, sipas të dhënave të Eurostat-it, stoku i lejeve të qëndrimit të dhëna në BE për shtetas shqiptarë arrinte rreth 875.100.

Kjo është një shifër jashtëzakonisht e rëndësishme për një vend me popullsi rreth 2,3 milionë banorë.

Në listën e vendeve me numrin më të madh të lejeve të qëndrimit në BE, Shqipëria shfaqet pranë shteteve me popullsi shumë herë më të mëdha: Maroku, Turqia, Ukraina, Kina, Siria, India, Mbretëria e Bashkuar dhe Rusia.

Këtu qëndron paradoksi shqiptar: një nga vendet më të vogla të Evropës prodhon një volum emigracioni që, në raport me madhësinë e popullsisë së vet, është jashtëzakonisht i lartë.

Nëse një vend me qindra miliona banorë ka një stok të madh emigrantësh, kjo është statistikisht e pritshme. Por kur një vend me pak më shumë se dy milionë banorë ka qindra mijëra qytetarë me leje qëndrimi në BE, atëherë emigracioni duhet parë si një nga faktorët qendrorë të zhvillimit të tij demografik.

Nuk kemi të bëjmë thjesht me një çështje migratore. Kemi të bëjmë me transformimin e vetë strukturës së shoqërisë shqiptare.

IV. Familja është kanali kryesor i emigrimit.

Një element tjetër i rëndësishëm i të dhënave të vitit 2025 është struktura e arsyeve të lejeve të qëndrimit.

Rreth 46,3% e lejeve të para të qëndrimit për shtetasit shqiptarë janë dhënë për arsye familjare. Rreth 29,4% lidhen me punësimin, ndërsa vetëm 0,8% me arsimin.

Këto të dhëna tregojnë diçka më të thellë se thjesht largimin e individëve.

Kur arsyeja kryesore është familjare, emigracioni po merr karakter familjar dhe afatgjatë. Nuk largohet vetëm një punëtor për të dërguar të ardhura në Shqipëri; në shumë raste, familja po zhvendoset ose po bashkohet në vendin pritës.

Kjo ndryshon edhe marrëdhënien midis emigracionit dhe kthimit.

Një emigrant ekonomik i vetëm mund të mendojë për kthimin. Një familje që ka vendosur fëmijët në shkollë, ka siguruar banesë, punësim dhe një rrjet social në vendin pritës ka shumë më tepër arsye për të qëndruar.

Prandaj, rritja e emigracionit familjar duhet të konsiderohet si një nga treguesit më të rëndësishëm të permanencës së emigracionit shqiptar.

V. Emigracioni po e ndryshon edhe tregun shqiptar të punës.

Pasojat nuk kufizohen te statistikat demografike.

Çdo largim i një të riu ose i një personi në moshë aktive për punë është një humbje potenciale për tregun shqiptar të punës. Humbet jo vetëm një punëtor, por edhe një konsumator, një prind i mundshëm, një kontribues në sigurimet shoqërore dhe, në shumë raste, një profesionist i formuar me investime të familjes dhe të sistemit arsimor shqiptar.

Kjo krijon një paradoks.

Shqipëria mund të përballet njëkohësisht me mungesë fuqie punëtore dhe emigracion të lartë.

Në pamje të parë, duket sikur mungesa e punëtorëve duhet të krijonte paga më të larta dhe kushte më të mira pune. Në një ekonomi normale, kjo do të ishte një nga përgjigjet e pritshme. Por nëse ekonomia nuk arrin të krijojë vende pune me produktivitet të lartë, paga konkurruese, siguri profesionale dhe perspektivë afatgjatë, atëherë mungesa e fuqisë punëtore mund të shndërrohet në një mekanizëm që e ushqen më tej emigracionin.

Një i ri nuk pyet vetëm: “A mund të gjej punë?”

Ai pyet gjithnjë e më shumë:

“Ku mund të ndërtoj një të ardhme?”

Dhe kjo është një pyetje shumë më e vështirë për t’iu përgjigjur Shqipërisë.

VI. Rënia e popullsisë po bëhet fakt strukturor.

Në këtë kontekst duhen parë edhe të dhënat e INSTAT-it.

Më 1 janar 2026, popullsia e Shqipërisë zbriti në rreth 2.335.930 banorë, me një rënie prej 1,16% krahasuar me 1 janarin e vitit 2025.

Rënia e popullsisë është rezultat i ndërveprimit të dy proceseve: emigracionit dhe rënies së lindjeve.

Nëse një vend humbet popullsi nga emigracioni dhe në të njëjtën kohë lindin më pak fëmijë, atëherë efekti nuk është thjesht aritmetik. Ai shumëfishohet në kohë.

Një brez që largohet nuk prodhon vetëm mungesë popullsie sot. Ai prodhon më pak familje, më pak lindje dhe më pak fuqi punëtore nesër.

Kështu krijohet një zinxhir:

emigracion → më pak të rinj → më pak lindje → plakje e popullsisë → më pak punëtorë → më pak kontribues në sigurime → presion mbi pensionet → nevojë për më shumë emigracion të fuqisë punëtore.

Nëse ky cikël nuk ndërpritet, pasojat bëhen gjithnjë e më të vështira për t’u korrigjuar.

