Prof. Dr. Pal Nikolli/

“Fjalori i Gjuhës Shqipe” (Λεξικόν της Αλβανικής Γλώσσης) i Kostandin Kristoforidhit (1827–1895) përbën një nga veprat themelore të albanologjisë dhe një nga monumentet më të rëndësishme të kulturës shqiptare. Ai nuk është thjesht një fjalor dygjuhësh shqip – greqisht, por një dokument i jashtëzakonshëm shkencor që ruan dhe pasqyron gjendjen e gjuhës shqipe, të kulturës popullore dhe të hapësirës etnogjeografike shqiptare në gjysmën e dytë të shekullit XIX. Për nga vlera gjuhësore, historike, etnografike dhe gjeografike, kjo vepër përfaqëson një burim të pazëvendësueshëm për studimin e zhvillimit të gjuhës shqipe dhe të identitetit kombëtar shqiptar.

Kristoforidhi ia kushtoi dekada të tëra të jetës mbledhjes së materialit leksikor. Duke udhëtuar në pothuajse të gjitha trevat shqiptare të Ballkanit, nga Shqipëria e Veriut dhe e Mesme, në Jug, Çamëri, Kosovë, Maqedoninë Perëndimore dhe deri në vendbanimet arvanitase të Greqisë, ai regjistroi me përpikëri fjalët, shprehjet, emërtimet vendore dhe veçoritë dialektore që dëgjoi drejtpërdrejt nga popullsia. Kjo metodë e kërkimit në terren, e mbështetur në vëzhgim sistematik dhe në komunikim të drejtpërdrejtë me folësit vendas, e afron veprën e tij me standardet moderne të dialektologjisë dhe etnolinguistikës.

Megjithëse fjalori u përfundua rreth viteve 1879–1880, ai u botua vetëm pas vdekjes së autorit, në vitin 1904 në Athinë, nga shtypshkronja P. D. Sakellariou. Në këtë botim, leksiku shqiptar u paraqit me një alfabet të përshtatur mbi bazën e grafisë greke, të plotësuar me shenja diakritike për të shprehur tingujt karakteristikë të shqipes, ndërsa shpjegimet dhe përkthimet u dhanë në gjuhën greke. Ky sistem shkrimi pasqyron përpjekjet e kohës për të krijuar një mënyrë sa më të saktë të paraqitjes fonetike të shqipes, në një periudhë kur alfabeti i unifikuar shqiptar ende nuk ishte miratuar.

Në ditët e sotme, kjo vepër është pjesë e domenit publik dhe është e aksesueshme falas në format digjital. Botimi origjinal i vitit 1904 mund të konsultohet në platforma ndërkombëtare të arkivit digjital, në bibliotekat kombëtare dhe universitare, si edhe në botime kritike të transkriptuara në alfabetin modern shqip nga studiues të Akademisë së Shkencave dhe institucioneve të tjera kërkimore. Kjo e bën veprën të disponueshme jo vetëm për studiuesit, por edhe për studentët, mësuesit dhe të gjithë të interesuarit për historinë e gjuhës shqipe.

Megjithatë, rëndësia e fjalorit shkon shumë përtej funksionit të tij si një mjet përkthimor. Ai përfaqëson një thesar leksikografik, etnografik dhe etnogjeografik, ku ruhen mijëra dëshmi mbi jetën, kulturën dhe organizimin hapësinor të shqiptarëve në shekullin XIX. Çdo fjalë e regjistruar përfaqëson një element të kujtesës kolektive, një dëshmi të mënyrës së jetesës dhe të marrëdhënies së komuniteteve shqiptare me mjedisin natyror dhe shoqëror.