VII. Shqipëria po përballet me një paradoks ekonomik.

Një ekonomi mund të përfitojë nga emigracioni nëpërmjet remitancave, transferimit të njohurive dhe lidhjeve me tregjet e huaja. Diaspora shqiptare është një burim i rëndësishëm ekonomik dhe njerëzor.

Por ekziston një kufi.

Nëse emigracioni bëhet shumë i madh dhe i vazhdueshëm, remitancat nuk mund ta kompensojnë plotësisht humbjen e kapitalit njerëzor.

Paratë që emigrantët dërgojnë në Shqipëri ndihmojnë familjet dhe ekonominë. Por ato nuk zëvendësojnë plotësisht një mjek që largohet, një inxhinier që punon jashtë vendit, një specialist IT, një mësues, një teknik, një sipërmarrës apo një të ri që vendos të ndërtojë familjen jashtë Shqipërisë.

Remitanca mund të zëvendësojë përkohësisht të ardhurat; nuk mund të zëvendësojë kapitalin njerëzor.

Ky është një dallim që duhet të jetë në qendër të politikave publike.

VIII. Edhe sistemi i pensioneve hyn në një zonë rreziku.

Një nga pasojat më të rëndësishme të emigracionit lidhet me raportin midis popullsisë aktive dhe asaj në pension.

Sistemet publike të pensioneve mbështeten në një ekuilibër ndërmjet kontribuesve dhe përfituesve. Kur një pjesë e madhe e popullsisë në moshë pune largohet, baza e kontribuesve ngushtohet.

Në të njëjtën kohë, jetëgjatësia rritet dhe numri relativ i të moshuarve shtohet.

Kështu krijohet presion i dyfishtë:

më pak kontribues + më shumë pensionistë = presion më i madh mbi sistemin e pensioneve.

Pikërisht për këtë arsye, emigracioni nuk duhet trajtuar vetëm nga ministritë që merren me migracionin. Ai është një çështje e financave publike, arsimit, shëndetësisë, ekonomisë, punësimit, familjes dhe zhvillimit rajonal.

Në fakt, emigracioni është një çështje kombëtare ndërsektoriale.

Çfarë na tregon krahasimi me Bashkimin Evropian?

Në vitin 2025, vendet e BE-së lëshuan rreth 3,9 milionë leje të para qëndrimi për shtetasit e vendeve jashtë BE-së, rreth 10,1% më shumë se në vitin 2024.

Punësimi ishte arsyeja kryesore, me rreth 1,3 milionë leje ose 33,6% të totalit. Pas tij vinin arsyet familjare me 28,1%, arsyet e tjera, përfshirë mbrojtjen ndërkombëtare, me 22,8%, dhe arsimi me 15,5%.

Pra, emigracioni drejt BE-së nuk është një fenomen shqiptar. Evropa vazhdon të tërheqë miliona njerëz nga jashtë saj.

Por Shqipëria ka një veçori të rëndësishme: përmasat e emigracionit në raport me madhësinë e popullsisë së vendit të origjinës.

Në një Evropë që po plaket dhe që ka nevojë për fuqi punëtore, vendet e BE-së po krijojnë gjithnjë e më shumë mekanizma për të tërhequr punëtorë, profesionistë dhe familje nga jashtë.

Kjo do të thotë se Shqipëria nuk po përballet vetëm me dëshirën e qytetarëve të saj për të ikur. Ajo po përballet edhe me kërkesën aktive të tregjeve evropiane për njerëz që Shqipëria po i humbet.

IX. Problemi nuk zgjidhet duke u kërkuar shqiptarëve të mos largohen.

Një politikë serioze nuk mund të ndërtohet mbi moralizimin e emigracionit.

Të rinjtë nuk largohen sepse nuk e duan Shqipërinë. Shumë prej tyre largohen sepse duan një jetë më të sigurt, një pagë më të mirë, një arsim më cilësor, institucione më funksionale dhe një të ardhme më të parashikueshme.

Prandaj pyetja e politikës shqiptare nuk duhet të jetë:

“Si t’i bindim shqiptarët të mos ikin?”

Pyetja duhet të jetë:

“Çfarë duhet të ndryshojë në Shqipëri që një shqiptar të ketë arsye reale për të qëndruar?”

Kjo kërkon politika shumë më të thella se fushatat patriotike.

Kërkon arsim cilësor, sistem shëndetësor funksional, drejtësi të besueshme, administratë profesionale, konkurrencë të ndershme, paga të krahasueshme me produktivitetin, strehim të përballueshëm, mbështetje për familjet e reja dhe mbi të gjitha besim te e ardhmja.

X. Nga politika e frenimit te politika e rikthimit.

Edhe nëse Shqipëria arrin ta ngadalësojë emigracionin, ajo duhet të mendojë për një politikë të re ndaj diasporës.

Nuk mjafton të thuhet se shqiptarët jashtë vendit janë “pasuri kombëtare”. Duhet krijuar një mekanizëm real për t’i lidhur ata me vendin.

Kjo do të thotë:

– programe serioze për kthimin e profesionistëve;

– lehtësime për investimet e diasporës;

– njohje më e shpejtë e diplomave dhe kualifikimeve;

– mundësi për punë akademike dhe kërkimore;

– programe për transferimin e teknologjisë dhe dijes;

– lehtësi për sipërmarrjen;

– lidhje të qëndrueshme midis universiteteve shqiptare dhe diasporës;

– politika për rikthimin e familjeve me fëmijë;

– mbështetje për profesionistët që duan të kthehen pas një periudhe pune jashtë vendit.

Në vend që diaspora të shihet vetëm si burim remitancash, duhet të trajtohet si kapital njerëzor, profesional, financiar dhe kulturor i Shqipërisë.

XI. Shqipëria nuk ka vetëm krizë emigracioni; ka krizë perspektive.

Shifra 68.653 është e rëndësishme, por nuk është vetë problemi. Problemi është ajo që fshihet pas saj. Pas çdo statistike emigracioni qëndron një individ, një familje, një vend pune i lënë bosh, një fëmijë që rritet jashtë vendit, një profesionist që ndërton karrierë diku tjetër dhe një komunitet shqiptar që dobësohet.

Nëse bashkojmë emigracionin me rënien e lindjeve, rezultati është një Shqipëri me më pak banorë, më pak të rinj dhe me një peshë gjithnjë e më të madhe të moshave të vjetra.

Kjo nuk është më vetëm një çështje demografike. Është një çështje e modelit të zhvillimit të vendit.

Një vend mund të humbasë popullsi dhe të mbijetojë ekonomikisht. Por një vend që humbet vazhdimisht të rinjtë, profesionistët dhe familjet e reja rrezikon të humbasë gradualisht edhe kapacitetin për ta rigjeneruar veten.

XII. Përfundim: alarmi nuk është te numri, por te drejtimi.

Të dhënat e Eurostat-it për vitin 2025 japin një sinjal të qartë: pas një rënieje të përkohshme në vitin 2024, emigracioni shqiptar drejt BE-së është rritur sërish. Ndërkohë, numri i përgjithshëm i lejeve të qëndrimit të mbajtura nga shtetas shqiptarë në BE ka arritur rreth 875 mijë.

Nëse kjo shifër vendoset përballë një popullsie shqiptare prej rreth 2,34 milionë banorësh, kuptojmë përmasën e fenomenit.

Shqipëria nuk po përballet thjesht me ikjen e njerëzve. Po përballet me eksportimin e vazhdueshëm të kapitalit të saj njerëzor.

Dhe kjo kërkon një ndryshim themelor të mënyrës se si mendohet politika publike.

Nuk mjafton të rritet ekonomia në terma statistikë. Duhet të rritet cilësia e jetës. Nuk mjafton të krijohen vende pune. Duhet të krijohen vende pune që i japin një të riu arsye të besojë se mund të ndërtojë karrierë dhe familje në vendin e tij. Nuk mjafton të flitet për diasporën. Duhet krijuar një strategji kombëtare për lidhjen dhe rikthimin e kapitalit njerëzor.

Sepse sfida e Shqipërisë nuk është vetëm se sa njerëz do të largohen vitin e ardhshëm.

Sfida shumë më e madhe është:

A do të jetë Shqipëria në gjendje të krijojë kushtet që brezi i ardhshëm të dëshirojë të jetojë, punojë dhe të ndërtojë familje këtu?

Nëse përgjigjja mbetet negative, atëherë emigracioni nuk do të jetë më një fenomen anësor i zhvillimit shqiptar. Ai do të bëhet një nga faktorët kryesorë që përcakton të ardhmen demografike, ekonomike dhe shoqërore të Shqipërisë.

Eni Feruli

Psikologe klinike & terapiste për varësinë nga drogat!/

Gjatë punës time me fëmijët, adoleshentët dhe familjet, kam vënë re se periudha e dimrit sjell shpesh ndryshime në humor dhe në sjellje. Ditët janë më të shkurtra, fëmijët kalojnë më pak kohë jashtë dhe pjesa më e madhe e ditës mbetet mes shkollës dhe shtëpisë. Ndryshimi i rutinës, mungesa e dritës dhe ulja e aktivitetit fizik mund të ndikojnë në energjinë dhe motivimin e tyre, edhe pse jo çdo fëmijë e përjeton dimrin në të njëjtën mënyrë.

Disa fëmijë mund të jenë më të lodhur, më nervozë ose më pak të motivuar, ndërsa të tjerë mund të izolohen dhe të humbasin interesin për aktivitetet që më parë i pëlqenin. Tek adoleshentët mund të shohim mungesë motivimi për shkollën, probleme me gjumin, vështirësi në përqendrim, ndryshime në komunikim ose largim nga familja dhe shoqëria. Shpesh këto sjellje shikohen vetëm si përtese, kokëfortësi ose mosbindje, por ndonjëherë janë mënyra e tyre për të treguar se emocionalisht nuk ndihen mirë. Fëmijët jo gjithmonë dinë ta kuptojnë apo ta shprehin me fjalë atë që po përjetojnë.

Një shqetësim tjetër për shumë prindër është koha që fëmijët kalojnë në telefon, tablet ose me videolojëra. Vendosja e kufijve është e nevojshme, por nuk mjafton vetëm t’ua heqim pajisjet elektronike. Duhet t’u ofrojmë edhe alternativa që lidhen me interesat e tyre, si sporti, muzika, leximi, aktivitetet krijuese, lojërat në familje ose takimet me miqtë. Në të kundërt, fëmija mund ta përjetojë kufizimin vetëm si dënim dhe jo si një përpjekje për ta ndihmuar.