Një nga kontributet më të rëndësishme të veprës është pasqyrimi i diversitetit dialektor të gjuhës shqipe. Kristoforidhi dokumentoi me kujdes format e gegërishtes dhe të toskërishtes, duke evidentuar ngjashmëritë dhe ndryshimet ndërmjet tyre. Kjo e bën fjalorin një burim të pazëvendësueshëm për studimin historik të dialekteve shqiptare dhe për rindërtimin e zhvillimit të tyre në hapësirë dhe në kohë. Në të njëjtën kohë, ai regjistroi një numër të madh emërtimesh vendore, toponimesh, hidronimesh dhe oronimesh, duke krijuar një pasqyrë të gjerë të organizimit territorial të trevave shqiptare në prag të shekullit XX.

Nga këndvështrimi i gjeografisë historike, fjalori përmban një pasuri të jashtëzakonshme të terminologjisë që lidhet me relievin, ujërat, pyjet, kullotat, bujqësinë, blegtorinë dhe ekonominë tradicionale. Emërtimet për male, lugina, lumenj, burime, fusha, shpate, pyje, kullota dhe forma të tjera të peizazhit përbëjnë një burim të çmuar për studimin e marrëdhënies ndërmjet njeriut dhe mjedisit natyror. Nëpërmjet këtij materiali leksikor mund të rindërtohen elemente të rëndësishme të peizazhit historik shqiptar dhe mënyra se si komunitetet vendase e kanë perceptuar dhe organizuar territorin ku kanë jetuar.

Një tjetër dimension me rëndësi të veçantë është ai etnografik. Në faqet e fjalorit ruhen qindra terma që lidhen me jetën familjare, organizimin shoqëror, zakonet, veshjet tradicionale, ushqimin, mjetet e punës, profesionet, besimet popullore dhe ceremonitë e ndryshme. Në këtë mënyrë, fjalori shndërrohet në një enciklopedi të kulturës materiale dhe shpirtërore shqiptare, duke dokumentuar një trashëgimi që në shumë raste ka pësuar ndryshime të mëdha ose është zhdukur me kalimin e kohës.

Në aspektin historiko-gjuhësor, Kristoforidhi synonte të evidentonte origjinalitetin dhe lashtësinë e gjuhës shqipe. Përmes mbledhjes së fjalëve autoktone, veçanërisht të atyre që lidhen me natyrën, florën, faunën, klimën dhe jetën tradicionale, ai krijoi një bazë të rëndësishme dokumentare që u shfrytëzua më vonë nga studiuesit e historisë së gjuhës për të analizuar zhvillimin e shqipes dhe marrëdhëniet e saj me gjuhët e tjera indoevropiane. Edhe pse çështja e vazhdimësisë iliro – shqiptare është objekt studimi ndërdisiplinor, materiali i mbledhur prej tij përfaqëson një burim me rëndësi të veçantë për kërkimet historike, gjuhësore dhe arkeologjike.

Po aq i rëndësishëm është edhe dimensioni kombëtar dhe identitar i veprës. Në fjalor pasqyrohet përdorimi i termave si Arbër, Arbën, Shqipëri, shqiptar dhe emërtimeve të tjera etnike e territoriale, të cilat dëshmojnë evolucionin e vetëdijes kombëtare shqiptare gjatë shekullit XIX. Këto të dhëna ndihmojnë në kuptimin e mënyrës se si shqiptarët e konceptonin identitetin e tyre etnik, gjuhësor dhe territorial në periudhën e Rilindjes Kombëtare, kur po formësohej ideja moderne e kombit shqiptar.

Nga këndvështrimi i leksikografisë moderne, Fjalori i Kristoforidhit mbetet një model i punës kërkimore të bazuar në dokumentimin sistematik të gjuhës së folur. Ai shërbeu si një nga burimet kryesore për hartimin e fjalorëve të mëvonshëm të shqipes dhe ndikoi ndjeshëm në procesin e standardizimit të gjuhës letrare. Njëkohësisht, ai mbetet një pikë referimi për studimet e dialektologjisë, historisë së gjuhës, etnologjisë, gjeografisë historike dhe historisë së kulturës shqiptare.

Në përfundim, “Fjalori i Gjuhës Shqipe” i Kostandin Kristoforidhit nuk duhet parë vetëm si një vepër leksikografike. Ai është një arkiv i gjallë i kujtesës kombëtare, një atlas gjuhësor dhe etnogjeografik i shqiptarisë së shekullit XIX dhe një dëshmi e përpjekjeve të Rilindjes Kombëtare për të dokumentuar shkencërisht gjuhën, kulturën dhe territorin shqiptar. Për këtë arsye, ai mbetet një nga gurët themelorë të albanologjisë dhe një nga burimet më të rëndësishme për studimin e historisë gjuhësore, kulturore dhe gjeografike të shqiptarëve.

Hazir Mehmeti, Vjenë/

“Çdo komb që i harron fëmijët e vet të vrarë, është i dënuar të rritet pa rrënjë.” (Hanëmshahe Ilazi)

Ishte vera e vitit 2018. Vapë! Prishtina gumëzhinte sa nga të nxehtit, po aq nga mërgimtarët entuziast që lëviznin sheshit i cili kishte mbetur i vogël dhe sapo kalonim në Sheshin Gjergj Kastrioti Skënderbeu, mund të merrje frymë më lehtë. Sapo e filloje rrugën drejt Sheshit Dr. Ibrahim Rugova, sërish ngushtohej hapësira dhe duhej kujdes nga çiklistët dhe motopicet e shpejta të ngarë nga kamerier apo fëmijë. Mes këtij pështjellimi gushti, ishim unë e Djaloshi, miku im. Të dy vinim nga larg; Djaloshi nga Cyrihu kurse unë nga Vjena e Karl Gegës. “Kah do ia mbajmë, shoqit, u sos rruga, nuk mund të qëndrojmë kështu gjatë, e sheh jemi djersitur dhe llafet na janë terë”, i them Djaloshit me shaka.

Po, harrove, edhe një orë e kemi takimin në Iliria me Motrën e Madhe , Hanëmshahen , ke dëgjuar, të kam folur, më duket, kur u takuam në Velipojë verën e kaluar. Ai! Paskam harruar fare! Më vjen mirë, por duhet pak të më tregosh rreth Motrës suaj, është para teje apo pas teje, ka kryer shkollë apo diç tjetër, nuk më ke treguar, – fola me ndjenjë ngrohtësia se do takohem me motrën e mikut tim, dhe kisha harruar ato që i kisha dëgjuar n# verën e kaluar. Djaloshin kisha vite që e njihja gjithandej shëtitjeve në disa vend, por e veçanta e gjithë kësaj ishin arbëreshët në Kalabri e Sicili.

Djaloshi i kujdesshëm nuk u lagua që të më humbë në masën e njerëzve derisa u përshëndeta me dy kolegë, mësues, nga Gjermania. Nga larg e vërejta se Djaloshi nxori kamerën e tij dhe shkrepi në drejtim të Teatrit Kombëtar.

-Ishin kolegë nga Gjermania, – i tregova Djaloshit për arsyetim. Ecim, mos të vonohemi, tha Djaloshi duke e futur kamerën e tij në këllëfin që mbante varur në krah. Do të kënaqeni muhabet, Motra është shumë shpirtmadhe dhe llafatore, – krejt kjo nga respekti e dashuria që ka për njerëzit e vyer. Ajo mezi pret të takohet, i kam folur për ty. Pa mbaruar mirë, arritëm në hyrje, u lëshuam shkallëve dhe motra na kishte vërejtur, dukej se kishte pritur në këmbë.

Rrallë takon në kohën tonë njerëz me qëndrim kaq pozitiv dhe vlerësues. Mbi tavolinë kishte vendosur disa libra, nga të cilët lexova me kureshtje “Gratë e huaja për shqiptarë dhe shqiptaret e diasporës” .