Shumë prindër drejtohen për ndihmë pa e kuptuar gjithmonë se rutina, angazhimet dhe mënyra e organizimit të jetës familjare mund të ndikojnë indirekt tek motivimi dhe gjendja emocionale e fëmijës. Shpesh dëgjoj të fajësohet mësuesi, shkolla apo sistemi. Edhe pse në disa raste mund të ketë vërtetësi, kjo nuk duhet të na largoje nga pyetja: Çfarë mund të bëjmë ne më shumë si prindër?

Nuk mund të kontrollojmë gjithçka që ndodh në shkollë ose jashtë shtëpisë, por mund të kontrollojmë praninë tone, mënyrën si komunikojmë dhe kohën që u kushtojmë fëmijëve. Ndonjëherë një bisedë e thjeshtë, pa kritika dhe pa gjykim, mund ta ndihmojë fëmijën të hapë atë që po mban brenda. Në vend që ta pyesim menjëherë pse nuk mëson, pse nuk dëgjon ose pse rri në telefon, mund ta pyesim se si është ndier kohët e fundit dhe nëse ka diçka që po e shqetëson.

Jo çdo ndryshim humori do të thotë se ka një problem psikologjik. Por kur ankthi, trishtimi, izolimi, vështirësitë me gjumin ose mungesa e motivimit vazhdojnë dhe fillojnë të ndikojnë në shkollë, në marrëdhëniet me të tjerët dhe në jetën e përditshme, është mirë të kërkohet mbështetje profesionale.

Sidomos gjatë dimrit, fëmijët dhe adoleshentët nuk kanë nevojë vetëm për rregulla. Ata kanë nevojë të ndihen të dëgjuar, të kuptuar dhe të mbështetur. Koha dhe vëmendja që u japim sot mund të bëjnë një ndryshim shumë të madh në mënyrën si ata mësojnë të kuptojnë dhe të përballojnë emocionet e tyre.

Saimir Kadiu/

Më 4 SHTATOR 1885, në Shkodër, lindi Vinçenc Prennushi, një nga figurat më të ndritura të kulturës shqiptare të gjysmës së parë të shekullit XX.

Sot, 141 vjet më pas, emri i tij nuk mund të kujtohet vetëm si emër i një kleriku katolik. Ai ishte njëkohësisht poet, shkrimtar, folklorist, përkthyes, studiues, historian dhe intelektual i një kulture të rrallë.

Dhe ndoshta historia e tij është nga ato histori që Shqipëria ende nuk i ka treguar deri në fund.

Vinçenc Prennushi ishte bir i Shkodrës – qytetit ku feja, kultura, muzika, fotografia, teatri, letërsia dhe mendimi intelektual kishin krijuar një hapësirë të pazakontë për Shqipërinë e asaj kohe. Shkollimi i tij në Austri, në Tirol e më pas në qendra të tjera universitare, e futi në kontakt me një botë evropiane që ai do ta sillte në Shqipëri përmes librit dhe përkthimit.

Por Prennushi nuk ishte thjesht një njeri që merrte nga Evropa. Ai ishte edhe një njeri që i jepte Evropës një Shqipëri të mbledhur në këngë, në kujtesë dhe në gjuhë.

Në vitin 1911, me “Visaret e Kombit – Kangë gegnishte”, ai kontribuoi në ruajtjen e një pasurie të jashtëzakonshme të folklorit shqiptar. Në një kohë kur identiteti kombëtar ende po ndërtohej me alfabet, shkollë, libra e kujtesë, mbledhja e këngëve popullore ishte një akt i madh kulturor.

Sepse një komb nuk jeton vetëm në arkiva.

Ai jeton edhe në këngët që njerëzit i kanë kënduar pa ditur se një ditë ato do të bëheshin dëshmi e ekzistencës së tyre.

Në vitin 1918 botoi “Fjala e Zotit”, ndërsa “Grueja shqyptare”, romanca e tij në vargje, shënon një tjetër hap të rëndësishëm në krijimtarinë letrare.

Një vit më vonë, më 1919, Shkodra do të shihte në skenë dramën “E tradhtuemja”, përshtatje në shqip e veprës së T. A. Rolandos.

Pastaj erdhi viti 1921. “Gjeth’ e Lule”.

Një titull që duket sikur përmbledh vetë natyrën e poezisë së Prennushit: e brishtë, e qetë, lirike, e mbështetur në bukurinë e gjuhës dhe të ndjenjës.

Kritika e kohës e gjeti të bukur dhe delikate. Eqrem Çabej do ta cilësonte Prennushin si “poet i qytetit të Shkodrës”.

Dhe është një përcaktim që shkon përtej letërsisë.

Sepse Shkodra nuk ishte vetëm vendi ku ai lindi.

Ishte bota shpirtërore ku ai u formua.

NJË SHQIPTAR QË PËRKTHEU EVROPËN

Prennushi ishte një nga ata intelektualë shqiptarë që e kuptonin se modernizimi i Shqipërisë nuk mund të bëhej pa e sjellë kulturën evropiane në gjuhën shqipe.