S’ke se si të mos ngazëllohet njeriu kur mëson aq shumë gjëra, aq shumë përjetime nga jeta e një intelektuale shqiptare e brumosur me gjakun e Shën Terezes, Shote Galicës, Norës së Kelmndit, Xhevë Lladrovc dhe shumët tjera heroina. Jeta e saj është e ndërtuar nga pjesë jete e të gjithave prej tyre.

Këtë, nisa të mësoj që nga ajo ditë. Ky mësim u rrit e u pasurua vite me radhë në takimet tona në aktivitet shënjuese historike, aktivitetet letrare dhe në shënimin e festave të veçanta. Ajo dallohet me vlerësimin pozitiv ndaj punës së tjetrit. Nëse dikush nga njerëzit është ndriçues, kjo është Motra e Madhe.

Derisa, miku im, Djaloshi, e quante motër me shumë të drejtë, diçka që u ndërtua nga jeta e tyre e përbashkët në qytetin e Ferizajt, që nga Shkolla Normale ku kishin ndarë bankën së bashku, deri tek veprimtaria kombëtare, Djaloshi si gazetar e organizator i aktiviteteve të shumta në “Rilindje” e Ferizaj, kurse motra krahas tij e pa ndalur në punën e saj në mbrojtje e të drejtave kombëtare.

Lufta ishte sprovë e përvojë. Hanumshahe Ilazi u gjend aty ku frymon lufta e luftëtari, aty ku nënave e fëmijëve u duhej ndihma. Në Drenicën e kallur nga lufta, në gjithë Kosovën Hanemshahen e kishe kudo në detyrë. Në shumë detyra deri në llogoret e qëndresës, në mision lidhje, ndihmë të plagosurve, të uriturve. Andaj, të gjithë e njohin, por jo më emrin e shkruar, por me emrin e madh të dalë nga afërsia, aty ku dora e motrës shëron plagë e shpirt, e njohin si Motër, Merreni si të dëshironi, por Motra e Madhe është emri i saj që njihet e jeton në Drenicë dhe gjithë Kosovën. Motra nuk rri, ajo shkruan e shkruan dhe ka për çka të shkruan nga jeta e saj, përjetimet e saja.

“Njeriu nuk mund të shkruan, nëse nuk ka çka të tregon nga jeta e saj”, e tha Dritëroi ynë. Dhe, këtu plotësohet në faktin real, një jetë skenar për jetën e intelektuales trime deri në heroizëm, e tri epokave. Po ku janë regjisorët, skenarin e kanë të gatshëm, personazhin aktiv, në dokument me vlera historike! Apo, presin lekun e fitimit, lekun e biznesit!? Një jetë e tërë për lirinë e prosperitetin e kombit nuk përsëritet shpesh. Njeriu një ditë do ikë e bashkë me te zëri i tij, por jo vepra e tij.

Hapësira e pritjeve në Iliria gumëzhinte. Motra e Madhe ngriti zërin: Dy librat e rinj i kam sjellë dhuratë për ju, -tha e gëzuar që do dhuronte vepra të punuara me aq shumë mund e harxhime. “Drenicë, jemi me Ty!” – një vepër bazuar në ditarin e saj të pasur nga lufta në fshatrat e Drenicës. “… ditarët e luftës dhe sytë më ndalen tek emri i redaktorit Agim Zogaj: “Ditarët e luftës, siç është ky i Hanëmshahe Ilazit, kanë reflektime edhe në krijimin e opinioneve për periudhën e luftës së Kosovës. Është gjurmë e sakrificave më sublime të popullit tonë në rrugëtimin e tij historik drejtë lirisë.”

Lexojmë vetëm pak. E mërkurë, më 16.12.1998 Ishin prezent 29 fëmijë moshash të ndryshme, ku disa fëmijë të grupit tim kishin ardhur më parë: si fëmijët e dr. Lecit të masakruar në spitalin e Gradicës, fëmijët e falmiljes Graiçevci nga komuna e Suharekës dhe familjes Maloku, gjithashtu për herë të parë nga Plloçica. Të tri këto familje i kishin baballarët e masakruar”…

Vepër tjetër që do vlerësohet gjeneratave, e veçantë është “A vriten engjëjt?!”, kushtuar fëmijëve të vrarë nga barbaria serbe në Kosovë. Kjo vepër përmbledhë 1392 fëmijë të vrarë e të zhdukur nga viti 1981 deri në vitin 1999. Ashtu siç shprehet vet autorja: “Libri nuk është vetëm përkujtim, por edhe akuzë morale ndaj ndërgjegjes kombëtare por edhe botërore. Për çdo fëmijë të vrarë, autoret kanë përfshirë emrin, moshën, vendin dhe rrethanat e vrasjes, duke krijuar një mozaik të tmerrit qe përjetoi populli shqiptar në fundin e shekullit të njëzet.” Autorja le porosi, se nuk guxon të harrohet as një çast: Fëmijët e vrarë nuk janë vetëm viktima, ata janë pasqyrë e barbarisë që nuk guxon të amnistohet.” (H. Ilazi, 2014).

Në vështrimin e tij rreth librit “A vriten engjëjt?!” Don Lush Gjergji shkruan: Historia e jonë i përngjanë historisë biblike, vrasje e Fëmijëve të Pafajshëm…. Mirëpo, gjaku i tyre mund t’na godas edhe neve nëse nuk dimë t’i çmojë, t’i nderojmë, ta kryejmë dhe zbatojmë porosinë dhe testamentin e tyre të shkruar me gjak, të vulosur me vdekje, të derdhur me pafajësi dhe me dashuri.”

Shqipe Bytyqi, poete. “Hanëmshahe Ilazi është një prej zërave më të përkushtuar te letërsisë dhe publicistikës shqiptare, me një mision të qartë, të mos harrohet asnjë fëmijë i vrarë nga makineria serbe në Kosovë. E lindur në Ferizaj, e shkolluar nė Ferizaj dhe Prishtinë ajo ka jetuar dhe dokumentuar tragjeditë e popullit të saj me ndjeshmëri njerëzore dhe vetëdije kombëtare”. “Fëmijët dëshmojnë”, ku përmes intervistave dhe rrëfimeve reale, fëmijët e mbijetuar flasin për përjetimet e tyre gjatë luftës.

… biografi

Hanëmshahe Ilazi u lind në Ferizaj në vitin 1946 në një familje arsimdashëse e përparimtare. Shkollimin fillestar e mbaroi në vendlindje kurse Fakultetin Filozofik, dega gjuhë dhe letërsi shqipe në Universitetin e Prishtinës. Për disa vite punoi në arsim. U mor me shkrime të cilat i botoi në “Rilindje” dhe “Shkëndija.” Në vitet e luftës ishte aktive në zonat e luftës e cila u dalluar për guximin, përkushtimin në rrethana tepër të vështira të luftës, veçan në zonën e Drenicës.

Hanemshahe Ilazi është akoma aktive në klubin “Soroptimist International” dhe shoqatës “Benefator” Është veteranie e Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës për logjistikë. Për punën e saj mori mirënjohje të shumta. Mbi të gjitha: respektin e gjithë banorëve ku veproi. Ajo ka ligjëruar, organizuar orë përkujtimore, lexime publike dhe përurime librash në shumë shkolla të Kosovës. Stili i saj është shpesh i përmbajtur në fjalë, por i rëndë ne peshë emocionale. Ajo zgjedh të tregojë dhimbjen përmes faktit, jo përmes retorikës. Kjo e bën veprën e saj të fortë, të dëshmueshme dhe ndërgjegjësuese. Vepra e saj duhet të lexohet jo vetëm si literaturë, por si dokument përballje me të kaluarën dhe si test ndërgjegjeje për të ardhmen.” Për veprimtarinë e saj ka marrë shumë mirënjohje.