Më 1933 përktheu dhe botoi “Quo Vadis” të Henryk Sienkiewicz, ndërsa më 1939 botoi “Burgjet e mia” të Silvio Pellicos.

Ai u mor edhe me Dante Alighierin, Manzonin dhe autorë të tjerë të mëdhenj të traditës evropiane.

Më 1941 i shkroi parathënien për përkthimin e “Të fejuemt” të Alessandro Manzonit nga At Mark Harapi.

Këto nuk ishin thjesht përkthime. Ishin ura. Ura mes Shkodrës dhe Evropës.

Mes shqipes dhe kulturës universale.

Mes një vendi të vogël që kërkonte të gjente vendin e vet në botë dhe një qytetërimi që kishte ndërtuar prej shekujsh një traditë të jashtëzakonshme letrare e filozofike.

Në vitin 1931 botoi dramën me pesë akte “Prej robnije në liri”.

Dhe këtu, pa dashur, titulli i veprës duket sikur merr një kuptim profetik.

Prej robnije në liri. Sepse pak vite më vonë Shqipëria do të hynte në një tjetër robëri.

DRAMA E MADHE E VITIT 1947

Pas Luftës së Dytë Botërore, Shqipëria ndryshoi gjithçka.

Regjimi komunist e pa Kishën Katolike si një institucion që duhej nënshtruar. Për një klerik si Prennushi, që e kishte lidhur jetën me Kishën Katolike dhe me Vatikanin, konflikti ishte i pashmangshëm.

Në vitin 1947 ai u arrestua dhe u gjykua.

Procesi ishte një nga ato paradokse tragjike të historisë shqiptare: një nga njerëzit më të kulturuar të vendit gjykohej nga një trupë ku niveli më i lartë arsimor ishte arsimi shtatëvjeçar.

“Krimi” i tij ishte, në thelb, refuzimi për ta pranuar shkëputjen e Kishës Katolike shqiptare nga Vatikani.

Por në një diktaturë, kur pushteti vendos se çfarë është krim, edhe ndërgjegjja mund të bëhet provë fajësie.

Prennushi u dënua me 20 vjet burgim.

Dhe këtu historia e tij lidhet me një nga dialogët më tronditës të kujtesës letrare shqiptare.

DIALOGU I LASGUSHIT ME KADARENË

Në librin “Ftesë në studio”, Ismail Kadare kujton një bisedë me Lasgush Poradecin.

Lasgushi i thotë:

“Ne e dënuam Vinçenc Prenushin me 75 vjet burg, kur ai ishte 75 vjeç…”

Kadare habitet: “Kush ne?”

Dhe Lasgushi përgjigjet: “Po… po… ne poetët…”

Pastaj vjen fjalia e madhe:

“Në një vend të qytetëruar poetët mbajnë përgjegjësi për gjithçka.”

Është një nga ato fjali që vazhdojnë të jetojnë përtej kontekstit të tyre.

Lasgushi nuk po thoshte se poetët kishin firmosur dënimin e Prennushit.

Po fliste për përgjegjësinë morale të intelektualit.

Për fajin e heshtjes. Për përgjegjësinë e kulturës kur përballë saj përdhoset kultura.

Për atë borxh të padukshëm që një shkrimtar ka ndaj një shkrimtari tjetër, edhe kur ata i përkasin botëve të ndryshme politike, fetare apo estetike.

Dhe ndoshta kjo është një nga trashëgimitë më të mëdha të Prennushit: nuk mund të ketë kulturë pa përgjegjësi morale.

FAMILJA PRENNUShI – NJË DYER E MADHE E KULTURËS SHKODRANE

Edhe vetë familja Prennushi ishte një fenomen.

Një familje qytetare shkodrane që i dha Shqipërisë disa klerikë të rëndësishëm: Don Mati Prennushi, At Mati Prennushi OFM, Imzot Vinçenc Prennushi OFM, At Karlo Prennushi OFM dhe Don Kolec Prennushi.

Disa prej tyre u shkolluan në Austri, në Graz, Tirol e Linz.

Në një Shqipëri ende të varfër në institucione arsimore, këta njerëz shkuan larg për të mësuar dhe u kthyen për të dhënë.

Ky ishte modeli i një pjese të elitës shqiptare të asaj kohe: të shkoje në Evropë për të mësuar Shqipërinë.

VDEKJA NË BURG

Më 19 mars 1949, në burgun e Durrësit, Vinçenc Prennushi mbylli sytë. Ishte 63 vjeç. Pranë tij ishte Arshi Pipa.

Dhe kjo është një nga ato ironitë e mëdha të fatit shqiptar: dy intelektualë, dy poetë, dy njerëz të kulturës, të bashkuar jo në një bibliotekë apo universitet, por në një burg.

Pipa do ta ruante kujtimin e tij.

Në esenë “Kujtime mbi Vinçenc Prenushin”, ai do ta quante:

“Simboli i të së kaluemës së Shqipënisë me të cilin ne mburremi.”

Një fjali që tingëllon si epitaf. Por edhe si akuzë.

Sepse ajo “e kalueme” për të cilën Shqipëria mund të mburret nuk ishte një e kaluar e vdekur. Ishte një traditë kulturore, fetare, qytetare dhe evropiane që regjimi u përpoq ta fshinte. Nuk mundi.