Prof. As. Dr. Hasan Bello/

Historikisht, konsullatat dhe ambasadat kanë pasur gjithmonë një funksion të dyfishtë:

1. Funksioni zyrtar – përfaqësimi i shtetit, mbrojtja e interesave të qytetarëve, zhvillimi i marrëdhënieve politike, ekonomike dhe kulturore etj.

2. Funksioni informativ.

Në vitet 20-30 Jugosllavia i imponoi shtetit shqiptar, po për të njëjtat arsye që përmend sot ministri i Jashtëm, hapjen e tre konsullatave: një në Shkodër, një në Korçë dhe një në Vlorë. Që të treja luajtën një rol shumë aktiv për minimin e institucioneve kushtetuese; për nxitjen e përçarjes dhe përplasjes brenda shoqërisë dhe politikës shqiptare dhe mbi të gjitha, për rekrutimin e një rrjeti informatorësh dhe spiunësh që pas disa vitesh morën në dorë fatet e kombit shqiptar. Për ta ilustruar po përmend nga një rast për çdo konsullatë.

1-Konsullata e Shkodrës ishte nxitësja kryesore, pas agjenturës italiane, për ngjarjet e qershorit të 1924. Ende sot ekziston një relacion i Prefektit të Shkodrës, drejtuar ministrit të Brendshëm ku i raporton se një agjent i shërbimit sekret që ishte infiltruar në këtë konsullatë, e kishte informuar se së shpejti do të përgatitej një atentat kundër disa personaliteteve që do të destabilizonte shtetin shqiptar. Në fakt, prefekti, i cili në ato vite luante edhe rolin e shefit lokal të shërbimit sekret e kishte nënvleftësuar këtë informacion. Ai e informoi ministrin vetëm pas dy ngjarjeve tepër të rënda që u bënë shkak për agravimin e situatës. Më 6 prill 1924 në pyllin e Mamurrasit u vranë dy turistë amerikanë, ndërsa më 20 prill u plagos rëndë Avni Rustemi, i cili vdiq pas disa ditësh. Të dyja ngjarjet çdo ditë e më shumë implikojnë dorën e Serbisë me anën e konsullatës së saj në Shkodër.

2-Në vitin 1932 zbulohen dhe arrestohen një numër i madh personash, ndër të cilët edhe xhaxhai i Hysni Kapos, Murat Tërbaçi si pjesëtarë të Organizatës së Fshehtë të Vlorës. Sipas hetimeve dhe dëshmive të pjesëmarrësve, kjo organizatë financohej dhe mbështetej nga konsullata jugosllave në Vlorë. Ky është një nga operacionet më të mëdha subversive të qeverisë jugosllave brenda shtetit shqiptar.

3-Konsullata jugosllave në Korçë përgatiti terrenin dhe rekrutoi një numër të madh të rinjsh shqiptarë që më vonë do të luajnë një rol të rëndësishëm në drejtimin e shtetit.

Prandaj hapja e konsullatës serbe në Shkodër është pjesë e luftës asimetrike, që Serbia bën për të konsoliduar pozitat e spiunazhit të saj me qëllim për ta përdorur atë për të destabilizuar shtetin shqiptar.

Eni Feruli

Clinical Psychologist & Drug Therapist/

Në punën time si psikologe klinike, takoj njerëz që kërkojnë mbështetje për një ndjenjë që, në pamje të parë, duket e vështirë të shpjegohet: vetminë.

Paradoksi është se shumica prej tyre nuk përballen me mungesa të dukshme. Kanë ndërtuar një karrierë, kanë krijuar familje, kanë një rreth shoqëror dhe kanë arritur një stabilitet ekonomik në vendin ku kanë zgjedhur të jetojnë. Nga jashtë, jeta e tyre duket e plotësuar. Megjithatë, pyetja që dëgjoj më shpesh është: “Pse ndihem kështu? Pse ndihem emocionalisht i lodhur, pa motivim ose me një trishtim që nuk arrij ta shpjegoj?”