NGA BURGU NË KUJTESË

Më 8 maj 1993, në Durrës, Vinçenc Prennushi u shpall “Martir i Demokracisë”.

Por ndoshta sot, 141 vjet pas lindjes së tij, ai meriton të kujtohet përtej titujve. Jo vetëm si martir. Jo vetëm si klerik. Jo vetëm si françeskan. Por si një njeri i kulturës shqiptare. Një njeri që mblodhi këngët e popullit. Që shkroi poezi. Që krijoi dramë.

Që përktheu Sienkiewicz-in e Pellicon, u mor me Dante e Manzoni.

Që kërkoi ta afronte Shqipërinë me Evropën.

Që besoi se feja dhe kultura mund të bashkëjetonin me dashurinë për kombin.

Dhe që, në fund, pagoi me jetën besnikërinë ndaj ndërgjegjes së tij.

Ndoshta historia e tij mund të përmblidhet më bukur me vetë titullin e dramës së tij të vitit 1931: “Prej robnije në liri.”

Sepse Vinçenc Prennushi nuk arriti ta shihte atë liri.

Por Shqipëria, dekada më vonë, do të kthehej tek ai.

Do ta nxirrte emrin nga heshtja. Do ta kthente në kujtesë.

Dhe sot, kur përkulemi para figurës së tij, nuk kujtojmë vetëm një njeri që vdiq në burg.

Kujtojmë një Shqipëri që nuk pranoi të vdiste në burg bashkë me të.

Një Shqipëri të Shkodrës së vjetër, të librave, të këngëve, të kishave, të shkollave, të teatrove dhe të shtypshkronjave.

Një Shqipëri që Prennushi e mbajti në zemër deri në frymën e fundit.

Dhe ndoshta prandaj, 141 vjet pas lindjes së tij, fjala më e drejtë për të nuk është vetëm martir.

Është:kujtesë.

Sepse një popull që harron njerëzit e vet më të mirë, rrezikon të harrojë edhe atë që ka qenë vetë.

Rafaela Prifti/

Gripi nuk njeh kufij, Shqipëria dhe rajoni duhet të bashkëpunojnë përtej tyre – një nga mesazhet kryesore të Konferencës Ndërkombëtare për Parandalimin e Gripit në Uashington D.C. Sezoni i gripit 2026-2027 fillon në shtator, por informimi dhe masat mbrojtëse nisin shumë më herët.

E përqendruar mbi laptopin ku kishte prezantimin e saj, Dr. Silva Bino po priste fillimin e sesionit të së dielës pasdite në Qendrën e Konventave në Uashington DC. Si epidemiologe e njohur në Shqipëri dhe koordinatore rajonale e Rrjetit Shëndetësor të Evropës Juglindore (SEEHN), ajo ishte folëse në konferencën katër-ditore “Options for the Control of Influenza XIII” organizuar nga Shoqata Ndërkombëtare për Viruset e Sistemit Respirator (The Internacional Society for Respiratory Viruses, IRSV) nga 30 gushti deri më 2 shtator, 2026. Në prezantimin e së dielës, ajo u përqendrua tek bashkërendimi dhe protokollet e përbashkëta operacionale përgjatë kufijve të Evropës juglindore që vendet fqinje të kenë qasje të përbashkët në të dhëna të besueshme për parandalimin e viruseve gripale. Ky bashkëpunim është veçanërisht i rëndësishëm në përhapjen e gjerë që ka gripi (influenza), i cili prek mesatarisht 1 miliardë njerëz në mbarë botën, me rrezikshmëri më të lartë për të moshuarit, fëmijët dhe personat me sëmundje kronike.

Duke iu referuar sezonit 2026-2027, Dr. Bino vlerëson se Shqipëria dhe vendet e rajonit duhet të përqendrohen te përgatitja në kohë e sistemeve shëndetësore, mbikëqyrja epidemiologjike dhe rritja e mbulimit me vaksinën e gripit. Mesazhi është i qartë: gripi nuk njeh kufij, bashkëpunimi për parandalimin e tij duhet të shtrihet përtej tyre.

Autoriteti i saj në fushën e shëndetit publik dhe mjekësisë është konsoliduar ndër vite përmes një karrierë të pasur në kërkime shkencore, bashkëpunime ndërkombëtare dhe angazhime në role drejtuese. Krahas formimit të saj si mjeke dhe Doktore e Shkencave, ajo gëzon një profil të spikatur profesional në fushat e shëndetit publik dhe mjekësisë. Aktualisht, Dr. Silva Bino është Shefe e Departamentit të Kontrollit të Sëmundjeve Infektive në Institutin e Shëndetit Publik (ISHP) në Tiranë, si edhe Profesore e Asociuar për Sëmundjet Infektive në Fakultetin e Mjekësisë të Universitetit të Tiranës.

Konferenca katër-ditore në Uashington D.C. pasqyronte disa nga tiparet e jetës paspandemike në Amerikë dhe në botë, një realitet i formësuar nga betejat e ashpra midis informimit, keqinformimit dhe dizinformimit në sferën e shëndetit publik dhe mjekësisë. Dhjetë vjet më parë, kur u mbajt edicioni i nëntë i konferencës në Çikago, “fliste vetëm shkenca” dhe nuk bëhej fjalë për dizinformim dhe misinformim të publikut, kujton Dr. Silva Bino.