Nga këndvështrimi psikologjik, vetmia nuk është mungesë njerëzish. Ajo është mungesë e lidhjes së vërtetë emocionale. Një njeri mund të jetë i rrethuar nga familja, miqtë dhe kolegët, por të ndihet thellësisht i vetmuar nëse nuk ndihet i kuptuar, i pranuar dhe emocionalisht i lidhur me të tjerët.

Për shumë emigrantë, kësaj ndjenje i shtohet edhe një sfidë tjetër: konflikti i identitetit. Jeta në diasporë kërkon të ndërtojmë një version të ri të vetes, pa humbur atë që kemi qenë. Shpesh krijohet ndjesia e të jetuarit mes dy botëve: nuk ndihesh më plotësisht pjesë e vendit që ke lënë pas, por ende nuk ndihesh plotësisht pjesë e vendit ku jeton.

Identiteti ynë nuk ndërtohet vetëm nga profesioni, arritjet apo adresa ku banojmë. Ai ndërtohet nga historia jonë, gjuha, kultura, kujtimet dhe ndjenja e përkatësisë. Kur kjo përkatësi lëkundet, mund të shfaqen boshllëk emocional, ankth, mungesë motivimi dhe simptoma depresive, edhe kur jeta, në dukje, është e suksesshme.

Në të njëjtën kohë jetojmë në një epokë ku teknologjia na ka dhënë mundësinë të jemi të lidhur me të gjithë botën. Kemi më shumë kontakte se kurrë më parë, por kjo nuk do të thotë se kemi më shumë afërsi emocionale. Komunikimi është bërë më i shpejtë, por jo domosdoshmërisht më i thellë.

Asnjë mesazh nuk mund të zëvendësojë një përqafim. Asnjë emoji nuk mund të shprehë ngrohtësinë e një dore që të mbahet në një moment të vështirë. Asnjë bisedë në ekran nuk mund ta zëvendësojë plotësisht praninë e dikujt që të dëgjon me vëmendje, të kupton pa paragjykim dhe të bën të ndihesh i sigurt.

Teknologjia është një mjet i jashtëzakonshëm për të na afruar, por nuk mund të zëvendësojë marrëdhëniet njerëzore. Njeriu nuk ka nevojë vetëm të komunikojë; ai ka nevojë të ndihet i parë, i dëgjuar, i kuptuar dhe i rëndësishëm për dikë. Pikërisht këto lidhje përbëjnë një nga shtyllat më të rëndësishme të mirëqenies psikologjike.

Sfida e kohës sonë nuk është të heqim dorë nga teknologjia, por të mos lejojmë që ajo të zëvendësojë afërsinë njerëzore. Të gjejmë kohë për biseda të vërteta, për praninë, për dëgjimin dhe për marrëdhëniet që ushqejnë shpirtin.

Ndoshta pyetja më e rëndësishme nuk është: “Sa njerëz kemi në jetën tonë?”, por: “Me sa njerëz ndihemi vërtet të lidhur?”

Sepse, në fund, njeriu nuk kërkon vetëm të jetë pjesë e një bote të madhe. Ai kërkon të ndiejë se përket, se është i kuptuar dhe se nuk është vetëm.

Xheladin Zeneli/

(Çfarë janë këto komuna që miratojnë deklarata për mosnjohjen e Kosovës?)

Miratimi i deklaratave nga kuvendet komunale të Zetës dhe Plevlës, me të cilat kërkohet shfuqizimi i vendimit të Malit të Zi për njohjen e Republikës së Kosovës, përbën një precedent të pazakontë në praktikën demokratike dhe një sinjal shqetësues për drejtimin politik të vendit.

Në çdo shtet demokratik, komunat kanë kompetenca të përcaktuara qartë: administrimin e territorit të njësisë së vetëqeverisjes lokale, zhvillimin ekonomik e social, ofrimin e shërbimeve publike dhe përmirësimin e cilësisë së jetës së qytetarëve. Politika e jashtme, njohja ose mosnjohja e shteteve dhe marrëdhëniet ndërkombëtare janë kompetencë ekskluzive e institucioneve qendrore të shtetit.

Prandaj lind pyetja: me çfarë legjitimiteti politik apo kushtetues dy kuvende komunale marrin përsipër të sfidojnë një vendim shtetëror të marrë pothuajse dy dekada më parë?

Mali i Zi e njohu Republikën e Kosovës në tetor të vitit 2008. Ky ishte një vendim sovran, i marrë nga institucionet shtetërore në përputhje me orientimin euroatlantik të vendit dhe me interesat e tij strategjike. Asnjë komunë nuk ka mandat kushtetues për ta rishikuar apo kontestuar atë vendim.

Megjithëse deklaratat e komunave të Zetës dhe Plevlës nuk prodhojnë pasoja juridike, ato kanë peshë politike. Ato synojnë të krijojnë presion mbi institucionet qendrore dhe të normalizojnë një narrativë që bie ndesh me politikën zyrtare të Malit të Zi. Kjo është arsyeja pse ato nuk duhen parë vetëm si akte simbolike, por si pjesë e një strategjie më të gjerë politike.

Është e vështirë të mos shihet ndikimi i politikës zyrtare të Beogradit në këtë proces. Prej vitesh, Serbia përpiqet ta mbajë të hapur çështjen e Kosovës në rajon, duke përdorur edhe instrumente politike jashtë kufijve të saj. Në Mal të Zi kjo qasje gjen përkrahje tek një pjesë e forcave politike që vazhdojnë ta shohin politikën shtetërore përmes prizmit të interesave të Beogradit.

Në këtë kontekst, nuk mund të anashkalohet roli i kryetarit të Kuvendit të Malit të Zi, Andrija Mandiq. Në deklaratat e tij publike ai i referohet vazhdimisht Kosovës si “Prishtina”, duke shmangur emërtimin zyrtar “Republika e Kosovës”. Kjo nuk është thjesht çështje terminologjie, por një mesazh politik që përputhet me retorikën zyrtare të Beogradit dhe që bie në kundërshtim me politikën zyrtare të shtetit që ai përfaqëson.

Që nga viti 2023, Mali i Zi qeveriset nga Lëvizja “Evropa Tani”, në koalicion edhe disa parti të spektrit pro-serb dhe pro-rus.Në këtë shumicë qeverisëse bëjnë pjesë edhe disa subjekte politike shqiptare.

Nëse Mali i Zi synon seriozisht anëtarësimin në Bashkimin Evropian, ai duhet të dëshmojë se institucionet e tij funksionojnë mbi bazën e Kushtetutës, sundimit të ligjit dhe një politikë të jashtme koherente. Nuk mund të pretendohet integrimi evropian, ndërkohë të lejohet që kuvendet komunale të shndërrohen në arena të politikës së jashtme dhe të sfidojnë vendime themelore të shtetit.

Deklaratat e komunës së Zetës dhe të Plevlës nuk e ndryshojnë statusin ndërkombëtar të Kosovës, por ato dëmtojnë klimën politike në Mal të Zi dhe dërgojnë sinjale të gabuara për orientimin pro europian të vendit.

Një shtet serioz nuk mund ta ketë politikën e tij të jashtme në duart e komunave. Nëse kjo logjikë pranohet si normale, atëherë vihet në pikëpyetje vetë autoriteti i institucioneve shtetërore dhe funksionimi kushtetues i Malit të Zi.

Në një kohë kur Ballkani Perëndimor ka nevojë për integrim dhe fqinjësi të mirë, çdo përpjekje për të instrumentalizuar institucionet lokale për çështje të politikës së jashtme përbën një precedent të rrezikshëm dhe ështe në kundërshtim me parimet e funksionimit të një shteti demokratik për të cilin pretendon të jetë Mali i Zi.