Konferenca “Options for the Control of Influenza XIII” është takimi më i madh global i fokusuar në parandalimin, kontrollin dhe trajtimin e gripit. Në kuadër të saj u mbajtën edhe disa sesione kushtuar viruseve të tjera respiratore. Ishte konceptuar si një platformë e përbashkët për ekspertët globalë në virologji, kujdes klinik, kërkime shkencore dhe shëndet publik, për të qasje të njëjtë ndaj të dhënave shkencore, përmirësimin e bashkëpunimit dhe masat mbrojtëse ndaj gripit. Në konferencë kishte rreth 1,300 të regjistruar nga 558 vende, prej të cilëve gjysma vinin për herë të parë, ndërsa të tjerë ishin veteranë që kanë qenë të pranishëm në 11 sesione radhazi.

Pavarësisht disa vështirësive me administratën amerikane, organizatorët ishin të kënaqur. Për ta, kjo ishte prova se ideja e artikuluar dy vite më parë në Australi për një strukturë të zgjeruar me pjesëmarrjen e rrjeteve kërkimore dhe farmaceutike, ato të kujdesit mjekësor, shoqatat jo fitimprurëse, tashmë ishte bërë realitet. Synimi kryesor është përmirësimi i informimit dhe përhapja e zbulime të reja, krahas njohjes së sfidave aktuale dhe një koordinimi më efektiv midis vendeve partnere dhe autoriteteve përkatëse.

Në aspektin akademik dhe kërkimor, Dr. Silva Bino e ka përqendruar punën e saj kryesisht në epidemiologji dhe në studimin e viruseve të transmetuara nga vektorët. Gjatë periudhës së pandemisë COVID-19, Silva Bino shërbeu në Komitetin Teknik të Ekspertëve në Shqipëri, drejtoi udhëzimet e shëndetit publik, menaxhoi strategjinë e karantinës, trajtoi çështjet e efikasitetit të vaksinave dhe bashkërendoi punën me Organizatën Botërore të Shëndetit (WHO). Në pushimin midis sesioneve të Konferencës në Uashington D.C., ajo ndjek online mbledhjen e WHO, dhe duke buzëqeshur thotë: “Kjo është një tjetër punë që bëj!” Dr. Bino bëri gati për printim posterin që do ta paraqes në prezantimin interaktiv të martën pasdite, përpara se të kthehet tek detyrat e tjera që e presin në Shqipëri.

Dr. Shefqet Deliallisi/

(Kongresi shkollave shqipe – Ngjarje madhore e kombit shqiptar).

Vetëm 10 muaj pas Kongresit të Manastirit, më 2-9 shtator 1909, një tjetër kongres kombëtar, i përmasave të njëjta për nga rëndësia, pjesëmarrja dhe vendimet, u mbajt në Elbasan, i njohur si “Kongresi i Elbasanit” apo “Kongresi i Shkollave Shqipe”.

Ky kongres u thirr me nismën e klubit shqiptar të Selanikut, ndërsa u përgatit nga klubet “Bashkimi” e “Vllaznia” të Elbasanit.

Një e përkohshme ato ditë shkruante:

“Ky kongres është më i shënuari nga të gjitha kongreset. Me vendimet që ai mori la emrin e tij të pavdekur nëpër faqet e historisë sonë”.

Por çfarë në të vërtetë përfaqëson Kongresi Kombëtar i Elbasanit?

Për hir të së vërtetës janë të shumtë ata që ende nuk dinë sa duhet për të. Kjo nga retushimi dhe lënia në hije të kësaj ngjarje prej regjimi komunist, pasi dy drejtuesit e kongresit, kryetari Dervish bej Biçakçiu dhe nënkryetari Mit-hat bej Frashëri, ishin shpallur armiq dhe persekutuar prej tij.

Por le t’i kthehemi Kongresit të Elbasanit. Le t’i kthehemi shtatorit të vitit 1909, të cilin Mit-hat bej Frashëri, një nga organizatorët dhe drejtuesit e kongresit na e përshkruan kështu në ditarin e tij:

“…jemi më tepër se njëzet kuaj. Shokët e mij janë delegatët e Manastirit (zoti Gjergji Qiriazi dhe Zonja Sevasti Qiriazi), delegatët e Ohrit dhe Strugës (Hamdi dhe Abdulla beu) dhe delegatët e Korçës dhe të Skraparit me të cilët u bashkuam në han të Quksit: Orhan beu, Idhomen Kosturi dhe Abdulla beu; bashkë me këta dhe Osman efendi Zuraja, bashkëdelegat i Seklanikut, Baki efendi Berati shok i udhës dhe zot i fjalës….

Kur arritëm te Rrapi i Vojvodës, (në hyrjen e qytetit të Elbasanit) gjetëm një shumicë njerëz nga Elbasani që na kishin dalë përpara bashkë me Dervish benë (Dervish bej Biçakçiu). Një fjalë mirëseardhjeje prej pritësit dhe një fjalë ngjatjetimi prej nesh dhe gjithë më këmbë hyjmë në qytet drejt në klubin “Bashkimi”, ku na pret dhe një shumicë tjatër…”

Jo rastësisht, për mbajtjen e kongresit të arsimit ishte përzgjedhur Elbasani. Ishin traditat e shkëlqyera patriotike, arsimore e kulturore dhe figurat e spikatura të Rilindjes Kombëtare nga ky qytet që ndikuan në zgjedhjen e tij.

“Vërtetë më të bukur qytet se Elbasani- shkruan Mit-hat Frashëri në ditarin e tij- s’mund të gjendej për një kongres të tillë kombiar, ku do të bisedohet puna e shkollave shqipe dhe mësimit të gjuhës sonë; njerëzia e Elbasanit jo tani, por dhe në kohët despotike ishin çquar për dashurinë e tyre për gjuhën shqipe…”.

“Sot mblidhemi në shkollën greqisht, shkollën e kalasë. Pas konstitucionit, në këtë shkollë klubi ka vënë një mësonjës shqip. Në Elbasan ka dhe një shkollë greqisht tjatër, por dhe atje mësohet shqipja; bashkimi dhe mëmëdhetaria e elbasansve i ka lënë shterpë kundërqëndrimet e klerit grek që na duken kaq të fortë e të dëmshëm gjetkë.

Përpara shkollës, në mes të saj dhe kishës, shohim varrin e Kostandin Kristoforidhit, të atij të palodhurit djalë të këtij qyteti të cilit gjuha jonë i ka hua shumë gjëra: kthimet (përkthimet) e tij të librave të shenjtë, fjalori i tij dhe gjithë propaganda që ka bërë në këtë qytet, janë munomente që nderojnë për jetë kujtimin e këtij njeriu të vyer”.

Në Kongresin Kombëtar të Elbasanit morën pjesë 35 delegatë, përfaqësues të klubeve dhe të shoqërive shqiptare nga Elbasani, Tirana, Durrësi, Dibra, Shkupi, Manastiri, Gjirokastra, Korça, Berati, Leskoviku, Përmeti, Ohri, Struga, Pogradeci, Janina, Filati etj. Nuk mundën të dërgonin delegatë Vlora dhe Shkodra, për shkak të presionit të xhonturqve, si dhe vilajeti i Kosovës, për shkak të pengesave që nxorën klerikët dhe paria konservatore, që përkrahte alfabetin arab. Përsa i përket klubit të Shkupit, ai ngarkoi si përfaqësues të vetin Mit-hat Frashërin, ndërsa atdhetarët shkodranë njoftuan se do t’i njihnin vendimet e këtij Kongresi.

Mes delegatëve të Kongresit kishte veprimtarë të njohur të lëvizjes kombëtare, mësues atdhetarë, si Mithat Frashëri, Dom Nikollë Kaçori, Dervish bej Biçaku, Grigor Cilka, Gjergj e Sevasti Qiriazi, Simon Shuteriqi, Josif Haxhi Mima, Qemal Karaosmani, Orhan Pojani, Ahmet Dakli, Refik Toptani, Hafiz Ibrahim Dalliu, Thoma Papapano, Hamdi Ohri, Dhimitër Buda, Abdullah Rushit Ahmeti (Struga), Abdulla Koprëncka, Kristo Dako, Emin Haxhiademi, Qamil Haxhifeza, Mihal Sava, Andrea Konomi, Selman Blloshmi, Idhomenë Kosturi, Kahreman Vrioni etj. Vlen të theksohet këtu edhe roli i rëndësishëm i Lef Nosi në përgatitjen e këtij kongresi.

“Delegatët – shkruan Mit-hat Frashëri në ditarin e tij – u mblodhën dhe kënduan letrat (mandatet) që kishin sjellë secilido prej klubit nga i cili dërgohej, pastaj u zgjodh kryetari dhe nënkryetari..”.

Kongresi me votë të fshehtë zgjodhi drejtuesit, Kryetar Dervish Biçakçiun, nënkryetar Mit’hat Frashërin. Sekretarë u caktuan Simon Shuteriqi dhe Josif Haxhimima.

Në Kongres u shqyrtuan tri çështje kryesore: hapja e një shkolle pedagogjike; krijimi i një qendre të vetme për drejtimin, organizimin dhe financimin e shkollave shqipe; bashkërendimin e veprimtarisë së klubeve shqiptare.

Akti themelor i Kongresit të Elbasanit, Rezoluta me 15 nene, u nënshkrua nga gjithë delegatët.

Një nga pikat më të rëndësishme të saj ishte hapja në Elbasan e shkollës Normale, e cila do të përgatiste mësues për shkollat shqipe, që do të mbahej me kontributin e të gjitha klubeve dhe shoqërive shqiptare.

Kongresit shënoi themelimin e një sistemi kombëtar shkollor në Shqipëri dhe një hap të rëndësishëm në shndërrimin e të gjitha shkollave të huaja (turke ose në gjuhë të tjera) në shkolla shqipe.

Vendimet e këtij kongresi patën rëndësi të madhe për lëvizjen kombëtare shqiptare dhe përhapjen e arsimit, gjuhës amtare e kulturës kombëtare.

Mbajtja e Kongresit të Elbasanit dhe vendimet e tij patën një jehonë të madhe brenda e jashtë vendit. Mjafton të përmendim gazetën “Journal de Geneve” të Zvicrës në të cilën shkruhej: “Në kongresin e shqiptarëve që u mbajt në Elbasan, u vendos organizimi i shkollave me themel gjuhën shqipe”.